De wereld staat in brand en dat mag niet onbeschreven blijven. Vincent Tijms wil wereldleiders erop wijzen dat opgewekte grote krachten meestal geen uitknop hebben.
Pas op voor krachten die groter zijn dan jijzelf. Dat is de boodschap die verhalen ons al eeuwen duidelijk willen maken, van De Golem van Praag tot Frankenstein en Terminator. In de Disneyfilm Fantasia zorgt een gemakzuchtige Mickey Mouse ervoor dat zijn dweilen via een toverspreuk zelf water gaan halen, maar omdat hij geen spreuk heeft om ze uit te zetten, dreigt hij om te komen in een tsunami van sop. Uiteindelijk wordt hij gered, maar de boodschap is helder: zorg dat je een uitknop hebt als je met grote krachten gaat spelen.
Het is een les die David Cameron inmiddels geleerd zal hebben. Hoewel volkswoede ook in het Verenigd Koninkrijk vooral voer voor populisten is, probeerden hij en de Conservatieve Partij er op mee te liften. Het is verleidelijk om dat te zien als de boze burger die de politiek gijzelt, maar de dynamiek is iets complexer: Cameron had het Brexit-referendum niet hóeven beloven tijdens zijn verkiezingscampagne, maar dacht dat hij er kiezers mee zou kunnen paaien. Hij wilde profiteren van de boosheid, in de hoop hem later wel in goede banen te kunnen leiden. Dat is niet gek, want de Conservatieve Partij heeft vaker garen gesponnen bij de demonisering van een abstracte, technocratische elite. Dit keer lukte dat echter niet, moest Cameron aftreden en stortte het Verenigd Koninkrijk in een diepe politieke crisis. Omdat de kiezer dat wilde, omdat aartspopulist Nigel Farage er op toe zag, maar ook omdat alle zaden allang door de Conservatieve Partij neergelegd waren.
Dat is niet heel anders dan de situatie in de Verenigde Staten. Donald Trump is niet de eerste anti-establishmentkandidaat bij de Republikeinse Partij, maar geen ander vond het electoraat zo voor het oprapen. Dat kwam door krachten uit de bevolking zelf – die hij beter inschatte dan wie dan ook – maar ook doordat eerdere populistische bewegingen als de Tea Party op aanmoediging vanuit de GOP hadden kunnen rekenen. Toch was het nooit de bedoeling dat de boze burgers de partij zouden overnemen, terwijl dit wel is gebeurd: op dit moment fulmineert Trump als presidentskandidaat voor de Republikeinse Partij tegen vrijhandelsverdragen en mondialisering. Net als de Britse Conservatieven hadden de Republikeinen wel een manier om onvrede aan te wakkeren, maar geen uitknop tot hun beschikking.
Het gaat te ver om te stellen dat het wijdverbreide populisme niets was geworden zonder de aanmoediging door gevestigde partijen, maar hun gecalculeerde steun heeft in elk geval niet geholpen. Daarnaast plaatst die steun de nuchtere rechtse kiezer in een lastig parket: moet die een partij steunen die met electoraal vuur speelt, in de hoop dat het allemaal wel meevalt? Voor wie denkt dat dat probleem in Nederland wordt afgevangen door de scheiding tussen PVV en VVD heb ik twee woorden: Halbe Zijlstra. Ik ben niet overtuigd dat hij zijn Mickey Mouse kent.
