Asset 14

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter?

Ik kan me niet veel herinneren van het kinderdagverblijf waar ik soms werd toevertrouwd aan de zorg van goedlachse kleuterleiders. Hopelijk deed ik daar niet meer dan kwijlen en met mijn bolle kinderogen rollen als de pakjes melk weer zuur waren. Ik kan me ook niet herinneren of er paarden en lieve opa’s, oma’s met bijbehorende hondjes werden geofferd terwijl ik werd onderworpen aan allerlei perverse satanistische rituelen. Ik zat dan ook niet op een crèche in Oude Pekela waar dit soort dingen in de jaren 80 schijnen te zijn gebeurd – het echtpaar Jonker, werkzaam als huisartsen in Oude Pekela, trok daar in 1987 aan de bel na een melding van ouders dat hun kind slachtoffer zou zijn van georganiseerd seksueel misbruik. De beschuldigingen zijn nooit bewezen. Ik had als kind wel een onoverkomelijke neiging om heksenbrouwsels te maken en glanzende steentjes te verzamelen om deze vervolgens in occulte patronen te leggen. Ook droeg ik soms een jurkje en had ik een Barbie-auto waarin een paar stuivers waren verdwenen die de auto zo hard deden ratelen dat mijn moeder er migraine van kreeg. Mijn heksenkrachten en neiging tot genderverraad waren dus reeds in ontwikkeling.

In de jaren 80 en het begin van de jaren 90 van de vorige eeuw heerste, voornamelijk in de Verenigde Staten en Canada, een wijdverspreide bezorgdheid over het idee dat satanische sekten allerlei onkuisheden begingen met en in het bijzijn van kinderen en dat zij zich schuldig maakten aan ritueel misbruik en moord. Zij die beschuldigd werden van betrokkenheid (vaak door middel van suggestieve therapieën waarbij herinneringen in zekere mate gefabriceerd werden door zogenaamde slachtoffers), konden erop rekenen dat hun levens verwoest werden. Daarnaast heerste er een vermoeden onder handhavers, maatschappelijk werkers en anderen dat satanische sekten een ernstige bedreiging vormden voor de samenleving en dat er vlug actie moest worden ondernomen om ze te bestrijden. Als het om kinderen gaat, wordt ’t iedereen rood voor de ogen en wil men best geloven dat mevrouw Jannie van de plaatselijke crèche een geiten offerende kannibaal is en een gigantische tattoo van een pentagram verbergt onder haar Miss Etam-bolero. Dit is tot op zekere hoogte begrijpelijk, zeker gezien de ouderlijke drang om kinderen te beschermen en in de context van het idee dat kinderen een representatie zijn van de toekomst en derhalve nogal wat hoop op hun schouders dragen, maar het nam hier wel zeer ernstige vormen aan.

Ik gooi graag mijn eigen autisme in de strijd om bij te dragen aan een weldoordachte morele paniek

De Jongerenorganisatie Forum voor Democratie (JFVD) postte in april 2023 een geestdriftig in elkaar geflanst kunstwerkje op hun Instagram-feed. Het betrof een foto van een dragqueen-voorleesuurtje waarop te zien is hoe de dragqueen – de nieuwe volksduivel bij uitstek – met een crimineel balkje voor de ogen een verhaal voorleest aan enkele kinderen. Een van de kinderen lijkt in extase. Ze klampt een houten bankje vast met gesloten ogen. Is het angst? Sluit ze haar ogen voor haar naderende transitie? Hoort ze reeds het gekraak van haastige Crocs op de gang? Van de dokters die kakelend komen aansnellen om haar van haar geslacht te beroven? Scalpels in de aanslag! ‘JFVD staat voor de bescherming van kinderen zodat zij zelf hun identiteit kunnen ontwikkelen, los van indoctrinatie door perverse volwassenen die hun ontaarde sexualiteit proberen op te dringen aan kinderen,’ valt te lezen in de bijbehorende caption. ‘Wij regelen spandoeken, vlaggen en borden.’ Let hier vooral op de erotiserende ‘x’ in ‘sexualiteit’. Hoe moet een toekomst vol met dergelijk seksueel ontheemde kinderen er wel niet uitzien?

Verzamel de toortsen

Het is wel jammer dat JFVD niet zelf een histrionische morele paniek kon opkoken, maar er eentje moest lenen uit het verre Amerika. Zonde! Ik kan er zó eentje bedenken. Wist je dat lijm in kleuterscholen niet gebruikt wordt om papier-maché te maken, maar om kinderhandjes aan tafels vast te plakken zodat de kinderen zich niet kunnen verweren als de plaatselijke autist wordt uitgenodigd om in hun gezichtjes te niezen en hen zo te besmetten met zijn ontwikkelingsstoornis? Mag ik zeggen! Ik gooi graag mijn eigen autisme in de strijd om bij te dragen aan een weldoordachte morele paniek. (Die diagnose is overigens pas gesteld nadat ik mijn Covid-19-vaccinatie ontving. Toeval?) Ik moet dit essay trouwens snel afschrijven met mijn geurstift, want ik moet zo meteen op mijn driewieler naar de dichtstbijzijnde OBS rollen. Voilà! Een kind kan de was doen. Oh, wacht, daar heb je handjes voor nodig.

De academica en activist Silvia Federici (Italië, 1942) oppert in haar meesterwerk Caliban and the Witch dat een ingrijpende analyse van de heksenjachten met betrekking tot ontwikkeling van onze huidige kapitalistische maatschappij academisch gezien een ondergeschoven kindje is geweest. De heksenjachten tussen de 15e en de 18e eeuw – een ‘campaign of terror against women’ – ondergroeven de pogingen van de reeds verzwakte Europese boerenstand (immers reeds onderworpen aan het privatiseren van land, enorme belastingen en een als een schimmel uitbreidende invloed van de staat op alle aspecten van het sociale leven). Ze veroorzaakten een steeds dieper wordend schisma tussen mannen en vrouwen en vervulden mannen van angst voor de kracht van vrouwen. Daarnaast vernietigde de heksenjacht een sterrenstelsel aan praktijken, overtuigingen en ‘sociale subjecten’ wier bestaan niet compatibel was met de ontluikende arbeidsdiscipline binnen het kapitalisme. Denk maar aan die vermaledijde vroedvrouwen die tijdens het baren staan te konkelen en aanstaande moeders allerlei duisters influisteren! Op de brandstapel ermee. De heksenjachten waren, aldus Federici, een elementair gegeven binnen de overgang naar kapitalisme. Een reorganisatie van machtsverhoudingen in de samenleving had als effect dat nieuwe vormen van uitbuiting en onderdrukking ontstonden waardoor traditionele vormen van sociale controle begonnen te eroderen. Uitgesloten van formeel werk, hielden vrouwen zich bezig met landbouw, handwerk en vroedkunde, activiteiten die aan alle kanten werden gedevalueerd en zelfs gecriminaliseerd met als gevolg dat vrouwen te pas en te onpas beschuldigd werden van hekserij.

De vraag is nu welke reorganisatie van machtsverhoudingen ons huidige tijdperk kenmerkt en als gevolg heeft dat voorlezende dragqueens, transgender mensen en immigranten spreekwoordelijk bedreigd moeten worden met spreekwoordelijke toortsen. Gezien we nu volgens Forum-raadslid Gino Luurssen ‘letterlijk [worden] doodgegooid’ met regenboogvlaggen en ‘genderideologie’ een snel woekerend ‘onkruid’ is, moet er natuurlijk actie ondernomen worden. En wel in de vorm van een protest bij een bibliotheek waar kinderen voorgelezen worden. Dat de leden van de JFVD niet kunnen klokkijken bleek overigens een uitkomst voor de dragqueens die stonden te popelen om kinderen te indoctrineren met obscene figuren als de kleine mol die wil weten wie er op zijn kop heeft gepoept (scat-ideologie!) en misbaksels als het Nijntje-voelboek (pervers!).

Een van de belangrijkste aspecten van deze politiek is een afwijzing van de toekomst als leidende kracht voor ons handelen

Verwerp de toekomst

Literair criticus Lee Edelman (Verenigde Staten, 1953) biedt een interessant perspectief op de morele paniek als concept in zijn werk No Future: Queer Theory and the Death Drive, een boek dat ik tijdens het schrijven van mijn scriptie meermaals door de kamer heb gesmeten omdat ik niet in staat was grote woorden in mijn krakende breintje te persen. Ik ga nu toch eens mijn best doen. De thesis van het boek is dat lollige dooddoeners met betrekking tot alles wat niet aan de status quo conformeert als ‘hoe leg ik dit dan aan mijn kinderen uit?’ voortvloeisels zijn uit de westerse obsessie met reproductive futurism. Dit concept dicteert dat de waarde van het (eventueel symbolische) kind en de familie ten grondslag liggen aan het goed functioneren van de samenleving en het bewaren van de sociale cohesie. In het verlengde hiervan zijn morele panieken te zien als een vorm van sociale controle, maar ook een weerspiegeling van het verlangen om de toekomst, gesymboliseerd door Het Kind, te waarborgen. Alles wat daar tegenin druist – vruchteloze anale seks, eventueel onvruchtbare transgender mensen, alles wat verder niet binnen het systeem van de heteronormatieve familie past – moet uitgesloten worden van deze toekomst. Deze imaginaire toekomst wordt vervolgens trots in de lucht gehouden als een excuus om iedereen die zich niet onder de toekomstvlag kan of mag scharen uit te sluiten en te onderdrukken.

Edelman is een voorstander van een politics of the present als een manier om de toekomstpolitiek een weerwoord te bieden. De death drive – niet het verlangen om te sterven, maar een afwijzing van toekomstmuziek en een nadruk op leven in het heden – ligt hieraan ten grondslag. Een van de manieren om deze politics of the present vorm te geven is door middel van artistieke expressie. Het fundamentele idee van een politiek van het heden heeft inspirerende implicaties voor hoe we ons leven en de samenleving als geheel benaderen en vormgeven. Een van de belangrijkste aspecten van deze politiek is een afwijzing van de toekomst als leidende kracht voor ons handelen. In plaats daarvan benadrukt deze het belang van het leven in het huidige moment, het omarmen van de godenzoon Kairos – de Griekse personificatie van de juiste gelegenheid – en een volledig betrokken zijn bij onze omgeving en ervaringen, alsook zinvolle verbindingen met anderen aangaan. Dit kan een ontzettend bevrijdend concept zijn, juist omdat het ons in staat stelt ons los te weken van de beperkingen van maatschappelijke verwachtingen en in het verlengde daarvan onze eigen individuele wegen te volgen.

Ik kan niet wachten op het eerste satanistische voorleesuurtje

Edelman draagt als voorbeeld het werk van David Wojnarowicz (Verenigde Staten, 1954-1992) aan. Deze aan aids overleden autodidact hield zich bezig met een veelvuldigheid aan uitdrukkingsvormen. Schijnend voorbeeld hiervan is een zeldzaam fotografisch project waarin hij de decadente Franse dichter Arthur Rimbaud – vanwege zijn obsessie met het verheerlijken van het stormachtige heden misschien wel de ultieme No Future-dichter – laat deelnemen aan allerlei No Future-activiteiten (condoomloze cruising, naalden vol heroïne, alles wat verder een ‘gezonde toekomst’ in de weg staat) in het queer New York van de late jaren 70. Het werk van David Wojnarowicz kan dan ook zeker gezien worden als een speelse afwijzing van de toekomst en een omarming van het heden: zijn kunst viert het wegglippende moment, grijpt het heden bij de lurven en moedigt ons verder aan om in dat heden te leven in plaats van ons te concentreren op een verre en onzekere toekomst. Dit komt op virtuoze wijze tot uiting in zijn afbeeldingen van het stadsleven, queercultuur en de aids-crisis. Een van de manieren waarop Wojnarowicz de toekomst in zekere zin verwierp, was door zijn gebruik van onwenselijke materialen in zijn kunst. Hij werkte vaak met allerlei gevonden voorwerpen, alsook materialen die als wegwerpartikelen werden beschouwd, zoals verworpen stukjes papier, afgedankte foto's en ander stadsafval. Door deze materialen in zijn kunstwerken te incorporeren, was Wojnarowicz in staat om een kunst te creëren die diep verankerd was in het huidige moment en in conversatie stond met de ervaringen van degenen die in het hier en nu leven, en dan juist ook zij wiens toekomst niet zeker is. Wojnarowicz trekt in zijn fotoserie Rimbaud het verleden uit om hem pontificaal in zijn eigen heden te plaatsen. Zowel Wojnarowicz als Rimbaud vierde het heden als een situs van opstandigheid en keerden de toekomst in zekere zin de rug toe. Een lichtend idee.

Laten we heksenbrouwsels maken, glanzende steentjes verzamelen, kinderen voorlezen, een brandende sigaret tegen de vlag van de toekomst houden opdat die smeulend in de goot moge liggen en samen rond de meiboom van het heden dansen. Ik kan niet wachten op het eerste satanistische voorleesuurtje.

Mail

Rijk Kistemaker (hij/hem, 1991) kijkt film, schrijft, denkt veel na over het internet en leest vaak allerlei boeken door elkaar. Hij studeerde kunstgeschiedenis en cultural analysis en houdt van memes en de recente restauratie van Het Lam Gods.

Sosse Serpenti (2001) is een illustrator en beeldmaker die zich bezighoudt met mensen en de diverse werelden waarin zij zich bevinden. Vanuit antropologisch, journalistiek en persoonlijk perspectief, benadert zij subculturen en legt haar ondervindingen daar vast. Momenteel is ze gefascineerd door het gesloten bestaan van de huisvrouw.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Witte tranen

Witte tranen

Vaak kan geconfronteerd worden met een racistische misstap veel losmaken in witte vrouwen. Waar komt dat door? Fleur den Boer onderzocht het perfectionisme van witte vrouwen en hoe zogeheten 'witte tranen' racisme in de hand werken. Lees meer

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Stieren en vrouwen hebben iets gemeen

Wat hebben stieren en vrouwen gemeen? In dit essay ziet Barbara Haenen tijdens het bezoeken van een stierengevecht gelijkenissen met haar eigen ervaringen. Lees meer

Bijsturen 1

Bijsturen

In dit essay legt Belle de Rode de vinger op de zere plek. Ze beschrijft hoe zij de rol van bijsturende kapitein op zich moet nemen omwille van haar zieke vader, terwijl ze juist afscheid had willen nemen van de kritische kapitein die in haar huisde. Lees meer

Gelukkig zien jonge mensen het verband tussen toen en nu

Durf te leren van het verleden

Op Dag 150 van de wrede vergeldingsactie van Israël is een eind van de ‘slachting’ van Palestijnen nog niet in zicht. Schrijver Marte Hoogenboom vestigt haar hoop op activisten en journalisten die het verband tussen ‘toen’ en ‘nu’ durven zien. Lees meer

Reden tot paniek

Reden tot paniek

In dit droomachtige en persoonlijke essay blikt Wouter Degreve terug op zijn jeugd, en hij onderzoekt de effecten daarvan op het heden. Want 'de kracht van de plek waar je bent opgegroeid mag je nooit onderschatten.' Lees meer

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer