Asset 14

Oorlog willen, voeren en verliezen I

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. In dit eerste deel de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen.

“Wenn du Frieden haben willst, sei kriegsbereit.”

Vroeger vond je ze op de zolder van je grootouders: vergeelde fotoalbums uit vervlogen tijden. Vandaag de dag vind je ze in honderdtallen op Ebay. Toegegeven, het is een bedenkelijke fascinatie, maar ik ben erg gecharmeerd van fotoalbums uit de Tweede Wereldoorlog. Al jarenlang zoek ik op Ebay een betaalbaar exemplaar van een Duits oorlogsfotoboek – Wehrdienst und Ehrerndienst. Erinnerungen an meine Dienstzeit. Het aanbod is aanzienlijk, maar de meeste vraagprijzen exorbitant hoog – laatst werd een exemplaar voor € 2.000,- aangeboden. Eind vorig jaar wist ik een tachtigtal ingescande oorlogsfotoboeken te bemachtigen. Uit de meer dan twaalfduizend afbeeldingen ontstond dit drieluik: ‘Oorlog willen, voeren en verliezen.’

Je hoeft de eerste pagina van Ernst Jüngers In Stahlgewittern maar te lezen om er zeker van te zijn dat een slagveld wel de laatste plaats is waar je wilt belanden. “Der Atem des Kampfes wehte herüber und ließ uns seltsam erschauern. Ahnten wir, daß fast alle von uns verschlungen werden sollten an Tagen, in denen das dunkle Murren dahinten aufbrandete zu unaufhörlich rollendem Donner? Der eine früher, der andere später?” (De adem van de strijd kwam aanwaaien en deed ons vreemd huiveren. Voorvoelden we dat wij zonder uitzondering zouden worden verslonden op de dagen dat het donkere gerommel daarachter opvlamde tot een onophoudelijk rollende donder – de een vroeger, de ander later?). Wat in 1914 begon als een frischer fröhlicher Krieg, mondde al snel uit in een tot dan toe ongekend bloedvergieten. De gruwelijke beelden van de Eerste Wereldoorlog bleven lang beklijven, maar na de machtsovername door de nazi’s onder leiding van Adolf Hitler in 1933 ontstond in Duitsland een hernieuwd enthousiasme voor oorlog – ingegeven door opzwepende propaganda. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, zoals opgetekend door Jünger, moesten worden vergeten – Jünger schreef immers ook heel enthousiasmerend over de veldslagen, waardoor het boek door nazi’s werd omarmd. Met hernieuwd elan en een modern leger zou de smet van 1918 en het vernederende Verdrag van Versailles ongedaan worden gemaakt.

Optimisme viert hoogtij

De meeste oorlogsdagboeken beginnen in 1936, het jaar dat nazi Duitsland begon met het herwinnen van vroegere glorie. Hitler liet het Rijnland bezetten waardoor de verdragen van Versailles en Locarno werden geschonden en een nieuwe Europese oorlog onafwendbaar leek. Maar het verzwakte Duitse leger was in 1936 verre van capabel om bijvoorbeeld het Franse leger te verslaan, en dus werden er massaal jongens onder de wapenen geroepen. Wat opvalt aan de foto’s uit de periode 1936-1939, veelal genomen op kazernes en opleidingscentra, is dat er veel wordt gelachen. Optimisme viert hoogtij, de openingszin van Jünger is vergeten.

Foto 1. Het oorlogsfotoboek van Hans (ingedeeld bij een Pionier Bataljon) begint met een portret van hemzelf – zoals de meeste fotoboeken beginnen met een portretfoto van de maker. Het enige wat mij opvalt aan Hans is zijn ernstige blik. Het kapsel was heel gewoon in die tijd, evenals het brilletje (dat we natuurlijk kennen van kippenboer Heinrich Himmler).

Foto 2. Soldaten van een onbekende eenheid, boksend in 1936 – en dat Hans geen uitzondering was met zijn kapsel en montuur, onderstreept de derde jongen van links. Boksen was een uitermate populaire sport in nazi-Duitsland vanwege Max Schmeling, die in 1930 als eerste Europeaan de wereldtitel veroverde. In het jaar dat deze foto werd genomen won de Duitse kampioen van de onverslaanbaar geachte Amerikaan Joe Louis – die Schemeling twee jaar later trakteerde op een grandioze nederlaag.

Foto 3. Onbekende eenheden zijn lief voor elkaar.

Foto 4. Hoewel het Duitse leger gedurende de Tweede Wereldoorlog furore maakte met de inzet van tanks in een Blitzkrieg, vormden paarden de ruggengraat van de Wehrmacht – bij de invasie van de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 werden meer dan 750.000 paarden ingezet.

Foto 5. Onbekende eenheden imponeren publiek (rechts) in Berlijn.

Foto 6. Onbekende eenheden worden beëdigd. Wat opvalt is dat niet iedereen de Hitlergroet brengt – met name rechtsonder, waar sommige jongens verdrinken in hun jas, wordt matig, en naar eigen interpretatie, een groet gebracht. Een foto is natuurlijk een momentopname, dus misschien werd de groet net gebracht, ging hij als een wave in een voetbalstadion rond. Linksonder zie je een aantal schooljongens. Zij groeien midden jaren dertig op in een maatschappij die was doordrenkt met militarisme. Deze beëdiging was propaganda in optima forma, een effect dat de schreeuwende Goebbels nooit zou kunnen bereiken.

Foto 7. Onbekende eenheden vieren kerst in 1936. Met bier, schnaps en bajonetten.

Foto 8. Onbekende eenheden geven een demonstratie in Gotha (1937). Een tijdloos fenomeen.

Foto 9. Een zwaar stuk geschut in camouflage gebracht tijdens een Tarnung van het Artillerie-Regiment 63 in Beieren (1936).

Foto 10. Een foto die zowel in Tsjecho-Slowakije als Oostenrijk genomen zou kunnen zijn – in beide landen werden Duitse eenheden onthaald in 1938 zonder dat er een schot viel. Maar de foto is genomen in Tsjecho-Slowakije, waar Sudetenland, een deel waar drie miljoen Duitsers een etnische minderheid vormden, werd bezet – op de borden achter de eerste jeep staan de plaatsnamen Dresden en Leipzig vermeld. De jongen die links op een verhoging staat, doet denken aan Oskar, uit Günter Grass’ Die Blechtrommel. Alleen zijn trommel ontbreekt.

Foto 11. Deze foto werd genomen op 1 mei 1937.

Foto 12. Een sierlijke foto, waar enkel wat kleine nazivlaggetjes wapperen boven op de springtoren.

Foto 13. Een foto van Gustl Berauer (in 1939 werd hij Skiweltmeister) in actie op de Bergiselschanze in Oostenrijk – zo’n zestig jaar later zou Paus Johannes Paulus II er een mis opvoeren voor 60.000 gelovigen. Opvallende vertoning is de dame, gekleed in het wit, op de eerste rij van de tribune aan de overkant van de schans.

Foto 14. De bemanning van torpedoboot Luchs poseert eind jaren dertig met toenmalige filmdiva Carola Höhn. Vrolijke tijden. Maar in juli 1940 werd de Luchs getorpedeerd en tot zinken gebracht. Meer dan honderd opvarenden kwamen om het leven. Höhn trouwde in 1941 met de gedecoreerde Lufwaffe ace Arved Crüger. Maar tijdens haar zwangerschap raakte Crüger vermist in de buurt van Malta – waardoor ze als weduwe beviel van een zoon. De filmdiva zelf stierf in 2005.

Foto 15. Deze bijzondere foto werd genomen door een soldaat van Infanterie-Regiment 101 nabij het grensdorp Petersdorf. Adolf Hitler, die zelf geen rijbewijs had, maakt een tussenstop onderweg naar een intocht in Sudetenland. Het nummerbord van de Mercedes begint met WH, wat staat voor Wehrmacht. Het is onduidelijk of dit de Mercedes is die in 2009 voor negen miljoen van eigenaar wisselde.

-

Volgende week deel 2: Oorlog Voeren. “Wollt Ihr den totalen Krieg?”

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: Onder de (geluids)golven

Onder de (geluids)golven

Je staat er misschien niet bij stil, maar de mensheid maakt enórm veel herrie in zee. We boren naar gas en olie, heien voor windmolens en boorplatforms en onze schepen zijn ook niet bepaald stil. Terwijl water ontzettend goed en ver geluidsgolven doorgeeft - veel beter dan lucht. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Coronaproof magie

Coronaproof magie

Deze week worden onze redacteurs blij van een online cursus over magie, salsadansen en support voor sekswerkers. Lees meer

Filmtrialoog: Cold War

Cold War

De film Cold War is een verhaal over een onmogelijke liefde in Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Onze redacteuren bespreken deze veelgeprezen film en beraden zich op de esthetiek, de diepgang van de liefdesrelatie en de raakvlakken met hun eigen leven. Lees meer

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers