Asset 14

Oorlog willen, voeren en verliezen I

Historicus Maarten van Riel vond een (gedigitaliseerde) stapel fotodagboeken uit de Tweede Wereldoorlog en stelde voor hard//hoofd een drieluik samen. In dit eerste deel de aanloop naar oorlog door Duitse fotolenzen.

“Wenn du Frieden haben willst, sei kriegsbereit.”

Vroeger vond je ze op de zolder van je grootouders: vergeelde fotoalbums uit vervlogen tijden. Vandaag de dag vind je ze in honderdtallen op Ebay. Toegegeven, het is een bedenkelijke fascinatie, maar ik ben erg gecharmeerd van fotoalbums uit de Tweede Wereldoorlog. Al jarenlang zoek ik op Ebay een betaalbaar exemplaar van een Duits oorlogsfotoboek – Wehrdienst und Ehrerndienst. Erinnerungen an meine Dienstzeit. Het aanbod is aanzienlijk, maar de meeste vraagprijzen exorbitant hoog – laatst werd een exemplaar voor € 2.000,- aangeboden. Eind vorig jaar wist ik een tachtigtal ingescande oorlogsfotoboeken te bemachtigen. Uit de meer dan twaalfduizend afbeeldingen ontstond dit drieluik: ‘Oorlog willen, voeren en verliezen.’

Je hoeft de eerste pagina van Ernst Jüngers In Stahlgewittern maar te lezen om er zeker van te zijn dat een slagveld wel de laatste plaats is waar je wilt belanden. “Der Atem des Kampfes wehte herüber und ließ uns seltsam erschauern. Ahnten wir, daß fast alle von uns verschlungen werden sollten an Tagen, in denen das dunkle Murren dahinten aufbrandete zu unaufhörlich rollendem Donner? Der eine früher, der andere später?” (De adem van de strijd kwam aanwaaien en deed ons vreemd huiveren. Voorvoelden we dat wij zonder uitzondering zouden worden verslonden op de dagen dat het donkere gerommel daarachter opvlamde tot een onophoudelijk rollende donder – de een vroeger, de ander later?). Wat in 1914 begon als een frischer fröhlicher Krieg, mondde al snel uit in een tot dan toe ongekend bloedvergieten. De gruwelijke beelden van de Eerste Wereldoorlog bleven lang beklijven, maar na de machtsovername door de nazi’s onder leiding van Adolf Hitler in 1933 ontstond in Duitsland een hernieuwd enthousiasme voor oorlog – ingegeven door opzwepende propaganda. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, zoals opgetekend door Jünger, moesten worden vergeten – Jünger schreef immers ook heel enthousiasmerend over de veldslagen, waardoor het boek door nazi’s werd omarmd. Met hernieuwd elan en een modern leger zou de smet van 1918 en het vernederende Verdrag van Versailles ongedaan worden gemaakt.

Optimisme viert hoogtij

De meeste oorlogsdagboeken beginnen in 1936, het jaar dat nazi Duitsland begon met het herwinnen van vroegere glorie. Hitler liet het Rijnland bezetten waardoor de verdragen van Versailles en Locarno werden geschonden en een nieuwe Europese oorlog onafwendbaar leek. Maar het verzwakte Duitse leger was in 1936 verre van capabel om bijvoorbeeld het Franse leger te verslaan, en dus werden er massaal jongens onder de wapenen geroepen. Wat opvalt aan de foto’s uit de periode 1936-1939, veelal genomen op kazernes en opleidingscentra, is dat er veel wordt gelachen. Optimisme viert hoogtij, de openingszin van Jünger is vergeten.

Foto 1. Het oorlogsfotoboek van Hans (ingedeeld bij een Pionier Bataljon) begint met een portret van hemzelf – zoals de meeste fotoboeken beginnen met een portretfoto van de maker. Het enige wat mij opvalt aan Hans is zijn ernstige blik. Het kapsel was heel gewoon in die tijd, evenals het brilletje (dat we natuurlijk kennen van kippenboer Heinrich Himmler).

Foto 2. Soldaten van een onbekende eenheid, boksend in 1936 – en dat Hans geen uitzondering was met zijn kapsel en montuur, onderstreept de derde jongen van links. Boksen was een uitermate populaire sport in nazi-Duitsland vanwege Max Schmeling, die in 1930 als eerste Europeaan de wereldtitel veroverde. In het jaar dat deze foto werd genomen won de Duitse kampioen van de onverslaanbaar geachte Amerikaan Joe Louis – die Schemeling twee jaar later trakteerde op een grandioze nederlaag.

Foto 3. Onbekende eenheden zijn lief voor elkaar.

Foto 4. Hoewel het Duitse leger gedurende de Tweede Wereldoorlog furore maakte met de inzet van tanks in een Blitzkrieg, vormden paarden de ruggengraat van de Wehrmacht – bij de invasie van de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 werden meer dan 750.000 paarden ingezet.

Foto 5. Onbekende eenheden imponeren publiek (rechts) in Berlijn.

Foto 6. Onbekende eenheden worden beëdigd. Wat opvalt is dat niet iedereen de Hitlergroet brengt – met name rechtsonder, waar sommige jongens verdrinken in hun jas, wordt matig, en naar eigen interpretatie, een groet gebracht. Een foto is natuurlijk een momentopname, dus misschien werd de groet net gebracht, ging hij als een wave in een voetbalstadion rond. Linksonder zie je een aantal schooljongens. Zij groeien midden jaren dertig op in een maatschappij die was doordrenkt met militarisme. Deze beëdiging was propaganda in optima forma, een effect dat de schreeuwende Goebbels nooit zou kunnen bereiken.

Foto 7. Onbekende eenheden vieren kerst in 1936. Met bier, schnaps en bajonetten.

Foto 8. Onbekende eenheden geven een demonstratie in Gotha (1937). Een tijdloos fenomeen.

Foto 9. Een zwaar stuk geschut in camouflage gebracht tijdens een Tarnung van het Artillerie-Regiment 63 in Beieren (1936).

Foto 10. Een foto die zowel in Tsjecho-Slowakije als Oostenrijk genomen zou kunnen zijn – in beide landen werden Duitse eenheden onthaald in 1938 zonder dat er een schot viel. Maar de foto is genomen in Tsjecho-Slowakije, waar Sudetenland, een deel waar drie miljoen Duitsers een etnische minderheid vormden, werd bezet – op de borden achter de eerste jeep staan de plaatsnamen Dresden en Leipzig vermeld. De jongen die links op een verhoging staat, doet denken aan Oskar, uit Günter Grass’ Die Blechtrommel. Alleen zijn trommel ontbreekt.

Foto 11. Deze foto werd genomen op 1 mei 1937.

Foto 12. Een sierlijke foto, waar enkel wat kleine nazivlaggetjes wapperen boven op de springtoren.

Foto 13. Een foto van Gustl Berauer (in 1939 werd hij Skiweltmeister) in actie op de Bergiselschanze in Oostenrijk – zo’n zestig jaar later zou Paus Johannes Paulus II er een mis opvoeren voor 60.000 gelovigen. Opvallende vertoning is de dame, gekleed in het wit, op de eerste rij van de tribune aan de overkant van de schans.

Foto 14. De bemanning van torpedoboot Luchs poseert eind jaren dertig met toenmalige filmdiva Carola Höhn. Vrolijke tijden. Maar in juli 1940 werd de Luchs getorpedeerd en tot zinken gebracht. Meer dan honderd opvarenden kwamen om het leven. Höhn trouwde in 1941 met de gedecoreerde Lufwaffe ace Arved Crüger. Maar tijdens haar zwangerschap raakte Crüger vermist in de buurt van Malta – waardoor ze als weduwe beviel van een zoon. De filmdiva zelf stierf in 2005.

Foto 15. Deze bijzondere foto werd genomen door een soldaat van Infanterie-Regiment 101 nabij het grensdorp Petersdorf. Adolf Hitler, die zelf geen rijbewijs had, maakt een tussenstop onderweg naar een intocht in Sudetenland. Het nummerbord van de Mercedes begint met WH, wat staat voor Wehrmacht. Het is onduidelijk of dit de Mercedes is die in 2009 voor negen miljoen van eigenaar wisselde.

-

Volgende week deel 2: Oorlog Voeren. “Wollt Ihr den totalen Krieg?”

Maarten van Riel (1982) is historicus, schrijver en fotograaf en in het dagelijks leven betrokken bij het opsporen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog bij Saricon.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijk relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Het Vertrek (4) - De stortbui

Het Vertrek (4) - De stortbui

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de vierde aflevering. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan