Marthe van Bronkhorst en Savriël Dillingh constateren dat burgers een andere strategie van verzet nodig hebben bij dit nieuwe kabinet. 'Wat zijn we in de afgelopen dertig jaar in die klassestrijd nou eigenlijk opgeschoten? Moeten we niet eens escaleren?'
Hoe vind jij eigenlijk dat onze politici presteren? Zelf lijken ze best tevreden.
Begin deze maand kwam een advies naar buiten dat politici niet minder, maar méér moeten gaan verdienen. Het kersverse D66-kabinet kreeg die goede raad van een adviescollege, het ARPA, geleid door, handig genoeg, ook een D66’er. Wie helaas geen invloedrijke adviesclub hadden om voor zich op te komen, dat waren wij: iedereen die zorgkosten maakt (het eigen risico stijgt naar €520). Maar ook mensen die WW krijgen (die wordt gekort) of toeslagenouders (die nog steeds wachten op hun geld). En dat is belangrijk om te onthouden: de macht zal altijd eerst goed voor zichzelf zorgen - als wij er geen stokje voor steken.
Zo was de voorzitter van dit adviescollege Alexander Rinnooy Kan, die zelf bekendstaat als veelverdiener die geen toezicht hield op andere veelverdieners in de publieke sector.
Om precies te snappen hoe gek deze salarisverhoging is, nemen we je mee in de redenering. Stel: je hebt een docent voor de klas van groep 4: de Polderaartjes. Daarin zitten kinderen met rijke ouders, kinderen met arme ouders; iets snellere kinderen, iets langzamere; stoïcijnse kinderen, kinderen die heel snel boos worden, enzovoort. Een mini-maatschappijtje dus.
Maar wat nou als de leerkrachten niet goed functioneren? De docent van groep 4 trekt de kinderen met rijke ouders systematisch voor, laat de iets snellere kinderen de goedgelovige kinderen vertellen dat de arme kinderen hun boterhammen stelen, en zet de kinderen die snel boos worden op tegen de stille kinderen. Het resultaat? De klas lijkt op een jungle, het recht van de sterkste geldt. Blokken en boeken worden stukgegooid, pakjes en boterhamzakjes liggen op de grond, en ongeveer de helft van de Polderaartjes gaat niet over naar groep 5.
En wie daarover aan de bel trekt, krijgt van de schoolleiding te horen: ‘Jaja, we zien die problemen.’
‘Dus jullie gaan er wat aan doen, toch?’ vraag je.
‘We denken aan een salarisverhoging. Voor onszelf. Het werk is de afgelopen tijd zó veel zwaarder geworden.’ Aldus de schoolleiding.
Ambtsdragers hebben het zwaar
Is het logisch om een politicus die slecht presteert, te belonen met salarisverhoging? De adviesgroep van Rinnooy Kan vindt van wel. De moeilijkheid van de taken van politici en bewindslieden is ‘significant toegenomen,’ stellen zij. Want maatschappelijke vraagstukken zijn ‘steeds complexer’ geworden. Maar dat is, net als met die basisschooldocent, wel helemaal de schuld van de bestuurders zelf. Want als je allerlei vangnetten schrapt, zieke mensen harder aanpakt en toch verwacht dat oudere mensen langer kunnen doorwerken, tja, dan worden die vraagstukken inderdaad een stuk complexer. En dat geeft onvrede. Een VN-rapporteur waarschuwde er al voor in oktober: schrappen in sociale zekerheden biedt een voedingsbodem voor extreemrechts gedachtegoed.
Twaalf ‘nieuwe’ kabinetsleden van Jetten I zaten al in een vorig kabinet
Zo maken die politici het zichzelf inderdaad behoorlijk moeilijk.
De club politici die die salarisverhoging zou kunnen krijgen, is vrijwel dezelfde als de club die het heeft verknoeid. Twaalf ‘nieuwe’ kabinetsleden van Jetten I zaten al in een vorig kabinet: Jetten, Yesilgöz, Van Weel, Heinen, Hermans, Karremans, Aartsen, Van der Burg, Vijlbrief, Van Veldhoven, Tielen, Palmen. Nog eens acht zaten er al in de Kamer.
Geen verrassing dus dat Jetten-I gewoon weer verdergaat met waar Schoof-I en Rutte I-IV mee bezig waren: de rijke pesters voortrekken. En terwijl toeslagenouders nog wachten op terugbetaling, kunnen Jetten, Yesilgöz en Bontenbal straks niet met €9500, maar met €11.000 per maand naar huis.
Zoals Tupac zei in Keep Ya Head Up: ‘They got money for wars but they can’t feed the poor.’ Het probleem is: dat is een plaat uit 1993 - wij zaten nog niet eens in groep vier van de basisschool. Wat zijn we in de afgelopen dertig jaar in die klassestrijd nou eigenlijk opgeschoten? Moeten we niet eens escaleren?
De burger slaat terug
Een dappere toeslagenmoeder, Yasmin Molleman, was het zat en sloeg deze maand terug. En zij deed iets wat voor zover bekend niemand eerder heeft gedaan.
De staat betaalt haar haar toeslagen niet terug, ook niet na dwangsommen. Nu legt zij beslag op een bezit van de staat. Yasmin Molleman legde met een deurwaarder beslag op een standbeeld in de tuin van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Het is haar doel het beeld 10 maart weg te takelen en te veilen. De opbrengsten zouden, in haar redenering, ook prima besteed kan worden om toeslagenouders mee terug te betalen. Wel zo eerlijk.
Gaat Mollemans actie het halen in het oordeel van een rechter? Geen idee. Maar ze heeft één doel al behaald: publiciteit, en publiciteit zet druk.
Escaleren kun je leren
Daar kunnen we allemaal wat van leren. Want nu laten we machtige groepen vaak straffeloos hun gang gaan Zo kregen Shell en de Nederlandse staat al meerdere malen op hun kop van de rechter (over klimaat of asiel), maar die procederen simpelweg eindeloos door of betalen dwangsommen niet.
En dan? Niets. Actiegroepen blijven dan vaak steken in hun strategie. Nog een keer een kritische ingezonden brief. Nog een petitie. Nog een rechtszaak. Nog een keer vreedzaam op een weg gaan liggen – terwijl de machtshebbers je actie voor miljoenenpubliek als ‘terrorisme’ framen op X.
Molleman pakte het anders aan: door te escaleren. Zij eiste op een nieuwe, creatieve manier haar recht op – zo’n 50% juridisch trucje, 50% mediastunt en een toefje verrassingselement. En dat zette druk.
Als een kind zit te klieren, geef je één laatste waarschuwing - niet honderd
Zijn alle ‘oude’ actietactieken dan fout? Nee, diversiteit van tactieken is waardevol: zo kan een directe actie zoals een bezetting of blokkade van een wapenfabriek veel publieke steun krijgen als er ‘gematigde’ acties naast plaatsvinden, zoals een Rode Lijn demonstratie.
Maar: verzetsbewegingen blijven vaak hangen in één tactiek die ze niet opvoeren. Elke actie verdient haar eigen volgende stap. Je hoeft je niet meteen vast te ketenen, maar na een jaarlijks genegeerde petitie wordt het misschien eens tijd om strategisch de krant (of BOOS, of Left Laser) te tippen. Als je net een actie hebt gedaan die ‘De Laatste Aanmoediging’ heet, moet je niet nóg drie keer die CEO waarschuwen. Het maakt je verzet ongeloofwaardig. Besteed het campagnegeld liever aan een megabeamer, kijk naar actiegroep Led By Donkeys. Projecteer hun namen en misdaden openbare pleinen. Of laat die CEO eens echt gezichtsverlies lijden, huur een stel acteurs in die hem helemaal klemzet, zoals de Yes Men.
Terug naar dat klaslokaal van de Polderaartjes. Iedereen die voor de klas gestaan heeft weet: als een kind zit te klieren, geef je één laatste waarschuwing - niet honderd. Je zegt: ‘Ga je je nu gedragen, of kies je ervoor om eruit te moeten?’ Als het kind blijft klieren, heeft die de keuze gemaakt. Dan moet je de consequentie inzetten: eruit sturen. Oftewel: je moet escaleren, een waarschuwing is niet meer genoeg. En als het juist de docenten zijn die zich misdragen, moeten de leerlingen escaleren.
Wat zou de volgende stap zijn in de casus Molleman? Ongetwijfeld zou dat zijn het standbeeld daadwerkelijk weg te laten slepen. Krijgt ze dan nog steeds niet wat haar toekomt? Prima, dan wordt het beeld ook echt geveild. Stap voor stap lijdt de staat zo gezichtsverlies en als politici daar steeds vragen over krijgen, zullen ze bang worden zich impopulair te maken, en waarschijnlijk van gedachten veranderen.
Verzet heeft alleen zin als de onderdrukker weet dat het verzet niet slechts performatief is, dat er een daadwerkelijke consequentie zit aan het niet luisteren. De meeste toeslagenouders wachten nu nog rustig af, maar wat zou er gebeuren als ze massaal Mollemans tactiek zouden gaan hanteren? Wat zou er gebeuren als XR, na het blokkeren van de A12, een volgende trede van de escalatieladder zou beklimmen?
Een ding is duidelijk: de overheid zou eindelijk weer eens wat te vrezen hebben.
Marthe van Bronkhorst en Savriël Dillingh. Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus. Savriël Dillingh is politiek filosoof. Hij promoveert aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en is columnist bij Jacobin. Hij publiceerde literaire fictie in de Optimist en artikelen in onder meer de Groene Amsterdammer, Vrij Nederland en Trouw.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
