Redacteuren Eva van den Boogaard, Mat Hoogenboom en Oscar Spaans bezochten de bioscoop om het speelfilmdebuut van de Thaise regisseur Phuttiphong Aroonpheng te zien. Het werd een magische ervaring: Manta Ray bleek een even eenvoudige als betoverende vertelling over een voor dood achtergelaten man die door een visser uit de mangrove wordt gered.
Mat: Wat was jullie eerste indruk?
Eva: Ik vond het mooi en een beetje eng.
Oscar: Ik liep de bioscoop uit met een gevoel van: wat fijn dat dit soort films worden gemaakt, en dat er filmhuizen zijn die ze vertonen.
Eva: Ja, dat herken ik wel. Ik vond het verfrissend om eens iets te zien wat niet standaard is.
Mat: Het is geen film voor een groot publiek. Of is dat niet wat je bedoelt?
Oscar: Jawel. Maar ook dat het duidelijk het werk is van een filmmaker met een hele eigen signatuur.
Mat: Eva, jij noemt ‘t verfrissend. Maakt dat 't ook een goeie filmervaring?
Eva: Ik vond het een indrukwekkende film. Een interessante combinatie van mooie, esthetische, poëtische beelden met harde realiteit en maatschappelijk engagement.
Mat: Poëtisch, ja, zeker!
Eva: En dat begin, daar smolt ik echt wel een beetje voor. Die man die daar met die lichtjes door de jungle wandelt, supermooi!
Mat: Vond je dat mooi?
Eva: Ja! Hoe hij verdwijnt in het bos juist doordat hij die lichtjes om zijn lichaam heeft – dat beeld vond ik echt heel mooi.
Oscar: Precies, dat die lichtjes werken als een soort camouflage, dat vond ik ook een vondst.
Mat: Ik vond 't eerder akelig; hij liep d'r wel met een geweer in z’n armen, hè?
Eva: Dat zag ik in het begin geloof ik even over het hoofd, haha.
Oscar: Ik zat er helemaal in vanaf dat eerste shot.
Mat: Dan heb ik de film anders ervaren; ik kwam er pas wat later in, toen de band tussen de twee mannen inniger begon te worden. Het leek héél even richting een romance te gaan.
Eva: Die associatie met een romance had ik eigenlijk niet. Ik vond het interessant dat de grens tussen de twee mannen vervaagde.
Mat: Een romance, of misschien een vader-zoonrelatie – het hing er een beetje tussenin.
Oscar: Wanneer vermoedde je voor het eerst dat het om een romance zou kunnen gaan, Mat?
Mat: Misschien toen ze gingen dansen? En daarna, toen ze elkaar heel innig zaten aan te kijken in het reuzenrad.
Oscar: Ik had het nog net iets eerder, toen de visser Thongchai hielp met plassen.
Mat: Ik vind samen plassen niet echt romantisch, maar hé, ieder zijn ding.
Oscar: Toch dacht ik toen: dit kan weleens iets worden. Het is niet romantisch maar wel intiem. Of is er een beter woord voor?
Eva: Ik heb het allemaal meer verbonden met een soort symbiose. Is dat misschien het woord?
Mat: Ja, dat zat er absoluut in. Hij leerde Thongchai leven zoals hijzelf. Een beetje zoals een ouder zijn kind leert leven, zo zag ik het in elk geval. Leren rijden, leren vissen, leren plassen. Hij gaf hem zelfs een naam, wat best iets raars is om te doen met een volwassen man.
Eva: Dat kwam natuurlijk ook door de hulpeloosheid van Thongchai omdat hij stom is. Want fysiek leek Thongchai me juist ouder.
Mat: Was-ie stom? Hij kon wel dat hummen doen.
Eva: Oh ja! Denk je dan dat-ie uit principe niet sprak, Mat?
Mat: Ik denk meer omdat hij geen woorden had, geen verleden.
Oscar: Zou het kunnen dat-ie wel echt stom was, en dat hummen alleen kon 'horen' door de trillingen onder water?
Het mystieke liep haast naadloos over in het realistische.
Mat: Hij kon in elk geval niet praten, zoveel kunnen we overeenkomen.
Oscar: Er gebeurden een aantal rare dingen in de film, die eigenlijk alleen te verklaren zijn als je ze symbolisch bekijkt.
Eva: Welke symboliek heb je bijvoorbeeld gevonden?
Oscar: De film wordt aan het begin opgedragen aan de Rohingya. Er zit een scène in waarin de visser tegen Thongchai zegt dat de reuzenmanta’s uit de titel tijdens het regenseizoen schuilen bij de rotsen, om bij kalm weer terug te keren. Toen dacht ik: misschien symboliseren die reuzenmanta’s Thongchai, en belichaamt hij als het ware de Rohingya als volk. Heel veel Rohingya vluchten namelijk in gammele bootjes de zee op en spoelen dan aan in de mangrove van Thailand of Maleisië, waar ze vaak worden uitgebuit.
Eva: Ik vind dat heel mooi en ook aannemelijk.
Mat: Ik denk wel dat de eenvoud van de film uitnodigt om vooral dieper in te gaan op de personages en hun verhouding met de Rohingya.
Oscar: Door die tekst aan het begin verwachtte ik trouwens een hele politieke film, maar dat werd het niet.
Eva: Ik vond het wel een politieke film. Voor mijn gevoel was het juist mega-geëngageerd.
Mat: Extra politiek door de eenvoud ervan?
Oscar: Ik bedoelde meer dat de plot op het meest oppervlakkige niveau niet politiek is. Maar daaronder duidelijk wel. Dat, samen met de dromerige kwaliteit van de beelden, is denk ik de grootste verdienste van de makers.
Mat: Dromerig: dat is een toepasselijk woord voor deze film! De plot is heel klein en gericht op het persoonlijke; er is nauwelijks buitenwereld of ontwikkeling buiten de personages om.
Eva: Terwijl de beelden van de visindustrie juist wel weer keihard realisme waren. Die afwisseling was interessant. Het maakte de scènes in de mangrove, met al die lichtjes, extra mystiek.
Oscar: Dat is waar, het contrast maakte het interessant en intrigerend.
Mat: Daardoor liep het mystieke haast naadloos over in het realistische, vind ik trouwens. Dat ze die stenen gingen zoeken – en ze nog vonden ook door naar de grond te luisteren.
Eva: Denken jullie dat de visser medeverantwoordelijk was voor de lijken in de mangrove?
Mat: Oei, de schuldvraag. Nee, dat denk ik niet. Maar hij kijkt er ook niet voor weg, dus hij zal zich wel verantwoordelijk voelen.
Oscar: Medeverantwoordelijk lijkt me een te sterk oordeel, maar ik vermoedde wel dat hij meer wist van wat er gaande was in die jungle. Meer ook dan dat je als kijker ooit precies te weten komt, trouwens.
Eva: Ik vond de visser eerst een echte weldoener, maar naarmate de film vorderde begon ik daar steeds meer over te twijfelen.
Mat: Hij heeft wel een geheim: wat moest-ie doen van die baas van 'm?
Oscar: Begon je te vermoeden dat de visser iets kwaads in de zin had, Eva? Of vond je hem gewoon eng of zielig worden?
Eva: Nou, hij deed dus die louche zaken met die baas van hem. En de manier waarop hij over zijn vrouw spreekt… Ineens dacht ik: ik weet het niet zo goed met hem. Hij heeft Thongchai wel uit de mangrove gevist, maar waarom eigenlijk?
Oscar: Maar hij zei aan de telefoon tegen zijn baas dat hij 'dat' niet meer wilde doen – wat dat dan ook was – toch?
Eva: Klopt. Maar daardoor dacht ik ook: zou hij Thongchai alleen geholpen hebben om zijn eigen geweten te sussen?
Misschien ging het wel een beetje over de banaliteit van het kwaad.
Mat: Je denkt dat Thongchai een dekmantel voor de visser was om iets te gaan doen?
Eva: Dat kan ook nog. Hij trainde hem wel in allerlei dingen.
Mat: Of een soort lokaas - hij is immers visser - om zijn vrouw terug te krijgen?
Eva: Oeh! Zo had ik er nog niet over nagedacht, haha.
Mat: Ik denk het niet echt hoor, daar is verder geen bewijs voor namelijk.
Oscar: Ik denk eerlijk gezegd dat zelfs de schrijver/regisseur dit niet zo ver heeft uitgedacht. Omdat er zoveel vragen blijven bestaan, ben je geneigd om heel diep in de plot te graven naar antwoorden. Maar ik denk niet dat de plot zo gewiekst in elkaar zit.
Eva: Misschien dat de laatste theorie over het lokaas een beetje te vergezocht is, maar ik denk wel degelijk dat de schrijver veel ethische vragen wilde oproepen.
Mat: Dat denk ik ook.
Eva: En ook die schuldvraag, denk ik.
Oscar: Ik denk wel dat de visser gewetensvragen begon te krijgen vanwege zijn vriendschap - of wat het dan ook was - met Thongchai.
Mat: Gewetensvragen in welk opzicht?
Oscar: Omdat Thongchai vermoedelijk slachtoffer is van de illegale handel die ze bedrijven in de mangrove. Althans, dat vermoeden wordt gewekt.
Eva: Maar denk jij dat de visser die gewetensvragen kreeg juist doordat hij Thongchai hielp? Als een logisch gevolg ervan? Want dan blijf ik zitten met de vraag: waarom sleurt hij hem die mangrove uit?
Oscar: Er zijn natuurlijk gradaties van criminaliteit. Je kan je bezighouden met edelstenen en louche zaakjes en daarnaast prima bereid zijn om het leven van een ander mens te redden.
Eva: Ja, alleen had ik dus zo'n beetje het idee dat die louche zaakjes juist het begraven van die lijken waren, wat tegenstrijdig zou zijn.
Oscar: Ah oké, zo ver was ik nog niet.
Eva: Misschien ging het wel een beetje over de banaliteit van het kwaad.
Mat: Dus in zekere zin zijn 'gewone' mensen, ook als ze 't hart op de juiste plaats hebben, medeplichtig aan groter onrecht?
Oscar: Ik vind het moeilijk om te zeggen vanaf wanneer je iemand als medeplichtig kunt beschouwen. Maar ja, waarschijnlijk zijn heel veel mensen met het hart op de juiste plaats wel onderdeel van een verrot systeem, dat ze daardoor ook zelf in stand houden.
Eva: Dan hebben we het dus over Hannah Arendts idee dat het kwaad iets veel dommers is dan we zouden willen denken. Dat het eerder onwetendheid is en een gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel en betrokkenheid.
Oscar: In plaats van een kwaadaardig masterplan.
Mat: Ik denk dat die theorie hier zeker binnen een bepaalde interpretatie past, als je ervan uitgaat dat de visser niet helemaal van schulden vrij is.
Oscar: Wat vonden jullie er trouwens van dat de vrouw (of ex-vrouw) van de visser ineens opdook?
Mat: Weird. Ik had gelezen dat dat zou gebeuren, maar vond het toch gek.
Eva: Ja! Die actrice is dus een heel bekende singer-songwriter in Thailand. Ik vond het lied dat ze in die warmwaterbron zong ook ontzettend mooi.
Oscar: Ik ook! Maar was het niet vreemd dat zij zo laconiek reageert op de aanwezigheid van Thongchai? Het is bijna alsof ze hem daar verwacht.
Mat: Ze was in elk geval niet verbaasd.
Eva: Ik denk dat ze wel verwachtte dat er iemand in dat huis zou wonen.
Mat: Is dat ergens niet tekenend voor de positie van Thongchai in de film en in het verhaal: dat het mensen koud laat of hij er nou is of niet?
Het is een mooi klein verhaal, waarin zo'n groter politiek verhaal heel aanwezig is.
Oscar: Daarom dacht ik ook dat hij de Rohingya als het ware belichaamt. Ze zijn overal overbodig - of dat zijn ze niet echt, maar zo worden ze gezien. Een volk zonder thuis.
Eva: Dat zat vrij duidelijk in de film, dat hij de Rohingya representeert. Waar ik nog wel mee zit is dat babylijkje. Hebben jullie daar nog ideeën over?
Mat: De vermoorde onschuld, zou je zeggen in het Nederlands.
Eva: Ik weet niet of ik de vermoorde onschuld hier op vind gaan. Waarom vindt Thongchai dan het lijkje, terwijl de visser alleen die mooie stenen vindt?
Oscar: Misschien omdat de Rohingya alleen dood en verderf tegenkomen daar in de jungle, terwijl de Thai de rijkdom proeven.
Mat: Goede vraag; hij vindt dat lijkje inderdaad als-ie op zoek gaat naar de stenen... Ik kan me vinden in Oscars verklaring; die hangt in elk geval letterlijk aan het 'vinden' van dood/verloren toekomst.
Oscar: Vonden jullie de film ergens in tekortschieten?
Mat: Niet binnen zijn eigen logica. Hij was best succesvol in het mij laten meegaan in de suspension of disbelief. Ik bedoel: die magische lichtjes waren heel duidelijk van die kerstlampjes, maar de film deed geen moeite dat te verhullen; versterkte het zelfs expres door die man met z’n kerstlampjes en discobal door het bos te laten lopen. Het alledaagse werd magisch.
Oscar: Dat vond ik één van de sterke punten, dat de maker het alledaagse, zelfs kitscherige gebruikte om een zweem van mystiek te creëren.
Eva: Ik vond de film ook niet tekortschieten. Hij was esthetisch heel mooi en ik vond het fijn dat er wat te raden over bleef. Daardoor werd het allesbehalve plat. Een mooi klein verhaal, waarin zo'n groter politiek verhaal heel aanwezig is.
Oscar: Helemaal mee eens. Een veelbelovend debuut!
Mat: Het einde vond ik echt beeldschoon.
Eva: Het einde met die rog, of met die man met de lichtjes?
Mat: Het minutenlange gehum, de mensen die door het bos liepen, de man die achter ze aan kwam en Thongchai die in zee verdween – tranentrekker.
Eva: Oooh ja dat gehum! Dat vond ik zo eng, ik word er nog een beetje naar van als ik eraan denk.
Oscar: Ik heb veel respect voor filmmakers die zo de tijd nemen voor hun beelden. Maar inderdaad, vrolijk werd je er niet van.
Eva: Het effect ervan – op mij dan – was heel heftig, dat was superknap gedaan. Maar eerlijk is eerlijk: ik kan me voorstellen dat dit geen film is voor een 'gemiddeld' publiek. Het vraagt wat van je als kijker, daar moet je zin in hebben en voor open staan.
Oscar: Het was in ieder geval geen hoogdravende film, hij vraagt alleen om een andere manier van kijken.
Mat: Zouden we dat advies aan kijkers meegeven? Ga er vooral heen, maar zet je hoofd open voor de regels van de film?
Oscar: Amen.
Manta Ray is nu te zien met: 
Redactie
Nanna de Jong is illustrator. Je in een kronkel lachen, een buiging voor de minderheden maken of gewoon een handstand voor de dagelijkse wisseling van perspectief. Ik geniet van bewegingen in alle soorten en maten en vier op deze manier de vormen die het leven aan kan nemen. In een kleurrijk en speels handschrift druk ik op de zere plekken van politieke of culturele thema’s. Ik wil bewust maken maar ook vermaken. Een klein vingertje in de lucht maar gevolgd door een koprol. Enjoy this playground I call work! www.nannabananna.com
