Asset 14

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

Wie in transitie wil, wacht een lange hindernisbaan - maar waarom?

In mei 2021 kwam de VUmc (nu Amsterdam UMC) genderpoli in opspraak doordat het transitietraject moeizaam, lang en pijnlijk zou zijn volgens patiënten. Daarnaast klinkt steeds luider de vraag of genderdysforie überhaupt als mentale stoornis moet worden gezien of beter past in de seksuele gezondheidszorg. In deze dialoog praten therapeute Marthe van Bronkhorst (zij/haar) en ervaringsdeskundige Kris van der Voorn (die/diens), die zelf op de wachtlijst staat bij een trans kliniek, met elkaar om te begrijpen waar de tweedracht tussen de transzorg en de patiënt vandaan is gekomen.

Kip-ei-verhaal

Kris: Wat wordt nou eigenlijk precies verstaan onder genderdysforie?

Marthe: Mensen die niet in het lichaam van hun keuze geboren worden en daar last van ondervinden, worden genderdysfoor genoemd.

Kris: En de definitie van een psychische diagnose?

Marthe: Meestal definieer je dat als gedrag dat afwijkt, waar je onder lijdt, dat je beperkt in je functioneren. Soms hoort er een tijdsduur bij: een depressie is bijvoorbeeld pas een depressie als het meer dan twee weken aanhoudt. Transgender zijn wordt niet gezien als een psychische aandoening, het staat niet in het psychiatrisch handboek van mentale klachten (DSM), maar genderdysforie wél.

Kris: Maar komt mentale instabiliteit bij mensen met genderdysforie voort uit de genderdysforie, of uit de omgeving? Ik voel me bijvoorbeeld inderdaad mentaal niet altijd stabiel, en ben soms depressief, maar niet zozeer door het gevoel dat ik in een verkeerd lichaam zit, maar door alles eromheen: de hulp laat al meer dan twee jaar op zich wachten, mensen op straat reageren er niet goed op wanneer ik me kleed of uitdruk zoals dat voor mij fijn is, mijn voornaamwoorden worden om de zoveel tijd niet goed gebruikt, wat vervelend is. Van al die dingen samen heb ik veel meer last dan van de genderdysforie zelf. Dat maakt dat ik dit heel erg een kip-ei-verhaal vind: waar begint het lijden eigenlijk? En wat vaak wordt vergeten is dat er veel meer is dan dysforie, want er is ook veel euforie. Als ik een goede dag heb, in een mooie binder rondloop, dan denk ik: ‘damn, vandaag voel ik me echt goed.’

Marthe: Het valt te beargumenteren dat genderdysforie - en eigenlijk vrijwel elke diagnose - een cultureel verschijnsel is. Zolang de maatschappij iets als ‘afwijkend’ ziet, is het een probleem.

Wat vaak wordt vergeten is dat er veel meer is dan dysforie, want er is ook veel euforie.

Bewijzen dat je trans bent

Marthe: Ik vraag me af hoe genderdysforie wordt gemeten en vastgesteld? Hoe zien de gesprekken er van A tot Z uit, welke psychologen en dokters zie je? Zijn er vragenlijsten, minimumscores?

Kris: Dat vind ik een heel filosofische en interessante vraag. Je ziet duidelijk dat we vanuit twee richtingen dit gesprek zijn ingegaan. Jij vraagt je af hoe psychologen genderdysforie vaststellen; ik denk juist: ik weet al dat ik genderdysforie heb, dus waarom moet iemand dit nog voor mij bepalen?

Een psychologe van Amsterdam UMC heeft ons later te woord gestaan om een aantal dingen vanuit haar eigen werkervaring toe te lichten. Ze is niet ingegaan op het verzoek om de specifieke gebruikte diagnostische vragenlijsten en methodes te noemen, maar licht telefonisch toe: “We gebruiken genderdysforie-specifieke vragenlijsten maar ook brede klachtenlijsten waar van alles in gevraagd wordt om informatie die patiënten niet uit zichzelf vertellen niet te missen. De vragenlijsten die we inzetten verbeteren we continu. Vragen die als belastend werden ervaren behandelen we niet meer meteen bij de intake, bijvoorbeeld vragen over seks en seksuele voorkeur.”

Kris: Er is een hele lange wachttijd, soms wel twee jaar, waarin trans mensen nog geen behandeling krijgen, en zodra die zorg er dan eindelijk is wordt het gevoel gewekt dat we moeten bewijzen de behandeling te verdienen, door ‘in het gender van onze keuze’ te leven.

Marthe: In je gender leven, hoe doe je dat? Gaat dat over hoe je je opstelt en hoe je je presenteert?

Kris: Op de instagram van VU Gendermistreatment staan verhalen van trans vrouwen die niet in rokjes of jurken bij gesprekken kwamen en daarop werden aangesproken omdat zij zo niet voldoende ‘in hun nieuwe gender leefden.’ Ik leef zelf al 2,5 jaar ‘in mijn gender’ wat voor mij betekent dat ik buiten de binaire genders leef. Ik zou wel méér in mijn gender willen leven, maar dat gaat niet zonder hormoontherapie en operaties.

Op instagram staan verhalen van trans vrouwen die niet in rokjes of jurken bij gesprekken kwamen en daarop werden aangesproken.

Marthe: Op proef in een gekozen gender leven kan patiënten dus het gevoel geven dat er een ‘bewijslast’ bij ze ligt. Waarom is die bewijslast er? Ik vraag me ook af: Wat geeft de doorslag voor een diagnose? Zijn dat vooral gesprekken met de patiënt zelf of ook met familie?

De psychologe van Amsterdam UMC geeft in een reactie aan dat een diagnose nooit tot stand komt op basis van vragenlijsten alleen. Er volgt altijd een psychologisch onderzoek in de vorm van gesprekken. In een vergadering in het genderteam wordt besloten of er een indicatie is, dus geen diagnose, dat er een (operatie)traject moet worden gestart. Dit team bestaat uit verschillende zorgverleners. Hoe er tot die overeenstemming wordt gekomen, is te inhoudelijk om toe te lichten.

Kris: Het voelt voor mij als een veel te lang uitgerekte sollicitatieperiode. Ik dacht: ‘deze mensen kunnen mij helpen om erachter te komen wat ik wil. Ik ben genderdysfoor, ik voel me niet fijn in mijn lichaam, maar ik weet nog niet precies wat ik zou willen veranderen en het zou fijn zijn om daar met een psycholoog over te praten.’ Daarom vind ik het zo teleurstellend als ik verhalen lees van trans personen die zich beoordeeld voelen en daardoor niet zichzelf durven te zijn. Ik heb constant mijn medisch dossier paraat, als een cv. Ik ben constant in gesprek met huisartsen, assistentes en de trans kliniek om iedereen te overtuigen om mij door te verwijzen, oftewel sollicitatiegesprekken. Daarnaast ben ik constant motivatiebrieven aan het sturen over hoe ik wil worden aangesproken.

Baas in eigen lijf en wachtlijsten

Marthe: Gesprekken moeten voeren, uitgesmeerd over langere tijd, met de terugkerende vraag ‘Weet je het zeker?’, dat associeer ik met abortus en euthanasie. Daaruit lijkt een terughoudendheid te spreken, het idee dat je het eigenlijk niet moet doen, dat je er heel goed over na moet denken. Speelt moraliteit daar niet een rol, het idee dat ingrijpen in de natuur onwenselijk is?

Kris: Die terughoudendheid lijkt er echter niet te zijn voor liposucties of het weghalen van een pukkel. Het veranderen van borstgrootte vanuit esthetische overweging kan bij plastische chirurgie zo worden uitgevoerd, maar wanneer die wens er is vanuit genderdysforie zit er ineens een enorm psychologisch traject aan vast.

Marthe: Waarom dit verschil bestaat tussen transzorg en plastische chirurgie, dat is denk ik politiek beleid en gaat over hoe zorgrichtlijnen worden gemaakt. De richtlijn zegt blijkbaar nu: genderzorg is medisch en valt onder ‘lijden’ en dat lijden moet gediagnosticeerd worden. Voor een cosmetische ‘boobjob’ geldt dit niet. Het gaat ook over de vraag: heb je niet gewoon het récht om een lichamelijke ingreep te laten doen, zonder dat je (erg) lijdt? Is dit niet het recht op zelfbeschikking?

Kris: Wachtlijsten maken deze ingrepen vaak moeilijker, en dan is er nog de druk uit de maatschappij, bureaucratie en onnodige regelgeving. De duur van de lange wachtlijsten maakt mijn klachten ook erger.

Marthe: Bij abortus zien we dat de verplichte bedenktijd voor deze ingreep wordt afgeschaft: die werd als hinderlijk en betuttelend gezien.

Kris: Het komt in wezen op hetzelfde neer: ‘baas in eigen buik, baas in eigen lijf’.

Marthe: Misschien dat de trajecten voor transzorg dus ook gaan veranderen. Wat denk jij?

Kris: Ik weet in ieder geval dat het lichaam waar ik nu in zit niet prettig voor mij is en wat de oplossing is. Ik vind het daarom heel gek dat er een hele hoop mensen zijn, hopelijk met de allerbeste bedoelingen, die tussen mij en mijn oplossing instaan waardoor het allemaal ellenlang duurt en ik me alleen maar slechter ga voelen. En omdat ik me dus slechter ga voelen, duurt het psychologische traject ook weer langer.

Het veranderen van borstgrootte vanuit esthetische overweging kan zo worden uitgevoerd, maar bij genderdysforie zit er ineens een enorm psychologisch traject aan vast.

Marthe: Waarom is die wachtlijst eigenlijk zo lang, vraag ik me af?

De psychologe van Amsterdam UMC (VU Genderpoli) geeft aan dat alle transitietrajecten op maat gemaakt worden met zo min mogelijk tussenstappen en wachtmomenten. Ook vertelt zij dat operaties (bijvoorbeeld mastectomieoperaties) vaak al plaatsvinden zonder een voortraject van ‘wennen’ en  hormoonbehandeling. De wachtlijstduur hangt af van het aantal operatiebedden: gaat dat bed naar een knieoperatie of naar een transitie? Dit is politiek beleid. Er zijn veel chirurgen en psychologen die graag meer uren zouden willen maken en die hierop stuiten.

Detransitioning en het taboe op transzorg

Kris: Transgenderzorg is na vijftig jaar nog steeds een taboe. Toen ik zei dat ik graag veranderingen aan mijn uiterlijk wilde, werd er om mij heen gezegd: ‘wat als je uiteindelijk toch een ander uiterlijk wilt?’ Dat is dé grote angst die er leeft. Maar is dat niet met alle soorten ingrepen? Als ik een tatoeage wil, of plastische chirurgie, dan geldt die vraag toch ook? Er lijkt een extra grote angst te zitten achter operaties die met genderdysforie te maken hebben.

Marthe: Misschien wordt een transitie gezien alsof je iets opgeeft, alsof bijvoorbeeld een trans man diens hele vrouw-zijn in de prullenbak gooit, geen vrouwelijke liefhebberijen meer mag hebben.

Kris: Ik ben juist mijn persoonlijkheid meer aan het uiten omdat ik me vrij durf te tonen zoals ik ben.

Marthe: En hoe zit het met het risico op ‘detransitioning’, oftewel: iemand wil later de transitie (deels) weer terugdraaien? Het zou kunnen dat genderidentiteit met leeftijd een beetje verandert. Vind je dat psychologen daar niet óók rekening mee moeten houden?

Kris: Vermoeiend dat het idee van ‘detransitioning’ altijd het eerste is dat opkomt bij mensen met weinig kennis over trans zijn. ’Detransitioning’ en het risico daarop is een argument dat vals wordt gebruikt (en vaak overdreven) door organisaties die redenen zoeken om transzorg tegen te houden. Ik ken twee verhalen van trans mensen die zijn gestopt met bijvoorbeeld hormonen, maar dat had helemaal niks te maken met spijt van de transitie. Zij zijn nog steeds trans genoeg, voelen zich ook trans, en zijn gestopt omdat ze óf tevreden zijn met de veranderingen die zich hebben voorgedaan, óf omdat de gezondheid eronder ging lijden. Beiden vertellen op Tiktok hoe blij ze zijn dat ze deze keuze hebben mogen maken. Want daar gaat het om: laat mij gewoon mijn eigen keuzes maken. Niet iedereen hoeft ‘volledig’ tot man of tot vrouw geopereerd te worden. Velen kunnen met een minimale ingreep en kleding al zo fluïde zijn als ze willen. Als ik er op latere leeftijd achter kom dat ik toch weer iets anders zou willen, dan ga ik tegen die tijd wel over een oplossing nadenken. Maar moet ik in de tussentijd dan maar niks doen en me ellendig voelen omdat ik mijn lichaam rond mijn vijftigste eventueel weer meer ga waarderen?

Psychologische zorg voor transgender personen

Kris: Zelf vind ik de belangrijkste vraag vooral: hoe kunnen cis mensen die vrijwel geen les krijgen over trans personen voor ons bepalen of wij genderdysforie hebben of niet? Voor zover wij weten werken er alleen maar cis personen in de genderpoli’s.

In verband met privacy kan de psychologe van het VUmc geen informatie geven over de identiteiten van collega’s. Zij geeft aan dat de poli hard op zoek is naar trans personen voor het team.

Kris: Waar ik ook benieuwd naar ben: heb jij als psychologiestudent les gekregen over transzorg en trans personen?

Marthe: Nee. In mijn richting (cognitieve en klinische neuropsychologie, VU 2016) kwam dit niet aan bod. De studie bevatte vakken over klinische behandeling, maar niet over genderdysforie.

Mijn vorige therapeut gebruikte mijn voornaamwoorden niet, met het argument: ‘Je zult in het dagelijks leven ook worden misgendered.'

Kris: Zou jij als basispsycholoog bij Amsterdam UMC aan de slag kunnen als je dat zou willen?

Marthe: Ja, er werken ook basispsychologen met alleen een master zoals ik bij de genderpoli.

Hierop licht de psychologe van Amsterdam UMC toe: een genderteam bestaat uit zorgverleners uit verschillende disciplines: psychologen, maar ook seksuologen en chirurgen. Ook basispsychologen werken in het team. Er worden op dit moment meer medewerkers, onder meer basispsychologen geworven, mede omdat de poli de wachtlijst wil kunnen wegwerken. Alle medewerkers worden door de VU intern opgeleid en geschoold in genderzaken.

Kris: Heb jij wel eens therapie met trans personen gedaan?

Marthe: Zelden, maar ja wel.

Kris: Ga je daar anders mee om dan bij andere therapie?

Marthe: Nee, ik behandelde genderdysforie niet in hoofdzaak. In deze gesprekken ging het om somberheidsklachten. Misschien heb ik daarin dus ook wel iets gemist. Het ging om een jonge trans jongen en een volwassen trans man.

Kris: Ik heb in persoonlijke ervaringen gemerkt hoe weinig informatie er eigenlijk bekend is bij psychologen over trans mensen en dan helemaal over non-binaire mensen. Een voorbeeld: mijn vorige therapeut gebruikte mijn voornaamwoorden niet, met het argument: ‘Je zult in het dagelijks leven ook worden misgendered, dus dit is een goede oefening om je daar mentaal op voor te bereiden.’

Marthe: Ik denk dat alle therapeuten, ook ik, de angst hebben om te misdiagnosticeren, en dus ook om iemand te misgenderen of om ergens te vroeg in mee te gaan, omdat we het zelf ook niet altijd volledig weten. Therapeuten zijn daarin toch net mensen. Je bent als psycholoog bang om te snel te strooien met diagnoses, dus het zou kunnen dat psychologen uit veiligheid soms té conservatief zijn.

Kris: Ik heb trouwens ook wel goede ervaringen. Mijn eerste therapeut bleef constant vragen stellen waardoor ik de ruimte had dingen te ontdekken. Welke voornaamwoorden passen vandaag? Hoe zal ik je aanspreken en met welke naam? Juist doordat zij continu vragen stelde, zonder te oordelen, kon ik zijn wie ik wilde zijn.

Marthe: Het gaat er ook om dat we fouten moeten durven te maken, de verkeerde vraag stellen, de plank misslaan en dat toegeven.

Kris: Ik denk dat het al verschil maakt als de therapeut ervoor openstaat. En ik maak zelf ook wel eens fouten, dat is toch ook oké? Zo mogen we blijven zoeken naar wie we echt zijn.

VERKLARING

Dit gesprek is een dialoog tussen Marthe vanuit haar beroep als psycholoog, en Kris als zorgvrager in de transgenderzorg (Kris staat op een wachtlijst bij een andere praktijk). Geen van ons werkt bij, of is woordvoerder van de VU of onderdeel van de Instagrampagina VUGendermistreatment. We hopen met dit artikel een brug te slaan tussen trans mensen en de medische wereld. Wij vragen daarom naar de reacties, aanvullingen en opmerkingen van lezers.

Wil jij graag reageren op dit artikel? Stuur dan een mail naar: kris@hardhoofd.com of marthe.van.bronkhorst@hardhoofd.com.

Mail

Kris van der Voorn

Dünya Atay

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer

Warning: Undefined variable $articleCount in /home/hardhoof/hardhoofd.com/releases/20220413071826/public/content/themes/hardhoofd6/components/ctas/latest-posts.php on line 24
het laatste
Nieuws in beeld: Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Bomen zijn klaar met de hitte en zetten de herfst in

Sommige loofbomen begonnen vorige maand al hun bladeren af te stoten - veel vroeger dan normaal. Lees meer

Nieuws in beeld: Iedereen voor? Hallo?

Iedereen voor? Hallo?

De weinige Tunesiërs die kwamen opdagen voor het referendum, stemden massaal voor meer macht voor de zittende president. Lees meer

Nieuws in beeld: We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

We moeten kopen, reizen, vliegen, drinken, eten, feesten, zo niet doorgaan

Hoelang kunnen we nog boven de zelfgegraven afgrond blijven bungelen? Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Eindredactie!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Essay & Opinie!

Als Chef Essay & Opinie onderhoud je contact met getalenteerde essayisten en opiniemakers, en draag je de verantwoordelijkheid over jouw tak op Hard//hoofd. Lees meer

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Nee, Anna Sorokin is geen Robin Hood en dit is waarom

Netflix zet in Inventing Anna een oplichtster op een voetstuk. Emma Stomp zet daar vraagtekens bij. Lees meer

Nieuws in beeld: We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

We zitten krap bij gas (dus kolencentrales mogen weer)

Om de gasvoorraden te ontzien, mogen de (uiterst vervuilende) kolencentrales jarenlang op volle toeren draaien. Lees meer

Nieuws in beeld: Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Blokkeert de boer zijn eigen protest?

Driekwart van de Nederlanders vindt de acties tijdens boerenprotesten te ver gaan. Lees meer

Automatische concepten 75

Filmmaker liet angst achter zich

Dit jaar werden de Olympische Winterspelen ‘gewoon ’in China gehouden. In het licht van deze – voor mensenrechtenactivisten – verbijsterende keuze door het Internationaal Olympisch Comité maakte de Tibetaanse documentairemaker Dhondrub Wangchen een tournee door Europa. Op het moment dat hij tot zes jaar gevangenisstraf werd veroordeeld was de eerste keer dat de wereld hoorde... Lees meer

Nieuws in beeld: Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Een wereld zonder plastic, kunnen we ons die nog wel voorstellen?

Illustrator Finn Rogers liet zich inspireren door een gedachte-experiment: wat als we - met één zwaai van een toverstaf - al het plastic lieten verdwijnen? Lees meer

Evi Aarens is een troll 1

Evi Aarens is een troll

Je als gearriveerde schrijver verschuilen achter een pseudoniem om kritiek op anderen te spuiwen geeft geen pas, aldus Marthe van Bronkhorst. Lees meer

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Een groot avontuur begint met een klein rugzakje

Op een waddenvakantie dringt de vervreemding zich aan Nina op bij zoveel ingekaderd vertier. “Er klopt iets niet aan dit uitstapje.” Als de weidsheid van het Wad niet meer voldoende blijkt om uit de aangeharkte realiteit van onze maatschappij te ontsnappen, vindt ze elders een ervaring van oneindigheid. Lees meer

Nieuws in beeld: 'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

'Hyperkapitalistische middelvinger' gaat voortaan wat bescheidener door het leven

Voor de lezers van het 'lijfblad voor 's werelds allerrijksten' komt de echte wereld toch iets te dichtbij. Lees meer

Nieuws in beeld: Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Als genezen niet meer gaat, rest een zachte overtocht

Artsen en verpleegkundigen krijgen 'les in vreedzaam sterven'. Lees meer

Aanrommelen

Aanrommelen

De afvalcontainer in mijn straat staat ter adoptie aangeboden. Als adoptant gooi je het afval dat je buurtgenoten naast de container hebben geplaatst er alsnog in, of je maakt een melding bij de gemeente als het ruimtelijk niet past. Zo’n dergelijke adoptie is nodig, want er staat regelmatig nijpend veel afval náást de container. De... Lees meer

Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel