Casa Malaparte is een huis op de uiterste punt van Capri. Het gebouw is een knooppunt van persoonlijke verhalen, filosofische opvattingen, tegenstellingen en emoties. Het wordt ook wel de Kasematte genoemd, wat zowel bunker als gekkenhuis betekent.
In 1937 reisde de Italiaanse schrijver en journalist Curzio Malaparte (1898-1957) naar Capri: het eiland waar de Sirenen met hun verleidelijke gezang schepen op de klippen lieten lopen, waar achttiende-eeuwse romantici in eenzaamheid zochten naar de krachten van de natuur, maar ook de plaats waar tachtig jaar geleden de leiders van het fascistisch regime in Italië graag bijeenkwamen. Voordat Malaparte Capri bezocht, had hij bijna twee jaar in ballingschap doorgebracht op het Zuid-Italiaanse eiland Lipari. Deze ballingschap was hem in 1933 door het fascistische bewind opgelegd, vanwege zijn openlijke kritiek op Hitler en Mussolini.
Het ontembare en het rationele
Misschien was hij impulsief, dronken door zijn herwonnen vrijheid. Misschien wist hij precies wat hij wilde. Feit is dat Malaparte een stuk grond kocht op de staart van Capri: de rotspunt Punto Massullo. Hier moest en zou hij een huis laten bouwen: Casa Malaparte. Ondanks de ligging in een beschermd natuurreservaat op het meest onbegaanbare deel van het eiland, ondanks de grote politieke onrust die Europa in zijn greep hield, de excentrieke schrijver wilde van geen wijken weten. Hij nam de rationalistische architect Libera en een lokale bouwmeester in de hand. Architectuurhistorici zijn het er nooit helemaal over eens geworden of de grootste verantwoordelijkheid voor het ontwerp van de villa aan de architect dan wel aan de schrijver moet worden toegeschreven.
Foto: lcmcgil
Zo’n zes jaar geleden zag ik voor het eerst een foto van het gebouw. Het leek een gevangenis op de meest verlaten plek van de wereld. Een man die zoiets liet bouwen - nota bene om er zelf in te gaan wonen, redeneerde ik, moest wel een klap van de mallemolen hebben gekregen.
De villa ligt als een rode bunker op de uiterste punt van een rots die ver de zee in reikt. Als het hard waait slaan de golven tegen de ramen. Vanaf de landzijde leidt een breed uitlopende trap naar een groot dakterras zonder balustrades. De schrijver gaf de voorkeur aan esthetische in plaats van functionele overwegingen. Een langwerpig wit zonnescherm van steen krult zich als een zeil over het terras.
Wat blijft fascineren is hoe natuur en architectuur, het ontembare en het rationele langs elkaar schuren, zelfs in elkaar grijpen en overlopen. De villa lijkt het ene moment van zijn rotspunt te vallen, maar het volgende moment alles om zich heen te trotseren. Deze verhouding van natuur en architectuur vormt een aanknopingspunt om dit eigenaardige gebouw te begrijpen. Het ruige landschap is allesbepalend voor deze villa, maar op zijn beurt beïnvloedt de villa evenzeer de rotsen, de zee, de lucht, het eiland.
Gebrek aan harmonie
Malaparte was een veelzijdige persoonlijkheid. Hij werd geboren in 1898 als Kurt Erich Suckert in Prato, Toscane. Zijn vader was Duits, zijn moeder Italiaans. Voor zijn ballingschap was hij redacteur van de krant La Stampa en schreef hij verschillende essays en verhalen. Later verschenen zijn bekende romans Kaputt (1944) en La Pelle (1949), waarin hij realistische beschrijvingen van de gruwelen van de oorlog afwisselde met surrealistische beelden. Daarnaast was hij oorlogscorrespondent, filmregisseur en theatermaker, zowel een publiek figuur als een eenling, fascist en later communist.
Tijdens zijn ballingschap op Lipari ontwikkelde Malaparte een romantisch-existentiële kijk op het leven. Doordat hij vast zat op het eiland, afgesneden van de rest van de wereld, begon hij na te denken over vrijheid en gevangenschap. Het menselijke bestaan was volgens hem niets meer dan een beklemming en een lijdensweg. Alleen via de poëzie en de kunst kon je hieraan ontsnappen en vrij zijn.
In een brief die hij tijdens zijn ballingschap schreef, vertelde hij dat er te veel zee en te veel lucht was voor zo’n klein eiland en zo’n rusteloze ziel. "Ik ben een foto," stelde hij, "een schilderij dat te klein is voor zo’n grote omlijsting." Volgens hem lag de oorzaak van deze scheve verhouding in het gebrek aan harmonie tussen de immense ruimte die het eiland omringde en het kleine mechaniek van het menselijke wezen. Als je hem zo hoort begrijp je ineens wat Casa Malaparte daar op dat eiland, op die rots doet. Misschien wilde hij op Capri laten zien hoe je een synthese tussen de mens en de natuur teweeg zou kunnen brengen.
In zijn roman La Pelle zit een scène die zich afspeelt in de villa. Malaparte heeft bezoek. "Heb je dit huis zelf ontworpen?" wordt hem gevraagd. "Nee," antwoordt de schrijver terwijl hij naar buiten wijst, "ik heb het landschap ontworpen." Hij cirkelde met zijn racefiets over het platform, op zijn eigen huis, hoog boven de zee, en lijkt ‘kijk dit ben ik, kijk dit is van mij’ te zeggen.
Foto uit Il Gazzettino Vesuviano
Casa matta
Malaparte wilde een huis laten bouwen dat enerzijds het modernste huis op Capri was en anderzijds een gebouw dat door en door met zijn persoon verbonden zou zijn. Het moest daarom een 'gevangenis' worden, een fort waar hij in isolement en vrijheid kon schrijven, een melancholisch, sober en ernstig gebouw.
Foto: Improvised Life
Nadat de villa voltooid was, heeft hij vaak over het huis als zelfportret geschreven. De tegenstrijdigheden van het huis vallen op hun plaats als je bedenkt dat Malaparte zelf nergens op was vast te pinnen. Het huis is zowel een gevangenis als een scheepsdek, zowel geïsoleerd als opdringerig, zowel rationeel als ongetemd. Zelfs de bijnaam die hij aan Casa Malaparte gaf, Kasematte, heeft meerdere betekenissen. In het Duits betekent het bunker, maar in het Italiaans verwijst het naar casa matta, gekkenhuis. De schrijver lijkt te zoeken naar veiligheid en controle, maar zich tegelijkertijd op de grens van het gevaarlijke te willen begeven.
Natuur als decor
Als het rustig weer is, kun je met een boot tot aan de klif varen, waarvandaan je nog een eind omhoog moet klimmen. Het rood van de gepleisterde muren loopt over in het rood van de bakstenen en staat in schril contrast met de omgeving. In de lente en in de zomer kleuren het water en de lucht helder blauw, in de herfst en in de winter worden de zee en de lucht grijzer.
Foto: Flavioromito
Foto: Francois Halard
Als het hard waait kun je alleen bij het huis komen via een zware wandeling van anderhalf uur. Je benadert Casa Malaparte dan van de achterkant, waar je naar boven naar het terras kunt. Ooit hoop ik er zelf te kunnen staan. Dan wil ik uit balans worden gebracht door het vertekenende perspectief van de trap. De trap die zo bekend werd door Le Mepris van Godard, toen Brigitte Bardot er gehuld in slechts een gele badjas vanaf schreed. Het mooiste zou zijn als ik op de eerste treden even wankel, dan overdreven diep ademhaal om vervolgens heldhaftig verder te lopen. Enige dramatiek is wel gepast bij zo’n gebouw. Helaas zijn de berichten van degenen die hebben geprobeerd het huis te bezoeken verre van hoopvol. Het gebouw is in particulier bezit en de eigenaren zijn niet gediend van grote bewonderaars.
Vooralsnog blader ik daarom met lichte melancholie door boeken gevuld met foto’s van het huis. Als ik naar de trap kijk, moet ik denken aan een amfitheater. Ik stel me voor dat ik een toeschouwer word wanneer ik op één van de treden ga zitten. Daarmee verandert de natuur in decor. Het is alsof de trap de natuur minder dreigend maakt, omdat je in staat bent om als een toeschouwer afstand te nemen. Zodra ik over het terras loop, ben ik geen buitenstaander meer, maar machthebber. Een kapitein aan dek. Hier heb ik overzicht, toren ik boven alles uit en kan niets mij nog raken.
Binnentuin
Zelfs als je plattegronden van het huis voor je hebt, als je alle beschrijvingen die je van het interieur kunt vinden zo nauwkeurig mogelijk leest en als je er foto’s bij zoekt, dan nog is het bijzonder lastig om precies te reconstrueren hoe het zou zijn als je binnen bent. Mijn gepuzzel liet ik gewillig stranden toen ik foto’s van de salon tegenkwam. Dit was genoeg, deze ruimte bevatte alles wat het gebouw in mijn verbeelding was geworden. In de salon staat niet veel meer dan een paar sobere banken. Op de grond liggen zandstenen tegels die je eerder buiten dan binnen zou verwachten. De grote rechthoekige ramen reiken van de grond tot aan het plafond en zijn voorzien van brede houten lijsten. Door deze lijsten wordt het uitzicht omgevormd tot een landschapsschilderij. De natuur is ingekaderd en daarmee als het ware tot bedaren gebracht. Het is alsof er in Casa Malaparte een machtsspel aan de gang is met de zee, de lucht en de rotsen.
Foto: Francois Halard
Ook in de inrichting van de ruimte wordt gespeeld met de tegenstelling tussen binnen en buiten. In het materiaalgebruik is een combinatie gemaakt van resten van klassieke zuilen, schijven van boomstammen, onbewerkte houten planken en glas. Langs de rand van de kamer staan plantenbakken waarin varens groeien. Tijdens de bouw is deze ruimte lange tijd onoverdekt gebleven. Malaparte en de aannemer noemden het destijds 'de binnentuin'. De natuur is gevangen in architectuur, de puzzel is compleet.
Foto: IS DESIGN
Casa Malaparte is een gebouw waar de verhouding tussen architectuur en natuur als een rode draad doorheen loopt. De grens tussen beide wordt echter nooit helder. Constant word je bewust gemaakt van het onvermogen van de mens tot totale beheersing. Door de trap als amfitheater, het terras als scheepsdek en de ramen als schilderijen, wordt een afstand tot de omgeving gecreëerd. Toch blijf je de dreiging van de natuur voelen. In de geïsoleerde villa voel je je even gevangen als vrij.
Dit is een gastbijdrage van Anna van Gerve (1986). Eerder schreef ze voor hard//hoofd het verhaal Water.
