In de media wemelt het van oorlogstaal. Marthe van Bronkhorst laat zien hoe je de frames kan herkennen: ‘Heb je liever Poetin of Trump als dictator?’
‘Mijn meest controversiële mening nu,’ zei politicoloog Veerle Klok op Instagram, ‘is dat ik voor vrede ben.’
Sinds enkelen, waaronder ik, openlijk kritisch zijn op de oorlogsplannen van het kabinet – jonge mensen naar het front sturen, steeds in de wapenindustrie investeren – is er iets ontketend. Dagelijks voelen vreemden de behoefte om mij in online berichten te vragen of ik in situatie X of Y dan wél zou willen moorden of sterven. Nu ben ik gewend aan discussie, maar de oorlogsdiscussie verloopt anders. Hij is bozer, persoonlijker, en zit vol oorlogstaal.
En over die taal wil ik het hebben. Oorlogstaal is niet onschuldig. ‘Oorlog begint niet met grote daden / maar met kleine woorden.’
Als ik, als schrijver, geloof dat taal de wereld om ons heen vormt - wat schept oorlogstaal dan?
In de argumenten vóór oorlog stuitte ik steeds op eenzelfde frames en argumenten.
Pas op voor deze oorlogsframes:
‘Ja, ik wil ook vrede, maar..’
1. Het ‘Vrede-is-utopisch, oorlog-is-reëel’-frame
Vredesactivisten zijn ‘utopisch’, ‘hippies’, 'naïef' en 'Poetin lacht zich rot.’ Voorstanders van militarisering zijn zelf ineens allemaal krijgswetenschapper én helderziend, zo zeker weten ze dat wapens de vrede gaan brengen. De waarheid is: dat weten we niet.
Natuurlijk, velen beroepen zich op de realiteit in het nu: er gaan nú elke dag mensen dood in Oekraïne, een cultuur en infrastructuur worden verwoest. En dat is natuurlijk waar en verschrikkelijk. Maar pro-militaristen claimen ook het alleenrecht op ‘de realiteit’ van de toekomst en die kennen we niet.
Wat zeggen krijgswetenschappers er eigenlijk zelf van? Er zijn twee manieren om een oorlog te beëindigen, aldus diverse defensie-experts die die vraag kregen bij Nieuwsuur en in militaire vakbladen. Tim Sweijs zegt: ‘Je stopt pas als je doelen zijn behaald,’ (oftewel: Rusland of Oekraïne verslaat de ander totaal - een scenario dat zeer onwaarschijnlijk wordt geacht). ‘Of als je denkt dat doorzetten te duur wordt en je geen vooruitzicht hebt op het behalen van die doelen. Bijvoorbeeld omdat het geld op is of de wapens.’ Deze patstelling wordt een ‘hurting stalemate’ genoemd. Over deze laatste beëindigingsoptie hoor ik vrijwel niets in het publieke debat. Is dat soms ook utopisch?
2. Het ‘Jij moet meedoen in mijn gedachte-experiment’-frame
Voorstanders van militarisering vuren continu de meest extreme gedachte-experimenten en trolley dilemma’s op je af. ‘Heb je liever Poetin of Trump als dictator?’, ‘Sterf je liever terwijl je je verdedigt of passief?’, ‘Als het voor Palestina was, wilde je dan wél in dienst?’, ‘Wat als je kon betalen om dienstplicht te ontwijken, ben je dan wél voor?’, ‘Als je moet kiezen, offer je dan liever 100000 Oekraïners op dan een paar Nederlanders?’
Ik noem dit frames, omdat: de bewijslast zo steeds bij de vredesactivist wordt gelegd, het vaak valse dilemma’s zijn, over hypothetische situaties waarin de morele keuze 100% bij een individu ligt, in plaats van in omstandigheden die we samen creëren (een heel individualistische kijk op ethiek, in feite).
Het leven is geen Hamlet, en dit is geen fucking to be or not to be
Ik kan natuurlijk ook dilemma's verzinnen. (‘Wat als je net iemand gebombardeerd hebt en het vredesakkoord blijkt zojuist getekend, heb je dan voor niets vermoord?’, ‘En na die oorlog dan? Als je in de straat woont met een overloper of een verrader? Na elkaars families te hebben verraden of vermoord, groet je elkaar dan bij de bakker?’, ‘Als je buurman overloopt, geef je hem dan aan?’, ‘Als je tegenstander een kindsoldaat is, schiet je dan?’) Maar ik heb geen zin om militaristen daarmee om de oren te slaan.
Het leven is geen Hamlet, en dit is geen fucking to be or not to be.
Is het niet gevaarlijk heroïsme, om de hele wereld te framen als een vals dilemma voor één individu?
‘Ja maar, geef nou antwoord. Wat zou je doen als zus, of zo?’
Ik ken die situaties niet. Mijn patiënten wel. Ik heb patiënten behandeld die gemoord hebben. Maar ook moeders van doodgestoken zoons. Vluchtelingen met schotwonden. Moeten die dat nog een keer meemaken?
Ik ga eerlijk met je zijn: de laatste tijd betrap ik mezelf op zwarte gedachten. Dan denk ik: als ik levende wezens met dromen, geliefden, plannen, moet vermoorden, dan ga ik nog liever dood. Even later: maar als iemand mijn vrienden martelt, wie weet.
De waarheid is: ik weet het niet. En jij - weet jij het wel?
3. Het ‘Vrede is egoïstisch, verwend en/of lui’-frame
Het idee dat vredesactivisten lekker op hun reet liggen te genieten van hun Hollandse luxeleventje vol vrijheid, is een absurde karikatuur. Ik ken de mensen die vooraan staan in de vredesbeweging niet anders dan als onvermoeibare strijders tegen alle vormen van onrecht (check hun cv's maar).
Maar zelfs als je niet wil vechten omdat je liever wil luieren, zit daar dan niet op een kern van waarheid in? Wat gebeurt er als we deze daad collectief maken? Individueel verkiezen niet te vechten, is dienstweigering. Maar is collectief weigeren om te vechten, wapens te maken, en de oorlogseconomie draaiende te houden, niet staken - het machtigste vreedzame middel dat wij als gewone mensen hebben?*
*Voor wie denkt dat dit nooit eerder gebeurd is, zie de kerstbestanden in WO I.
4. Het ‘Vrede is struisvogelpolitiek’ frame
Als je voor vrede bent zou je een isolationist zijn en je kop in het zand steken voor de wereldproblematiek. Je zou alleen maar aan je eigen landje denken. De onderliggende aanname van deze stelling is dat mensen die geen oorlog willen, niet meeleven met volkeren in oorlog, en dat je empathie pas legitiem is als die uit een voorliefde voor wapenleveringen bestaat. Een vrij cynische uitleg van wat vredesactivisten eigenlijk willen. Alsof die het niet verschrikkelijk vinden om Oekraïners geofferd te zien worden elke dag. Kan het zoeken naar elke vorm van alternatieven voor strijd, om zoveel mogelijk levens te sparen (ja, dus ook in imperfecte diplomatie), niet ook horen bij een mensenrechtenactivist zijn en respect hebben voor al het leven op aarde?
Jij een AK-47, ik een humanitair project: deal, ajeto
5. Het ‘gierig’-frame
Wie voorwaarden wil stellen aan onze wapenaanschaf, ook die voor Oekraïne, zou ‘gierig’ zijn. Vredesactivisten die als gewiekste VVD-ondernemers een opportunistische uitruil zitten te bekokstoven: jij een AK-47, ik een humanitair project: deal, ajeto. Maar is het de hoeveelheid geld die het kost die vredesactivisten ontmoedigt (het klimaat redden of armoede oplossen kost immers ook heel veel geld, en alle linkse mensen zijn voor), of de, ogenschijnlijke, zinloosheid?
Dan heb je nog het ‘jullie vinden je eigen sociale zekerheid belangrijker dan mensenlevens’-frame.
Alsof vredesactivisten na-mij-de-zondvloedtypes zijn die hun eigen AOW’tje niet willen opgeven voor Oekraïense burgers. Het opgeven van alle sociale voorzieningen is meer dan simpelweg het opgeven van luxe. Wie een samenleving creëert waar je continu moet werken, nooit ziek kan zijn en het recht van de sterkste heerst (de droom van de VVD), brengt haar burgers in een continue staat van uitputting. Het maakt verder verzet tegen iedere vorm van onrecht onmogelijk.
6. Het ‘oké, ik snap dat je niet wil vechten voor Jetten en Trump, dan toch wel voor je vrijheid en dierbaren’-frame. Eigenlijk toch een stiekeme variant van het ‘wij, het vrije Westen tegen het Oosten’ frame.
Maar klopt deze tegenstelling? Of is dit hoe de macht graag wil dat we naar conflicten kijken - als het vrije Westen versus de ‘onderdrukkende regimes’?
Mijn tegenvragen zijn:
1. Is het niet een kwestie van de hogere klassen tegen de lage?
2. Wat gebeurt er met ‘onze’ vrijheid als we volledig afhankelijk zijn van de chanterende Amerikaanse president in alle technologie die we gebruiken (en ja, het is erger dan je denkt)?
7. Het ‘En Palestina dan?’-frame, of: De valse tegenstelling vrede versus verzet
Ook wel: ‘O, dus je vindt dat Palestijnen/Oekraïners hun land maar moeten opgeven?’, ‘O, dus jij vindt dat mensen in slavernij niet mochten vechten?’
Volgens mij hebben we hier weer een valse tegenstelling: ‘vredesactivisme’ en ‘verzet’.
Kun je vredesactivist zijn en tegelijkertijd solidair zijn met Palestina? Ik denk dat het kan.
Vorig jaar bezocht ik een Amsterdamse tegen-top ten tijde van de NAVO-top, georganiseerd door The International People’s Front/Resist NATO. In hun grondvest staat dat er gestreefd wordt naar vermindering van de wapens van de NAVO, maar dat Resist NATO zich tegelijk solitair verklaart aan de vrijheidsstrijd van inheemse volken voor zelfbeschikking. Ik denk dat zowel Palestina als Oekraïne aan die definitie voldoet - en dus recht heeft om zich te verdedigen.
Kun je vredesactivist zijn en tegelijkertijd solidair zijn met Palestina?
Je kunt opkomen voor volken die onderdrukt worden en die zich daartegen verdedigen én tegelijkertijd je verzetten tegen wetgeving (denk aan de dienstplicht), systemen en (geld)prikkels (de wapenindustrie!) die oorlog actief in stand houden.
Er is dus niet bij alle vredesactivisten een algemene afkeer van gewapend verzet in alle situaties altijd. In WOII gebruikten verzetsstrijders als Erik Hazelhoff Roelfzema tenslotte ook wapens. Maar wat deed Hazelhoff Roelfzema daarna? De koloniale bezetting van ‘Nederlands-Indië’ verdedigen. Wat een (gewapende) heldendaad is in de ene strijd, kan dus een koloniale handeling zijn in de andere. De belangrijkste vraag moet altijd zijn: waar gaat het geld naartoe?
Op naar vredestaal
Ik heb ook nog een paar vragen voor de Defensie-voorstanders.
Wie verdient er aan die wapeninvestering? En doen ze ook zaken met Rusland, bijvoorbeeld?
En hoeveel (spoiler: 600 miljard per jaar)?
Hoe rendabel is oorlog voor normale belastingbetalers? (Elke euro die wordt geïnvesteerd in vredesopbouw kan tot wel zestien euro aan conflictkosten besparen, onderzoek Oxfam Novib.) En hoe rendabel voor beleggers?
Welke belangen zitten er áchter deze oorlog?
Door wie worden ‘defensie-experts’ in het nieuws betaald?
Welke sectoren zouden absoluut verlies draaien als er vrede komt?
Ik wil meer vredesframes. Ik wil dat we over het hoe, en hoe veel geld dan, en op welke manier dan van vrede discussiëren. Want als die taal er niet is, dooft die realiteit ook uit.
Tot slot geef ik graag het woord aan een oud-Schrijversvakschoolgenoot, Barry Hofstede, veteraan, destijds in Bosnië. In zijn boek NL-Peacekeeper beschrijft hij wat continue oorlogstaal met je doet:
Soms is het oorlog in mij
Soms is het oorlog om mij heen
Hoe dan ook
Het is altijd oorlog
Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
