Asset 14
https://hardhoofd.com/10-jarig-bestaan-hard-hoofd/

Vies!?

Wat is vies? Haren op je hoofd zijn prima, haren op de vloer zijn vies. En niet iedere anus is even afstotelijk. Toch?

“Wat heb je liever?”, vroeg een vriend me. “Een anus die naar ijs smaakt, of ijs dat naar anus smaakt?” Na een hartgrondig “Gedverdemme!” ging ik serieus overwegen (“wiens anus is dat dan?”, “smaakt het ijs naar een schone anus?”, “mag ik toegeven dat ik niet weet hoe een anus smaakt?”), om ten slotte tot de conclusie te komen dat het toch allebei ranzig blijft. Waarom? Ja, die anus hè, hoe goed je dat ding ook boent, het blijft het afvoerputje van het lichaam. En toch, de anus van diegene op wie je verliefd bent is ineens zo smerig niet meer. Ligt het dan vooral aan het idee van de combinatie van ijs en anus?

Waarom vinden we iets ‘vies’? Verschillende sociale wetenschappers hebben zich op deze kwestie gestort. Evolutionaire verklaringen liggen voor de hand: we vinden datgene vies wat een gevaar oplevert voor ons eigen overleven of onze nakomelingen in gevaar brengt. Eten met een bittere smaak heeft een grotere kans om giftig te zijn dan eten met een zoete smaak. Poep zit vol bacteriën. Incest kan leiden tot mismaakte baby’s en homoseksualiteit tot een gebrek aan baby’s. Maar de lijst met dingen waar mensen van kunnen walgen is vele malen langer, en hangt voor een groot deel af van de cultuur waarin iemand opgroeit.

Gods lijst van viezigheden

De mooiste, meest compacte definitie van wat ‘vies’ is, vind ik die van de Britse antropologe Mary Douglas: “Dirt is matter out of place”. In Purity and Danger (1966) noemt Douglas een hele lijst dieren die in het Oude Testament als “onrein” worden bestempeld. Wat hebben die dieren, van kreeft tot varken, van sprinkhaan tot struisvogel, gemeen? Het is niet hun eigen vieze gedrag (varkens schijnen uitgesproken schoon te zijn) en het zijn dus ook niet alleen dieren met duivelse (gespleten) hoeven (integendeel, de meeste dieren met gespleten hoeven mag je van God gewoon eten). Nee, stelt Douglas, onrein zijn de dieren die tussen categorieën vallen, de ambigue dieren. Dieren met gespleten hoeven horen gras te eten, varkens doen dat niet, ergo: varkens zijn onrein. Een andere indeling van dieren had weer tot andere onreinheidscriteria kunnen leiden, maar binnen de categorieën die God in zijn hoofd had, was dit logisch.

Animatie: Gemma Pauwels

Al kwam Douglas later terug op haar interpretatie van de Bijbelse dieren, haar definitie “dirt is matter out of place” blijft sterk. Er zijn ongetwijfeld uitzonderingen te bedenken, en dat iets buiten de nette categorieën valt is vaak juist grappig, het is eerder absurd dan vies, maar in veel gevallen klopt het. Haren op je hoofd zijn prima, haren op de vloer vies. Etensresten worden pas walgelijk als het avondeten voorbij is, of als ze op een andere plek dan je bord terechtkomen.

Julia Kristeva, de vaak onbegrijpelijke psychoanalytische filosofe, bouwde voort op Douglas' ideeën in haar boeken over “het abjecte”. Het abjecte is datgene wat we willen afstoten, dat waar we van walgen, wat we onrein vinden, omdat het “identity, system, order” verstoort – “the in-between, the ambiguous, the composite”. Het mooie is, aldus Kristeva, die vanuit haar Freudiaanse achtergrond een speciale voorliefde voor het weggedrukte en dus het abjecte heeft, dat je er nooit echt vanaf komt: “from its place of banishment, the abject does not cease challenging its master.” Het abjecte is niet alleen wat we smerig vinden, maar ook wat ons fascineert, wat ons blijft plagen en onze zekerheden op losse schroeven zet. Het gaat bij het abjecte om het overschrijden van grenzen en het doorbreken van taboes. Je kunt dat zien in een broodje poep, maar critici als Kristeva en Bataille zien het liever in de roes, de waanzin, in nietsontziende pornografie en kunst. Denk aan Baudelaires fleurs du mal, Hermann Nitsch' bloederige performances, of GG Allins wanstaltelijke punkconcerten. Je onderdompelen in modder omdat het moet, omdat het je dichter bij de dood brengt, bij het wegvagen van het hinderlijke zelf. Weg met het ego, lang leve de transgressie!

Besmettelijke afkeer

In theorie klinkt dat allemaal heel mooi en emancipatorisch verantwoord, maar in de praktijk gaat het opzoeken van hoeren met een venerische ziekte in de naam der transgressie een beetje ver. Veel viezigheid blijft gewoon vies in plaats van bevrijdend. Toch is het zinvol om je af te vragen of je walging wel altijd terecht is. In Yuck! The Moral Significance and Nature of Disgust (2011) laat filosoof Daniël Kelly overtuigend zien hoe gemakkelijk we een afkeer van iets kunnen krijgen en hoe besmettelijk die afkeer is. Zo haalt hij een onderzoek aan waarin mensen verschillende truien voorgelegd kregen, allemaal even goed schoongemaakt, maar sommige waren voor de wasbeurt al eens door iemand gedragen. Het simpele feit dat een (gezonde) onbekende de trui gedragen had maakte die trui al ‘viezer’, maar de participanten hadden pas echt moeite met de truien waarvan gezegd werd dat ze gedragen waren door mensen die een ongeluk hadden gehad. Een trui waarvan de onderzoekers zeiden dat die door Hitler gedragen was, leverde de grootste weerstand op. Nog leuker is het onderzoek waarin mensen gehypnotiseerd werden zodat ze een willekeurig woord (“often”) walgelijk gingen vinden. Vervolgens kregen ze dit verhaaltje voorgelegd: “Dan is a student council representative at his school. This semester he is in charge of scheduling discussions about academic issues. He often picks topics that appeal to both professors and students in order to stimulate discussion.” De gehypnotiseerde proefpersonen vonden Dan een slijmbal en een snob, al konden de meesten hun afkeer niet goed uitleggen: “it just seems like he’s up to something.

Walging gaat vaak samen met bijgeloof. Het is een heel lichamelijke impuls, ook als het over niet-fysieke, morele zaken gaat. Pas achteraf gaan we rationaliseren waarom iets ons braakneigingen geeft. Meestal komen we daar niet echt uit – “Het is gewoon smerig.” Misschien moeten we onszelf daar wat minder mee weg laten komen. Een beetje meer tolerantie tegenover wat we op het eerste gezicht vies vinden kan niet zoveel kwaad. Zuiverheidsdrang kan een stuk gevaarlijker zijn, zoals socioloog Klaus Theweleit liet zien in zijn dikke boek, Männerfantasien (1977), over de reinheidsideeën van de nazi’s. Zij waren bang voor alles wat hun mannelijkheid kon infecteren, kon verzwakken, alles wat ook maar deed denken aan dood en ziekte. Volgens Theweleit hadden de nazi’s het liefste niet alleen de (voor hen) feminiene joden uitgeroeid, maar alle vrouwen. Het liefste waren zij van gepantserd, roestvrij staal geweest. Onaantastbaar en puur. Nee, dan is Annie M.G. Schmidts Floddertje een stuk sympathieker. Een kind dat nooit eens op een vies speeltoestel klimt groeit uit tot een allergisch bleek mormeltje. We hebben de viezigheid nodig, net zo goed als de zuiverheid, de spanning, de uitwisseling ertussen. Maar als het op ijs aankomt, prefereer ik voorlopig vanille of chocola.

Mail

Emy Koopman (1985) is Hard//hoofd-redactielid, literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Haar debuutroman Orewoet verscheen in september 2016 bij Prometheus. // emy@hardhoofd.com

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Ga zweven

Ga zweven

Ooit had ze er weinig mee, maar tegenwoordig staat Jihane Chaara open voor het zweverige. Ze maakt plezier met tarotkaarten en voelt de vibes van mensen op een feestje. Een tip om ‘de’ waarheid wat minder te serieus te nemen. Lees meer

Column: En zo is het goed?

En zo is het goed?

‘De toekomst ligt niet vast, ze ligt open,’ concludeert Iduna Paalman tijdens een intergalactische reis op 1 januari. 'Meer verantwoordelijkheid in 2020, en meer sterren zien.' Lees meer

 2020, tijd om te spelen met eten!

2020, tijd om te spelen met eten!

In Beeldspraak richt Hard//hoofd de lens op de wereld en biedt een andere kijk op het dagelijks leven. Deze keer met Marc Elisabeth, die tegen de 30 loopt, maar het spelen met eten nooit verleerd is! Lees meer

RE: Kiezen voor rechts. De verslaglegging van Nederlandse media over de Britse verkiezingen

Kiezen voor rechts: hoe de Nederlandse media verslag deden van de Britse verkiezingen

Keuzes die Nederlandse media maken in hun verslaggeving pakken vaak uit in het voordeel van rechts. Dat belooft weinig goeds voor de verkiezingen van 2021 in het vooruitzicht. Lees meer

Luister naar je coupé

Luister naar je coupé

Nora van Arkel las het liefst een boek in de trein, maar stoorde zich aan pratende mensen in de stiltecoupé. Tot ze besloot de gesprekken in haar voordeel te gebruiken. Een tip om je niet te ergeren in het OV. Lees meer

 Heilige hobby's

Heilige hobby's

Onze zoektocht naar bijzondere ervaringen begint religieuze trekjes te vertonen. Het nieuws in beeld door Katja Grosskinsky. Lees meer

Alles vijf sterren: Om het een beetje dragelijk te houden

Om het een beetje dragelijk te houden

Deze week worden we blij van een timer, filmpjes van spelende kinderen en een Reddit-forum met alle antwoorden. Lees meer

Edward Hopper - Chop Suey

Verdrietvoyeur

Van een veilige afstand laat Babet ons meekijken naar een vrouw in een jas en laat ze ons gissen naar wie deze vrouw is of zou kunnen zijn. Lees meer

Filmtrialoog: Star Wars: The Rise of Skywalker

Star Wars: The Rise of Skywalker

Redacteuren Else Boer, Jihane Chaara en Kiki Bolwijn zagen in het meest recente deel van de Star Wars-saga: The Rise of Skywalker, weinig dappere keuzes van de makers. Lees meer

Tip: Zeg je reisverzekering op

Zeg je reisverzekering op

Redacteur Wieneke van Koppen is er klaar mee, ze sluit geen speciale reisverzekering meer af als ze op avontuur gaat. 'Brave burgers betalen in vrijwel alle gevallen meer aan reisverzekeringen dan ze in hun leven uitgekeerd krijgen.' Lees meer

Column: So nice

So nice

Iduna Paalman heeft een VIP-kaart voor het concert van Guy Sebastian in de Melkweg in Amsterdam. 'Naast een korte meet-en-greet mag ik op de foto en eventueel een handtekening.' Lees meer

Tip: Geef jezelf een winterbeurt

Geef jezelf een winterbeurt

Ruby Sanders voelt zich ouder dan ooit en vraagt zich af: waarom geven we onze auto en fiets een winterbeurt, maar niet ons lichaam? Om daad bij woord te voegen maakt ze een afspraak bij Dr. Wang. Een tip om je eens te laten doorlichten bij een acupuncturist. Lees meer

 Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Jules Deelder: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur

Vandaag is in het stadhuis van Rotterdam een condoleanceregister geopend voor Jules Deelder. Rob Worst bracht hem nog eenmaal in beeld zoals hij was: zwart-wit, maar levend in elke denkbare kleur. Lees meer

Column: Een traan op de kerstbal

Een traan op de kerstbal

Voor Trudy zijn kerst en afscheid onlosmakelijk met elkaar verbonden, vertelt ze in haar laatste column op Hard//hoofd. Zoals tijdens de kerstvakantie 22 jaar geleden, toen er een postbode aanbelde met een onheilspellende expresbrief. Lees meer

Alles vijf sterren: 18

Waar we eigenlijk mee bezig zijn

In deze laatste dagen van december lezen we De Avonden en Winter, en kijken we binnen bij wat mensen met kerst eigenlijk allemaal doen. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan