Asset 14

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Tom Kniesmeijer reflecteert op queer activisme en wat literatuur voor hem betekent. 'Er moet gestreden worden én er moet geschreven worden.'

Zat ik zomaar ontroerd in de Balie in Amsterdam. Burgermeester Femke Halsema gaf de aftrap van het Vrijdenkersfestival met een pleidooi voor empathie en tolerantie, Alara Adilow droeg een van haar bekroonde gedichten voor en de centrale gast, auteur Torrey Peters (Detransition, baby), deelde een aantal scherpe observaties. Wat was aangekondigd als een avond over trans literatuur, werd een avond over universele thema’s als hoop, strijd en schaamte. En Selm Merel Wenselaers stal mijn hart.

Als een blok viel ik voor haar. Dat zeg ik niet goed. Ik viel niet en er was geen blok, daarvoor gaven haar woorden te veel stof tot nadenken. Als roze en lichtblauw gekleurde wolken daalden Wenselaers’ gedachten rondom me neer. Ik vond haar inspirerend, hoopvol in haar twijfel en relativering. In twijfel groeit de wereld: groots stond ze daar, achter het katheder. Ze fascineerde me. Ik was jaloers. Zij sprak en ik luisterde, ik wilde net als haar zijn. Haar zijn. Het was een complexiteit die me ontroerde.

In een gesproken column vertelde ze over haar zoektocht en hoe ze zich spiegelde aan het coming of age verhaal van schrijver Édouard Louis: het oncomfortabele kind wiens wezenlijke zelf onderdrukt wordt, tot het naar de grote stad vlucht en een nieuwe gedaante aanneemt. Wanneer Édouard filosoof Didier Eribon ontmoet, imiteert en bewondert hij hem, hij haat hem en heeft hem lief. Wil hem zijn. Allemaal op hetzelfde moment. ‘Precies het gevoel dat ik bij jou kreeg, na het lezen van Detransition, baby,’ besluit Wenselaers, met een grote glimlach naar Peters.

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat 2
Fotograaf: Viktoryia Kharytonava, De Balie

Wenselaers zelf kwam uit haar geboortedorp via Antwerpen in Amsterdam terecht: ‘Een verlegen Belgisch jongetje dat naar de grote stad verhuist om de vrouw te worden die ze altijd al was.’ De werkelijkheid is er een van twijfel en schaamte. Ze vindt zichzelf een luie trans: ze doet niet genoeg haar best. Op vakantie in New York, veilig ver weg, scoort ze een zwart jurkje en een paar rode pumps en ze bezoekt een trans ontmoetingsplek in een morsige bar. Als ze mannelijke aandacht trekt – ‘Ik was er niet om iemand buiten mezelf te vinden’ – vlucht ze het toilet in, waar ze lieve complimenten ontvangt van andere queer personen. Een transformerend moment.

Gespiegelde geschiedenis

Wenselaers’ woorden wierpen me terug naar 1980, toen ik als beginnend homo stilletjes op mijn studentenkamer in de grote stad zat, en steun zocht in de literatuur. Het ontbrak me aan een voedingsbodem voor mijn nieuwe leven. De woorden van James Baldwin zoog ik op als moedermelk. In Bijna binnen handbereik lag alles besloten wat ik als twintigjarige niet wist over mijn positie in de maatschappij. Dat we als homo’s vooraan stonden in een cultuurstrijd, bijvoorbeeld. Baldwin leerde me welke prijs de tolerantie heeft: je diende je als homo strikt te houden aan de jouw toebedachte rol. In die tijd mocht je kiezen uit twee: óf de gierende lach en gespeelde affecties van entertainer en tv-persoonlijkheid Albert Mol instuderen óf in beeld verschijnen als een eenzame lijder aan homoseksualiteit, waarbij je, om het dreigende geweld van familie, buren en collega’s voor te zijn, onherkenbaar werd gemaakt met een balkje voor je ogen en een vervormde stem. Bovenal was het een dagtaak om volop erkentelijkheid te tonen in contacten met ‘ruimdenkende’ hetero’s.

Ik ontdekte dat er maatschappelijke schaamte besloten lag in de wetenschap dat mijn bestaan zoveel haat op wist te wekken

Hoe mooi om in dat kader Peters te horen vertellen waarom ze juist als trans vrouw een boek over detransitie schreef. ‘Je mag bij Gods gratie oversteken als transgender, maar dan is wél je taak om in je eerste poging de perfectie te bereiken. Dat is niet reëel voor trans personen, en het is niet reëel voor cis personen.’ Bam. Die zat. Ter plekke realiseerde ik me hoe oncomfortabel ik me als cis man altijd voel wanneer ik als zodanig wordt aangesproken. Er lijken voorschriften voor gedrag bij te horen die ik niet goed begrijp of mij minder natuurlijk voorkomen.

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat 1
Fotograaf: Viktoryia Kharytonava, De Balie

Zowel Wenselaers, Adilow als Peters benoemden hun geïnternaliseerde transfobie en meteen was ik weer terug bij mijn eigen schaamte, iedere keer dat ik als student een ‘Er is hoop’ sticker van een lantaarnpaal trok. Volgens de aanhangers van deze evangelische beweging zou ik als homo nooit gelukkig kunnen worden en zeker sterven aan aids. Ik ontdekte dat er maatschappelijke schaamte besloten lag in de wetenschap dat mijn bestaan zoveel haat op wist te wekken. Er is een onveiligheid die voortkomt uit de gedachte dat je nèt te veel afwijkt van wat men accepteert in de ander. Was ik een ongemakkelijk onderwerp van discussie, een persoon met wie welwillende mensen medelijden moesten hebben van zichzelf? Zittend tussen het publiek in de Balie realiseerde me dat ik best veel van mezelf heb laten zien in mijn leven, maar me ook heb ingehouden. Uitspraken van zowel Wenselaers als Adilow kwamen dan ook hard binnen: eerst schaam je je over jezelf, daarna over het feit dat je dergelijke gevoelens hebt.

Opbloeien in strijd

Er zijn nogal wat mensen met een diversiteitsbeperking: ze bestrijden fanatiek alles wat anders is, om het eigen fragiele zelfbeeld te beschermen. Zij breken af en wij bloeien op. Zo hielden we aan de evangelische tegenwind de jaarlijkse Roze Zaterdag over.

Op dit moment ligt het front van de cultuurstrijd bij de trans wereld. Wetgeving die vanzelfsprekend zou moeten zijn , wordt opgehouden, zoals het zelfbeschikkingsrecht van transgenders bij het wijzigen van de geslachtsaanduiding in het paspoort. Denk ook aan de aangescherpte sekseregels bij sommige sporten en de discussie over de toegang tot hormoonblokkers. Maar de trans literatuur floreert. Schrijvers klimmen op elkaars schouders. Wenselaers vertelde dat ze samen met een opkomende generatie auteurs een WhatsApp-groep is begonnen – een steungroep waar ik best jaloers op ben. Een van de lopende discussies is of je in deze tijd trans auteur kunt zijn zonder activist te zijn. Is het nog wel aanvaardbaar om gewoon iets heel erg mooi te schrijven?

‘O ja, alsjeblieft!,’ schreeuwde het in me. ‘Schrijf! Schrijf mooi, schrijf fel, maar schrijf!’ We hebben allemaal onze eigen strijd te voeren om mens te kunnen zijn. En zolang de wereld niet met empathische blik naar elk individu apart kan kijken, is niemand veilig in deze wereld. Ook ik niet, ook al ben ik, behalve homo, ook cis man, wit en hoog opgeleid.

Literatuur transporteert me naar het leven van een ander en laat me mijn eigen menselijkheid daarin herkennen – een kleine transformatie. De kracht van persoonlijke verhalen brengt ons universeel verder. Er moet gestreden worden én er moet geschreven worden. ‘Starten met een ik en eindigen met een wij’, zo noemde Wenselaers het. Door zichzelf vooruit te schrijven, stuwt ze mij vooruit. De wereld vooruit. Ik kan niet wachten op haar boek. Het is háár boek. Maar het gaat ook over mij.

Fotograaf header: Viktoryia Kharytonava, De Balie

Mail

Tom Kniesmeijer is psycholoog en schrijft verhalen en essays. De kronkelingen van de tijdgeest én individuen die afwijken van de norm ontroeren hem. Twee korte verhalen werden gepubliceerd in tijdschrift Proefdruk en Hard//hoofd magazine plaatste zijn essay Vijftig jaar vrijheid van beweging, over discorevolutionair Tom Moulton. Welgemoed werkt hij aan de afronding van zijn eerste roman.

Viktoryia Kharytonava

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer