Asset 14

Hoe de laatste Tasmaanse buidelwolf doodvroor

Het is wachten op de volgende ecologische ramp. Wellicht ook meteen de laatste. Het besef dat het voor ons al te laat kan zijn ontbreekt. Wat kan ons ervan doordringen dat het vijf voor twaalf is, vraagt Roos zich af. "Klinkt er dan een alarmbel?"

Mail

Op vrijdag 10 mei keek ik met mijn huisgenoot naar het journaal. We doen dat soms, niet echt om op de hoogte te zijn van het nieuws maar omdat we ons verbazen over de bizarre selectie die er wordt gemaakt uit alles wat er op één dag is gebeurd. We kijken, we luisteren, we lachen en we zijn ook een keer verontwaardigd. Dan volgt het weerbericht.

Voor meteorologen is het doorkruisen van de CO2-waarde van 400 ppm een belangrijke gebeurtenis. Weerman Peter Kuipers Munneke legt uit wat de relatie is tussen de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur op aarde.

Weerman Peter vertelt dat dit de hoogst gemeten concentratie CO2 is in de afgelopen 800.000 jaar. Hij heeft meerdere tabellen om dat te laten zien en elke tabel toont een stijgende lijn. "De grens van 400 ppm maakt niet zozeer het verschil tussen ‘niets aan de hand’ en een enorme klimaatcatastrofe, maar het is wel een soort alarmbel."

Peter vertelt dit op een manier alsof er vannacht wellicht een buitje kan vallen. Misschien is dat nog wel verontrustender dan wanneer Peter wanhopig schreeuwend of huilend had geprobeerd de kijker iets van de ernst van zijn cijfers en tabellen bij te brengen. 400 ppm. Als het nog geen klimaatcatastrofe is, wat is het dan wel? Mijn huisgenoot en ik keken elkaar aan. Dit is misschien niet alleen voor meteorologen een belangrijke gebeurtenis. We horen vaker dat het vijf voor twaalf is als het over het milieu gaat. Ik geloof dat, want eigenlijk begrijp ik te weinig van de oorzaken en gevolgen van hoe wij met de natuur omgaan. Maar, bedacht ik me na het weerbericht van 10 mei, hoe weten we wanneer het twaalf uur is? Klinkt er dan misschien een echte alarmbel? Ik vraag me af welk beeld er voor nodig is om mij iets rationeel te laten begrijpen én gevoelsmatig te laten beseffen van de omvang en het belang van de huidige milieu- en klimaatcrisis. De gortdroge getallen in de tabel van weerman Peter kan ik rationeel begrijpen maar spreken niet tot de verbeelding; angstaanjagende apocalyptische beelden van overstromingen werken alleen maar op de onderbuik en zorgen evenmin dat ik het snap. De vraag die zich stelt is niet wanneer maar hoe die alarmbel klinkt. Welke representatie van de ecologische ramp die zich op dit moment aan het voltrekken is, kan die alarmbel zijn?

Een week nadat ik weerman Peter zag luisterde ik naar een aflevering van de radioshow This American Life waarin de geïnterviewden vertellen hoe ze zich engageren voor het milieu. De aflevering heet ‘Hot in my backyard’ en gaat over hoe voor hen de klimaatverandering zich verplaatste van een ver van hun bed naar hun eigen achtertuin. Klimatoloog Nolan wist wel dat klimaatverandering bestond; de cijfers en tabellen die hij dagelijks onder ogen kreeg waren duidelijk. Toch drong het pas tot hem door toen door een grote bosbrand zijn buurmeisje overleed. Toen werden de cijfers en tabellen verbonden met de wereld waarin hij leefde. Je moet als mens dus de feiten en verbanden op een rationele manier begrijpen en ook op een gevoelsmatige manier beseffen, voordat het kwartje valt en je in actie komt. Het feit ‘de temperatuur op aarde stijgt naarmate de concentratie CO2 toeneemt’ moet op één of andere manier gekoppeld worden aan een ervaring om bij iemand iets teweeg te brengen. Dat betekent niet per se dat eerst je eigen huis in brand moet vliegen of je buurmeisje moet sterven, voordat je de alarmbel hoort. Het kan ook door een representatie van de realiteit zoals een verhaal over een bosbrand, een tekening van een boom, een fictieve film over een meisje dat in het bos woont. Onze verbeelding kan die representatie weer verbinden aan de realiteit en zorgt ervoor dat we het rationeel begrijpen én gevoelsmatig beseffen.

Voor theatermaker Jozef Wouters is het verhaal van Benjamin zo'n representatie. Benjamin is de laatste Tasmaanse buidelwolf die in de nacht van 7 op 8 september 1936 buiten doodvroor omdat zijn verzorger het deurtje van het nachtverblijf was vergeten open te zetten. Zo kan een diersoort dus uitsterven. Zo kan een alarmbel klinken. Jozef Wouter bouwde dit voorjaar van steigerpijpen een extra vleugel aan het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel, de vleugel voor de collectie recent uitgestorven diersoorten. In zijn installatie en de bijbehorende theatervoorstelling The Zoological Institute for Recently Extinct Species geeft hij ons verschillende verbeeldingen en verhalen om iets duidelijk te maken van de niet te onderschatten invloed van de mens op de natuur.

Het Zoological Institute voor Recently Extinct Species © Bluebird Conspiracy

In de installatie en voorstelling zien we een replica van Benjamins hok en een foto. We horen nog vijfdertig verhalen over uitgestorven dieren en natuurschoon die de ontzagwekkende en tegelijkertijd respectloze houding van de mens ten opzichte van de natuur tonen. Zoals het verhaal van wetenschapper Gerard Krefft die noteerde dat "mijn eetlust het weer eens heeft gewonnen van mijn liefde voor de wetenschap", nadat hij de laatste Big Footed Bandicoot had opgegeten. Of de man die vond dat alle vogelsoorten die William Shakespeare in zijn toneelstukken en gedichten noemt in de Verenigde Staten aanwezig zouden moeten zijn. In 1890 liet hij zestig spreeuwen los in New York; dat was het begin van een gigantische spreeuwenplaag.

De verhalen zijn door hun kleinheid te bevatten en geven tegelijkertijd een idee van de onvoorstelbare grootte van de problematiek. Jozef had ook honderd verhalen kunnen vertellen. Of duizend. Maar hopelijk zijn zesendertig genoeg om dat ene beeld, dat ene verhaal te horen dat klinkt als een alarmbel. Het ontbreekt de meeste mensen aan verhalen en verbeeldingen om ons te laten begrijpen hoe we met die wereld omgaan. Volgens Jozef komt dat niet omdat het we niet willen begrijpen, maar omdat we dat niet kunnen. Ons menselijke idee van tijd is ontoereikend om de gevolgen van onze daden en die van onze voorouders te overzien en de geologische tijdsschaal waarop deze ramp zich voltrekt te kunnen bevatten. We zijn een diersoort die vooral heel veel niet weet en voortdurend keuzes maakt zonder de gevolgen te kennen. Hoe kleiner de verhalen die Jozef vertelt, hoe meer ik begrijp dat de wereldomvattende problematiek onbegrijpelijk is, en dat dat besef essentieel is. ‘Hoe verbeeld je het niet-weten?’

De Vlaamse dramaturge Marianne van Kerkhoven schreef eens in een essay [pdf] dat we, wanneer we naar de geschiedenis kijken, geneigd zijn ordeningen en causale verbanden te creëren waar er meestal al lange, onzichtbare processen aan vooraf zijn gegaan. Ik lees haar essay opnieuw, vervang het woordje ‘geschiedenis’ door ‘milieucatastrofe’, en er valt opnieuw een kwartje. We zien de lange processen en de trage veranderingen niet, maar alleen de korte omwentelingen die in één mensenleven passen. We zien liever een ordening met duidelijke oorzaken en gevolgen dan een chaotische wirwar waarin alles met alles te maken heeft: milieu, economie, politiek, globalisering, zon in maart, regen in augustus, de prijs van benzine. We begrijpen het niet omdat we dat niet willen, maar omdat we het niet kunnen. Dat is niet erg, we moeten het alleen niet vergeten. Bovendien hebben we de verbeelding waarmee we onze wereld telkens opnieuw kunnen bekijken, begrijpen en niet-begrijpen. Uiteindelijk hebben we beelden nodig die ons niet alleen de dingen zelf laten begrijpen, maar tegelijkertijd de onbegrijpelijkheid ervan doen inzien. Niet met cijfers of tabellen, maar met meer verhalen zoals die van de laatste Tasmaanse buidelwolf of van de vogels van Shakespeare.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op 25 september 2013.

Roos Euwe

Steun ons en word kunstverzamelaar

Hard//hoofd is al tien jaar een vrije ruimte voor talentvolle makers. Elke dag verschijnen op onze site artikelen, verhalen, poëzie, kunst, fotografie en illustraties. Zonder advertenties en helemaal gratis.

Maar zonder jou kunnen we dit niet blijven doen. Steun ons en ontvang speciaal geselecteerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Én een Hard//hoofd-tasje. Je eerste kunstwerk is van Hard//hoofd-maker Nastia Cistakova.

Steun ons
het laatste
Filmtrialoog: The Third Wife

The Third Wife

Redacteuren Oscar Spaans, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in de bioscoop hoe in het Vietnam van eind 19e eeuw, de 14-jarige May de derde vrouw wordt van Hung, een steenrijke en veel oudere grootgrondbezitter. Lees meer

Lieve Mark 2

Lieve Mark

Jan Hamstra sneed zijn kijk op Zwarte Piet in hout voor zijn beeldkritiek 'Lieve Mark'. Hij neemt ons in sneltreinvaart mee door de geschiedenis van raciale karikaturen, en drukt premier Mark Rutte op het hart dat hij zich meer in die geschiedenis zou moeten verdiepen. Lees meer

Hard//talk: Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Hoe (niet) te praten over mentale moeilijkheden

Een label geeft een naam aan een ervaring, maar kan nooit een verklaring zijn voor waarom iemand, op dat specifieke moment in haar leven, die specifieke klachten heeft. Lees meer

Paw Patrol krijgt concurrentie

Paw Patrol krijgt concurrentie

De Australische hond Bear werd als puppy achtergelaten. Hij werd zelf gered, en sindsdien staat zijn leven in het teken van het redden van andere dieren. Het nieuws in beeld door Aida de Jong. Lees meer

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Mannelijkheid en de giftige erfenis van Wolkers

Gijsbert Pols herleest Wolkers' meesterwerk Turks fruit, en moet constateren dat de roman niets waarmaakt van de bevrijding die hem wordt toegedicht. Een bewerkt hoofdstuk uit Pols' nieuwe essaybundel 'Het onhoudbare midden'. Lees meer

Automatische concepten 27

Ben je wel echt verslaafd aan je smartphone?

Dagelijks besteden we eindeloos veel tijd aan onze smartphones. Sommigen wijten dat aan een verslaving. Gatool Katawazi pleit ervoor dat we onze verantwoordelijkheid nemen voor dit gedrag, en spaarzaam om te springen met het woord 'verslaving'. Lees meer

 Vega Whopperwolf

Vega Whopperwolf

Alsof je een hongerige wolf aan de soja krijgt, zo kun je de prestatie van De Vegetarische Slager zien. Het bedrijf verovert langzaam maar zeker de Europese markt voor vleesvervangers. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Red zaterdag onze democratie 1

Red zaterdag onze democratie

Als terrorisme en doodsbedreigingen niet meer worden geschuwd om een racistische traditie in stand te houden, is jezelf uitspreken niet meer genoeg, ziet Naomí Combrink. De vrijheid van vergadering en de democratie staan op het spel. Lees meer

 Mag ik nog even vangen?

Mag ik nog even vangen?

Honderden Amerikanen ontvingen eerder deze week opeens een nachtelijk berichtje van een vriend, kennis, collega... Maar die wisten op hun beurt nergens van. Oude berichten van jaren eerder werden 'gerecycled'. Het nieuws in beeld door Nastia Cistakova. Lees meer

Poortwachters van de Homogemeenschap

Poortwachters van de homogemeenschap

Sebastiaan van der Lubbe ontmaskert het dunne laagje vernis dat we in Nederland ‘tolerantie’ noemen. Hij strijdt tegen de regenboogvlag als goedkoop fashion statement en vóór de regenboogvlag als pleitbezorger van inclusiviteit. Lees meer

 Wie stoot koning Netflix van de bank?

Wie stoot koning Netflix van de bank?

Voor koning Netflix staat er veel op het spel. Het is dringen geblazen voor de troonopvolgers. Het nieuws in beeld door Jente Hoogeveen. Lees meer

Filmtrialoog: Light Of My Life 1

Light Of My Life

Onze redacteuren werden meegesleept in de vlucht van Casey Affleck en zijn filmdochter in 'Light of my Life'. Lees meer

Hard//talk: Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Een spelletje memory voor de Alzheimervereniging

Met enige verbazing ziet Vivian Mac Gillavry hoe goede doelen geld ophalen met acties die patiënten zelf vaak niet meer kunnen uitvoeren. Lees meer

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen 1

Stort jezelf in een crisis zónder er sterker uit te komen

Intenties om (nog) gelukkiger/gezonder/succesvoller te leven? Filosofe Lieke Knijnenburg onthult hoe de kapitalistische samenleving deze intenties in ons programmeert, en hoe we ertegen in opstand kunnen komen. Een bevrijdend essay over tijdverspilling, zelfverwoesting en liefde. Lees meer

 Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Een bezegeld lot in een verzegelde trailer

Zodra de trailer verzegeld werd, waren de 39 Chinese migranten die zich erin hadden verstopt kansloos. Het nieuws in beeld door Rob Worst. Lees meer

Is het demonstratierecht in Nederland een farce?

Is het demonstratie­recht in Nederland een farce?

Na roerige protestweken met boze boeren en blokkades door Extinction Rebellion maakt Jarmo Berkhout de balans op. Hoe staat het er eigenlijk voor met het demonstratierecht in Nederland? Lees meer

Een vuile plas regenwater

Een vuile plas regenwater

Alexander van der Weide bespreekt op intuïtieve wijze de klassieke film Stalker van Tarkovski. ‘Probeer nooit je idee over te brengen aan het publiek — het is een ondankbare en zinloze taak. Laat ze het leven zien en ze zullen in zichzelf de middelen vinden om het te beoordelen en te waarderen.’ Lees meer

Mevrouw Rouw in Zomergasten 2

Mevrouw Rouw in Zomergasten

Hard//hoofd grijpt terug op de Zomergasten-verslagen van deze zomer met een onconventionele gast die toepasselijk is voor de grauwe dagen. Lees meer

 China trekt zich er niets van aan

China trekt zich er niets van aan

China gaat zijn eigen gang, terwijl de internationale gemeenschap niet veel meer doet dan waarschuwingen uitdelen. Lees meer

Hard//talk: Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd 4

Betrokkenheid begint bij meer geld en tijd

Diederik Samsom stelde onlangs dat welvaart uit meer bestaat dan inkomen. Wolter de Boer ziet dat geld en tijd wel noodzakelijk zijn om je als burger te engageren met de problemen van deze tijd. Lees meer

Steun ons en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor talentvolle makers. Zonder advertenties en helemaal gratis. Dankzij onze kunstverzamelaars. Steun ons en ontvang speciaal geselecteerde kunstwerken. Én een Hard//hoofd-tasje. Je eerste kunstwerk is van Hard//hoofd-maker Nastia Cistakova.

Steun ons