Asset 14

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Schrijver en jurist Roxane van Iperen, de tweede Zomergast van 2021, ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Ondanks verwoede pogingen van Janine Abbring wilde ze niet te veel persoonlijks te laten zien. Het paste helemaal in haar boodschap, zag Jozien Wijkhuijs.

‘Zomergasten staat of valt bij het persoonlijke,’ schreef ik drie jaar geleden op deze plek. En hoewel ik weliswaar nog steeds vind dat stukjes persoonlijke informatie over de geïnterviewde welkom zijn in een interview dat drie uur duurt, wil ik hier nu toch een kanttekening bij plaatsen: maar niet koste wat kost. En niet altijd via wegen van pijn, trauma en ‘defensiemechanismen’.

Schrijver en jurist Roxane van Iperen, de tweede Zomergast van 2021, nam zondagavond tot in de puntjes voorbereid plaats tegenover Janine Abbring. Het is kenmerkend voor Van Iperens werkwijze, zo blijkt gedurende het interview: doorwrocht, wegend, maar altijd stellig. En ze spaart de kijker niet. De documentaire Shooting the Mafia (2019), over fotograaf Letizia Battaglia laat talloze beelden zien van doodgeschoten mensen die zijn omgebracht door de Maffia in en rond Palermo. Ze vindt dat de media niet moeten bepalen wat mensen wel en niet te zien krijgen, zegt ze. Dit is wat er is gebeurd. Hier legt ze ook al direct de link naar een open wond: de moord op Peter R. de Vries.

Het kapitalisme is het ultieme machthebbende systeem

Al snel na dit gestrekte been wordt duidelijk waar Van Iperen haar televisieavond omheen heeft gebouwd: macht. En dan vooral de neiging die machtige mensen en instituten hebben om slachtoffers medeplichtig te maken aan hun eigen ondergang en lijden. Shooting the Mafia laat dit zien: de ‘loop’ die macht is, noemt ze het. ‘Als iemand je kind heeft geslagen en de maffia lost dat voor je op, maken ze je ook medeplichtig. Je betaalt, je kijkt weg, je zwijgt.’ Een gijzeling door schuld.

Bevraag elk systeem

Het kapitalisme is het ultieme machthebbende systeem. Van Iperen ziet een gelijkenis met de kerk, en Gerard Reves kritiek daarop gedurende zijn carrière. ‘Als op enig moment systemen niet meer bevraagd mogen worden, dan versterkt dat elkaar. Wat mij betreft bevraag je altijd ieder systeem. Niet het ene wel en het andere niet.’

Maar in de praktijk blijkt dit moeilijk. Vraag maar aan Michelle Obama, laat Van Iperen zien. Waar zij een goedbedoelde campagne begon om bedrijven verantwoordelijk te houden voor het verbeteren van voeding voor kinderen, verschoof de focus in die campagne door invloed van grote bedrijven al snel naar de ouders en de kinderen. De bedrijven zagen de campagne vooral als manier om (nauwelijks gezondere) light-varianten naast hun suikerbommen in de schappen te leggen. Moesten de moeders – ja, de vrouw in de documentaire heeft het alleen over moeders – maar wat beter op de balans gaan letten. En Michelle Obama? Die staat lekker te tafeltennissen als voorbeeld van goed, gezond gedrag.

Echt belerend werd Van Iperen geen moment

De echte macht, stelt Van Iperen, zit bij de bedrijven en de instituten. En bij hen moet dan ook onze focus liggen, niet op het ene stukje vlees in de week dat sommige mensen eten. Het is het eerste moment dat het gesprek wat schuurt; Abbring wil er in eerste instantie weinig van weten. Zo’n systeem bestaat toch uit poppetjes? Nee, niet zolang een vijfde van de EU-subsidies nog naar vleesindustrie gaat en bedrijven ons zo sturen dat we alleen maar bij ongezonde keuzes uit kunnen komen, stelt Van Iperen. ‘Je moet de schotten in het doolhof waarin mensen lopen verplaatsen, waardoor de massa andere keuzes gaat maken.’

Magie

Dit klinkt misschien belerend, maar dat wordt Van Iperen geen moment écht. Eerder misschien iets te beheerst. Lang blijft het gesprek zelfs een gedegen, enorm interessant, maar pittig interview. Gelukkig, blijkt dan, liggen Van Iperens interesse ook bij muziek en bij hiphopdansen. Ze laat een prachtig fragment zien uit de dansvideo WE WILL FIND IT van choreograaf Zoï Tatopoulos Sean, waarin jongeren in uiterst diepe concentratie haast onmogelijke bewegingen maken in wat lijkt op een oude fabriekshal. Het is een fijne verandering van versnelling, die niettemin in de rest van het verhaal past. Want opnieuw blijkt hoe sterk Van Iperen leunt op hard werken. Hoewel de video magie oproept bij de kijker, hebben de dansers dat op het moment van optreden helemaal niet door, zegt ze. ‘Je zal als maker zelf nooit die magie ervaren, want je bent alleen hard aan het werk.’

Via een fragment uit de keuzefilm van vanavond, Das Weisse Band (2009), die wederom laat zien hoe machthebbers hun slachtoffers medeplichtig kunnen maken aan hun pijn, komt het gesprek uit bij Van Iperens eigen verleden. En daar wil ze niets van weten. Na een ongemakkelijk heen-en-weer getrek waarin Abbring het blijft proberen en Van Iperen duidelijk maakt dat ze er niets over wil zeggen, trekt de interviewer het naar het heden. ‘Wat zijn dan je defensiemechanismen nu om met je trauma om te gaan?’ Verbaast kijkt Van Iperen op: ‘Gesteld dat ik een trauma heb’. Uiteindelijk besluit ze een heel klein stukje toe te geven en haar antwoord is kort, maar krachtig: ‘werk’.

In haar rationele benadering dreigt Van Iperen hard te zijn voor mensen

Het is een moment dat niet nodig was geweest en dat Abbring eerder had moeten laten gaan. Het laat wel zien hoe Van Iperen uitvoert wat ze uitdraagt. Ze benoemt dat ze niet wil meedoen aan het systeem waarin vrouwen alleen toegang wordt verleend tot de publieke wereld als ze over hun persoonlijke zaken en verleden spreken. Daar maakt ze zich niet medeplichtig aan. De spanning die er in het tweede uur is opgebouwd zorgt er wel voor dat je blijft kijken, omdat het interview enorm urgent voelt.

Wie schrijft je verhaal

Om te laten zien hoe je de medeplichtigheid niet alleen kan afwijzen, maar ook na een tijdje te hebben meegespeeld terug kan geven, laat ze een hartverscheurend fragment zien uit de show Nanette (2018) van cabaretier Hannah Gadsby. Hierin stelt ze schreeuwend en bijna huilend dat ze weigert om nog langer grappen ten koste van haarzelf te maken, om maar binnen de heteroseksuele, cisgender wereld te passen. Het blijft even stil op de caravan als het fragment is afgelopen. ‘Dit is hoe je zegt tegen het systeem: “ik doe dit niet meer”,’ zegt Van Iperen.

In haar rationele benadering dreigt Van Iperen hard te zijn voor mensen. Dat is het best te zien in haar bespreking van Nanette. Het fragment eindigt als Gadsby zegt: ‘There is nothing stronger than a broken woman who has rebuilt herself’. Dit vindt Van Iperen maar niets. Het komt te dicht bij het in haar ogen te makkelijke what doesn’t kill you makes you stronger. Hier slaat ze de plank enigszins mis. Abbring mompelt instemmend.

Een fragment van cabaretier Louis C.K. kwam als mosterd na de maaltijd

Een van de zwaarste fragmenten van de avond moet dan nog komen. In een documentaire over de ‘Sonderkommando’s’ – Joodse gevangenen die werden gedwongen om nazi-opdrachten uit te voeren – spreekt een man over de gruweldaden die hij heeft gezien en begaan. Was hij medeplichtig? Had hij een keuze? Het zijn belangrijke vragen, maar de kijker hoorde ze niet meer. Die zag alleen maar de doodse ogen van de man en hoorde hem vertellen dat hij niet meer kan huilen, dus geen mens meer is. Direct daarna bespreekt Van Iperen de film Who will write our history (2018) van Roberta Grossman, over Oyneg Shabbos, een groep Joden die de oorlog door de ogen van de Joden documenteerden door alles tot in het kleinste detail vast te leggen. Alles om te voorkomen dat na de oorlog alleen het perspectief van de nazi’s overbleef. ‘Dit is om te laten zien hoe verzet er ook uit kan zien,’ legt Van Iperen uit.

Hier gaat het even over Van Iperens eigen werk als schrijver. Ze kreeg naar aanleiding van haar boek ‘t Hooge Nest (2018) vele brieven en realiseerde zich dat de schrijvers daarvan ook hun eigen verhaal schreven. Ze gaat deze brieven nu – met toestemming van de schrijvers – bundelen in een nieuw boek, Brieven aan ’t Hooge Nest.

Hier is de aflevering eigenlijk rond. Maar er komt nog een fragment van cabaretier Louis C.K., over mensen medeplichtig maken aan een harde grap door ze te laten lachen. Het is een mooi en grappig stukje, maar het voelt als mosterd na de maaltijd. Het was beter geweest om direct naar het echte einde te gaan: de wonderschone muziek van Ibrahim Maalouf, ‘muziek van de ontheemden’ zoals Van Iperen het noemt. Zo sluit ze een boeiend en extreem informatief interview af, dat diep sneed bij de kijker. Het is de vraag of die magie ook door Van Iperen zelf werd ervaren. Zij was namelijk vooral heel hard aan het werk.

Mail

Jozien Wijkhuijs is altijd journalist, schrijver, en radiomaker. Af en toe is ze ook hobbybarvrouw, literatuurwetenschapper, stadsgids en de irritante idealist op je feestje.

Hanneke Rozemuller (1998) is een illustrator die zich bezighoudt met de mysteries van het leven: psychologie, religie, liefde, nostalgie, filosofie. Absurdisme, disconnectie en het terugvinden van jezelf zijn grote interesses. Hier en daar gewapend met een randje humor om volledig opstijgen en wegzweven te voorkomen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer