Asset 14

Het Sranantongo leeft

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis en de toekomst van het Sranantongo.

"No Spang" - maak je niet druk. "Let a faya” - maak het licht aan. "A libi kon tranga now” - het leven is zwaar geworden. In Suriname verfraaien Sranantongo-teksten het alledaagse leven, zowel op de radio, als op billboards en in kranten. Politici van het land proberen zelfs stemmen te winnen met het gebruik van deze taal om de massa aan te spreken. Zo kunnen ze vaardig inspelen op het saamhorigheidsgevoel van de Surinamers. In de slavernijperiode zou niemand eraan hebben gedacht om de taal zo in te zetten, gezien de status van de taal toen.

Als kind, ik ben nu veertig, mocht ik namelijk geen Sranantongo spreken, ook wel bekend als Sranan. Het werd beschouwd als de taal van de straat, slechts geschikt voor schoften. Een strenge berisping of zelfs een pak slaag hing boven je hoofd als je het waagde. Toch werd het gesproken. Rebelleren kon zo simpel zijn als je uiten in het Sranantongo. Eerst leer je de scheldwoorden zoals kaolo, dan vorm je complete zinnen en uiteindelijk praat je er vloeiend mee met vrienden. Af en toe maak ik nog steeds fouten. Het blijft een leerproces. Daarom is het de taal zo belangrijk voor ons, want we kunnen ons in het Sranantongo ons sterker emotioneel uiten. We voelen ons vrij in deze taal.

Suriname moest de Hollandse parel worden van het westelijk halfrond.

In de archieven van de inmiddels overleden taalkundige en surinamist Hein Eersel is te lezen dat in de afgelopen 300-400 jaar tot slaaf gemaakten geëvolueerd zijn van het spreken van diverse Afrikaanse talen tot het ontwikkelen van een contacttaal in Suriname. Dit vanwege de noodzaak om te communiceren onderling en eerst met hun Engelse en daarna hun Nederlandse meesters. Dit leidde tot de creatie van creolentalen. De periode wanneer de creatie gebeurde is onbekend. Waarschijnlijk was deze kort vanwege de taalkundige diversiteit onder de tot slaaf gemaakten, die verschillende talen spraken en daarom moesten vertrouwen op de contacttaal als een gemeenschappelijke taal.

In vergelijking met andere contacttalen, zoals het Papiaments in Curaçao, heeft het Sranantongo geen officiële status en wordt het niet onderwezen op scholen in Suriname. In Suriname worden meer dan twintig talen gesproken, maar het Nederlands blijft de enige officiële taal. Al in 1759 werden de bewoners opgeroepen om brieven in het Nederlands (Neederduytsch) te schrijven. In 1876 werd bepaald dat leerplichtig onderwijs aan kinderen tot 12 jaar in het Nederlands moest worden gegeven. Nederlands werd de lingua franca, de taal van het bestuur, het parlement en het onderwijs. Sindsdien zijn Suriname en Nederland verbonden door de Nederlandse taal. Suriname bleef, met een korte onderbreking, onder Nederlands bewind tot de onafhankelijkheid in 1975. De onafhankelijkheid heeft alleen niets veranderd aan de positie van de Nederlandse taal in Suriname.

In Suriname werd in 1876 de leerplicht ingevoerd. Er werd uitsluitend Nederlands onderwijs aangeboden. De Nederlandse cultuur werd aan de Surinamers opgedrongen, vertelde de gerenommeerde Surinaamse schrijfster en historicus Cynthia McLeod tijdens het literair festival Eenheid is Kracht dit jaar. Ze vertelde dat Surinaams onderwijsinspecteur Herman Benjamins van Surinaamse leerlingen Nederlanders wilde maken. McLeod citeerde Benjamins met de woorden, "Suriname moest de Hollandse parel worden van het westelijk halfrond." Deels is dat gelukt, aangezien Suriname het enige land in het Westelijk halfrond is waar Nederlands wordt gesproken. Je moest zo Hollands mogelijk praten, je Hollands kleden en je Hollands gedragen. Het Sranantongo werd zo gemaakt tot een verfoeilijke taal en moest verdwijnen.

Zo schreef de dichter Wijlen Michaël Slory in een diepe vorm van Sranan, zonder leenwoorden en met talloze neologismen.

In Suriname gebeurde echter iets opmerkelijks. Tien jaar na de afschaffing van de slavernij werden er andere groepen naar het land gehaald. De Hindostanen kregen de kans om hun cultuur uit te dragen en de Creolen wilden dat ook. Ze begonnen elementen zoals het Sranantongo en traditionele kleding zoals de koto meer te omarmen.

Rebelse schrijvers zoals Anton de Kom, Eddy Bruma en Edgar Cairo durfden boeken, theaterstukken en gedichten te produceren in het Sranantongo. Ze moedigden anderen aan hun voorbeeld te volgen en hetzelfde te doen. Organisaties zoals de Surinaamse culturele vereniging in Nederland Wie Eegie Sanie hebben bijgedragen aan een grotere waardering voor de taal, die steeds meer geaccepteerd werd. Ook hebben personen zoals Julius Gustaaf Arnout Koenders, beter bekend als Papa Koenders, Eersel en Eddy van der Hilst zich ingezet voor de ontwikkeling en documentatie van de taal. In 1960 werden voorlopige spellingsregels geformuleerd, die uiteindelijk in 1986 werden vastgelegd.

Artiesten hebben het Sranantongo inmiddels weten te verheffen in de kunsten. Zo was Wijlen Michaël Slory een van de belangrijkste dichters in het Sranantongo. Hij schreef in een diepe vorm van Sranan, zonder leenwoorden en met talloze neologismen. In de jaren 1970 publiceerde hij een twintigtal bundels over diverse onderwerpen, waaronder politiek, natuur en liefde. Recenter mocht een vleugje Sranantongo Nederland representeren op het Eurovisiesongfestival in 2021. Zanger Jeangu Macrooy zong hiervoor het lied 'Birth of a New Age'. Het betrof de tekst "Yu no man broko mi, mi na afu sensí", een uitspraak gebaseerd op een oud Surinaams gezegde: "Ik ben maar een halve cent, maar niemand kan mij breken."

‘Het Sranan is een cultureel erfgoed dat bewaard moet blijven,’ benadrukt Eersel in een inleiding die ik onder ogen kreeg. ‘Het is tegelijkertijd een levend communicatiemiddel van de Surinaamse samenleving, dat onderhouden en goed overgedragen moet worden. De verantwoordelijkheid voor het onderhoud en de overdracht van het Sranan berust in de eerste plaats bij de sprekers van de taal.'

Het Sranantongo fungeert als een treffende metafoor voor de ontwikkeling van het Surinaamse volk, ontstaan uit onderdrukking en gegroeid door verzet.

Het Sranantongo is dus niet verdwenen, zoals het doel was met de instelling van de leerplicht. Eersel deed enkele aanbevelingen om hieraan te kunnen werken. Er zou een instantie in het leven geroepen moeten worden met de permanente taak om de verrijking van het Sranan in alle taalgebieden te bevorderen. Het streven naar het gebruik van verzorgd Sranan in de media moet worden aangemoedigd. Er dienen cursussen te worden opgezet voor de studie van het Sranan, waarbij studenten graden kunnen behalen in de taal. Ook de productie van literatuur in het Sranan moet worden gestimuleerd.

Het Sranantongo fungeert als een treffende metafoor voor de ontwikkeling van het Surinaamse volk, ontstaan uit onderdrukking en gegroeid door verzet. De volgende stap is naar mijn mening de erkenning van de taal als een officiële taal. In tegenstelling tot talen die al zijn erkend, zoals het Sarnami en het Javaans, wordt het Sranantongo bijna door elke Surinamer begrepen en gesproken. Er is reeds een officiële spelling die ook bij wet is vastgelegd. Terwijl in het verleden werd beweerd dat het te kostbaar zou zijn om de taal als officieel te erkennen, kunnen we in deze tijd financiering aanvragen. Een uitwerking van het verlenen van een wettelijke status aan het Sranantongo, zou het inzetten in het onderwijs zijn. Leerlingen zouden bijvoorbeeld eerst uitleg in het Sranantongo kunnen krijgen, en wanneer ze het goed begrepen hebben, kan er overgeschakeld worden naar het Nederlands. Sranantongo kan zo een thuis vinden, juist daar waar het werd geschuwd.

Dit was het laatste deel van het drieluik van Kevin Headley over hoe het koloniale verleden voortleeft in Suriname. Het eerste deel lees je hier, en het tweede deel hier.

Mail

Kevin Headley (1983) is een veelzijdige Surinaamse documentairemaker, journalist, podcaster en schrijver. Zijn werk bestrijkt een breed scala aan media, waaronder korte reportages, documentaires en artikelen die de geschiedenis, diverse culturen en de weelderige natuur van Suriname belichten. In de afgelopen jaren heeft hij zich ook toegelegd op het schrijven van korte verhalen, die onder andere zijn gepubliceerd in De Ware Tijd, Parbode, Papieren Helden, Wobby en Tirade. Bovendien heeft hij een bijdrage geleverd aan de samenstelling van de speciale editie van Tirade die gewijd was aan uitsluitend Surinaamse verhalen, PRAKSERI.

Luna Houtzager (1999) is naast illustrator ook student kunstgeschiedenis. Met haar penl, archiefwerk en humor baant ze zich een weg door de geschiedenis, die vol zit met opmerkelijke en kleine gebeurtenissen. Deze ondergesneeuwde verhalen brengt ze aan het licht op eigen en toegankelijke wijze in haar werk.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Suriname is één groot slavernijmuseum

Suriname is één groot slavernijmuseum

Een slavernijmuseum is niet genoeg. Kevin Headley stelt de vraag hoe Nederland Suriname tegemoet kan komen op gebied van cultureel erfgoed rondom het koloniale verleden. ‘Ik denk dat de belangrijkste vraag die Nederland aan Suriname moet stellen is: “Wat heb je nodig?”’ Lees meer

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Wanneer steek je nou eindelijk je middelvinger op?

Waarom wil je nog altijd niet-homo en meer genderbevestigend zijn? In deze brief bespreekt Jochum de waanvrijheid rondom homoseksualiteit. Lees meer

Lieve Mr. Dickhead

Lieve Mr. Dickhead

Op 7 januari schreef N. een liefdevolle goedmaakbrief en wilde deze persoonlijk overhandigen aan M. Zeven dagen eerder, op nieuwjaarsdag, mondde een akkefietje uit in de dramatische afloop van hun kortstondige doch intensieve liefdesrelatie. Het bleef niet bij een enkele ochtendbrief. Lees meer

:The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

The chosen family: Beelden van queer vruchtbaarheid

Marit Pilage onderzoekt beelden van queer vruchtbaarheid in de kunst om zo de definitie van vruchtbaarheid, zwangerschap en ouderschap te herdefiniëren. Lees meer

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Een woud vol dichtgetimmerde hokjes

Zazie Duinker baant zich een weg door het oerwoud van de (hergedefinieerde) woorden. Lees meer

In de afwezigheid van 1

In de afwezigheid van

Marit Pilage onderzoekt de rol en betekenis van kunst bij zwangerschap en vruchtbaarheid, maar vooral ook bij het uitblijven daarvan. Lees meer

Liever een monster

Liever een monster

Het is moeilijk te accepteren dat mensen kunnen doden, maar waarom maken we van moordenaars karikaturen? Een voorpublicatie uit Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee Dodelijke gekte. Lees meer

Hoe in Duitsland het Zionistische establishment wint

Hoe in Duitsland elke vorm van empathie met inwoners van Palestina wordt verboden

De situatie in Duitsland is de laatste dagen geëscaleerd. Het politieapparaat en de politiek gebruiken harde repressiemiddelen om vooral Duitse mensen van kleur of met een migratieachtergrond de kop in te drukken. Zij verliezen op dit moment hun vrijheid van meningsuiting. Lees meer

Een villa voor het onbekende

Een villa voor het onbekende

Floris Tesink bezocht het FOMU, waar Grace Ndiritu door associatieve combinatie een expositie invulde. "Dit conflict tussen de fotografie en de ruimte brengt je op een plek die niet te begrijpen is, maar toch verslavend voelt voor degene die zich hieraan overgeeft." Lees meer

Wat dondert het of fossiele subsidies ‘echt subsidies zijn’?

Wat dondert het of fossiele subsidies ‘echte subsidies’ zijn?

‘De grootste catastrofe in de geschiedenis van de mensheid is niet het moment voor afleidingsmanoeuvres.’ Lees meer

:De aankondiging: De kunst van vertrekken (deel 1)

De kunst van vertrekken: de aankondiging

Voor kunstenaars is het essentieel om zichtbaar te zijn voor publiek. Maar wat gebeurt er als een kunstenaar zich terugtrekt of zelfs helemaal stopt met het maken van kunst? In deel 1 van de serie ‘De kunst van het vertrekken’ kijkt Lara den Hartog Jager naar de kunst waarmee sommige kunstenaars afscheid nemen uit de kunstwereld. Lees meer

Notes on Ken

Notes on Ken

‘Camp is de organisator van het feestje, en strooit nog wat extra glitter over je heen wanneer je arriveert.’ In Notes on Ken analyseert Caecilia Rasch Earring Magic Ken, neonkleurige beenwarmers, Barbiecore fitc checks en de kenmerkende campy esthetiek. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer