Jarenlang moeten toekijken bij een genocide. Wat doet dat met onze mentale gezondheid?
‘Niet om mezelf.. maar om de wereld,’ zegt mijn patiënte als ik vraag of ze somber is. De jonge moeder zit tegenover me in mijn spreekkamer. Ze is ooit verslaafd geweest aan alcohol, en na een terugval weer opgekrabbeld. ‘Elke dag zie ik gebombardeerde kinderen op mijn scherm. Ik word er ziek van. De plek waar ik werk is medeplichtig.’ Die werkplek, zie ik in het dossier, is de overheid.
Stilte. ‘Ik weet dat dit geen goed antwoord is.’ Ze haast zich om dat te zeggen. ‘Nu zit ik weer de hele dag social media te refreshen voor updates over Iran en Palestina. Dom hè? Ik weet ook wel dat het mijn verslavingsgedrag is.’
Maar is het (alleen) haar verslavingsgedrag? Of zijn die apps waar zij op zit, bewust gemaakt om verslavend te zijn? En is het niet ook gekmakend om elke dag nog vóór je ochtendkoffie Iraanse kinderlijkjes, inclusief bebloede rugzakken, weggesleept te zien worden, bij de lunch te lezen hoe Palestijnen misbruikt worden met door Nederland getrainde diensthonden, en ’s avonds, als je nog even moet sporten, want we moeten gezond blijven, te horen hoe je koning en je premier ‘een constructief en open gesprek’ hebben gevoerd met een massamoordenaar?
Dat laatste zeg ik allemaal niet. Ik zeg simpelweg: ‘Het is ook normaal om empathie te voelen met mensen ver weg van je. Maar steeds filmpjes kijken geeft ook een valse illusie van controle, denk je niet?’
Ik vernauw het gesprek naar het niveau van individuele gevoelens, ik zwijg over systemen, over politiek… Ik ben als zorgverlener ‘neutraal,’ nietwaar?
Is het niet gekmakend om elke dag nog vóór je ochtendkoffie Iraanse kinderlijkjes weggesleept te zien worden?
Anderhalf jaar geleden zit er een jonge PhD’er in mijn spreekkamer: ‘Ik kan me niet concentreren.’ Zijn PhD-contract en visum verlopen bijna, dan moet hij terug naar Libanon. Hij piekert veel: zijn ouders hebben kwaaltjes, door het Gaza-nieuws komen nare herinneringen aan een mishandeling bij het uitgaan steeds boven. Hij is angstig, heeft het idee dat er iets in zijn thuisland kan gebeuren, een ramp, hij kan niet zeggen ‘wat precies’. Zijn vraag: ‘Mag ik een diagnose? ADHD of zoiets?’
To be fair: iedereen in deze situatie zou concentratieproblemen ervaren - ik denk dus niet dat je ADHD ‘of zoiets’ op dit moment kunt vaststellen. En dat algemene angstgevoel (‘er kan iets ergs gebeuren, een ramp’) kan ook een andere verklaring hebben - acute stress. Maar zonder officiële diagnose kan hij geen contractverlenging bij ziekte aanvragen voor zijn PhD, en moet hij halsoverkop terug naar Libanon.
Wat zou jij doen?
Ik verwijs hem voor diagnostiek, om zijn leven niet nóg moeilijker te maken, op één voorwaarde: ‘dat we het ook gaan hebben over je angst.’ Volgens het protocol van de cognitieve gedragstherapie moet je bij angst je ‘irrationele angstige gedachten’ in kaart brengen, en ze dan uitdagen. ‘Hoe zeker weet je dat? Hoe vaak gebeuren er statistisch gezien eigenlijk rampen in Libanon? Helpt die gedachte je?’
Drie maanden later blaast Israëls leger duizenden piepers en portofoons op in Libanon, met 42 doden en 3500 gewonden ten gevolg. Anderhalf jaar later vallen Israëlische troepen Libanon binnen.
Ik had het fout. Mijn patiënt leeft nog, maar is verhuisd, hoe het met zijn familie is weet ik niet. De angstige gedachten van mijn patiënt, dat de Gaza-genocide ook wel eens zou kunnen overspringen naar Libanon, waren helemaal niet irrationeel. Die hoefden misschien niet te worden uitgedaagd - ik had ze serieuzer moeten nemen. En die angst had voorkomen kunnen worden. We hadden allemaal, als Nederland, ons best kunnen doen, om zijn angst niet uit te laten komen, om ons tegen het Israëlisch regime uit te spreken, sancties op te leggen.
Iedereen in deze situatie zou concentratieproblemen ervaren
En zo sijpelt de genocide overal naarbinnen, ook hier in Nederland. Ook in de spreekkamer van de psycholoog.
Genocides zorgen voor psychische klachten. Ook hier, ook bij ons. Depressie, PTSS door de beelden of geluiden, angst. Of deze klachten - misschien had je nog niet eens van ze gehoord:
- aangeleerde hulpeloosheid - als je een dier in een dichtzittend hok heel vaak een schok geeft, en je opent het hok, zal hij niet meer wegspringen, maar de schok lijdzaam ondergaan. Wie te lang in een machteloze situatie zit, verliest zijn vlucht- en vechtrespons - die worden volledig vervangen door ‘freeze’. Oftewel: er is een grote kans dat lang machteloos zijn over Gaza ons ook op andere gebieden in ons leven passief en machteloos maakt.
- derealisatie - een klacht waarbij het voelt alsof je van een afstandje naar de werkelijkheid kijkt, alsof het een film is, onecht of vervormd. Dit kan in gang worden gezet door paniekaanvallen of trauma. Oftewel: er is een grote kans dat het herhaaldelijk blootstellen aan de traumatische (socialmedia)beelden van de genocide, ons derealisatieklachten geeft.
- persisterende rouwstoornis - rouwklachten die maar niet over gaan. Bijvoorbeeld omdat het moorden maar niet over gaat.
- morele OCD - een vorm van dwangstoornis waarbij iemand zich vies, slecht, of medeplichtig voelt en veel tijd en energie kwijt is aan probeeren ethisch te handelen en geen ‘morele fouten’ te maken
En dan is er nog achterdocht, oppositionaliteit of boosheid of activist burnout.
Moeten we dit allemaal toestaan? Vaak vraag ik me af: wat voor psycholoog wil ik zijn?
Ben ik psycholoog geworden, iemand die het lijden van mensen draaglijk wil maken, om toe te zien hoe mensen met steun van mijn belastinggeld worden gebombardeerd en ondraaglijk moeten lijden?
Ben ik psycholoog geworden om de lessen over groepsprocessen uit mijn studie aan mijn laars te lappen? Ben ik soms psycholoog geworden om al mijn colleges te vergeten over het omstandereffect, waarbij mensen minder geneigd zijn om hulp te bieden als er meer omstanders zijn, omdat iedereen denkt ‘die ander zal er wel wat aan doen’?
Ben ik psycholoog geworden om mijn lessen te vergeten over ontmenselijking, over ingroup/outgroup denken en de normalisering van geweld, zoals ik leerde toen ik nog in de collegebanken zat als hoopvolle, hongerige en nieuwsgierige student?
Nee. En daarom hebben mijn collega's en ik van psychologen voor Gaza de volgende vijf principes opgesteld.
1. Stilte is geen neutraliteit, maar de normalisering van geweld
Binnen de GGZ leeft sterk de opvatting dat een behandelaar die zich niet uitspreekt over persoonlijke of politieke voorkeuren neutraal is. Maar zwijgen, vooral tijdens extreem en asymmetrisch geweld is ook een positie innemen. Zwijgen houdt bestaande machtsverhoudingen in stand. Wanneer wij als beroepsgroep niet spreken, wekken we impliciet de indruk dat dit lijden buiten onze morele en professionele reikwijdte valt. Daarmee ondermijnen we juist de geloofwaardigheid van psychologie als discipline die zich richt op het begrijpen en verminderen van menselijk lijden. Je uitspreken is in die zin geen politisering van het beroep, maar een consequentie van zorgvuldig en ethisch handelen en in lijn met het fundament van ons vakgebied: mensen en menselijke waardigheid.
2. Psychisch lijden kan niet los worden gezien van haar context
De afgelopen decennia is er steeds meer aandacht voor hoe mentale gezondheid onlosmakelijk verbonden is met de context, ook als dit gaat om structureel geweld en onderdrukking. Genocidaal geweld is geen “politiek onderwerp naast ons werk.” Dit brengt trauma met zich mee, ontmenselijking, verlies en chronische stress. De psychologie die dat negeert, ondermijnt zichzelf.
3. Erkenning is een voorwaarde voor psychologische veiligheid
In therapie is erkenning fundamenteel. Het niet benoemen en erkennen van iemands persoonlijke werkelijkheid, bijvoorbeeld het trauma dat iemand heeft meegemaakt, werkt invaliderend en kan psychische schade verdiepen. Diezelfde logica geldt voor mensen als groep: het steeds niet benoemen en erkennen van het collectieve trauma van de genocide en wat dat met ons als medemensen doet, werkt ondermijnend. Zo ontstaat er een vorm van collectieve ontkenning. Voor cliënten (en therapeuten) die zich hiermee verbonden voelen, kan dit leiden tot vervreemding, wantrouwen en een gevoel van onveiligheid - precies datgene wat we in therapie proberen te voorkomen. Juist het erkennen van realiteit is een basisvoorwaarde voor psychologische veiligheid.
4. Als beroepsgroep spreken we ons al uit over ongelijkwaardigheid en onrecht
GGZ-professionals wijzen vrouwenhaat, homofobie, racisme, stigma en uitsluiting al duidelijk af, omdat uit onderzoek blijkt dat al deze processen schadelijk zijn voor de mentale gezondheid, en voor genocide hoeft niets anders te gelden.
5. Psychologen zijn geen buitenstaanders, maar deel van het systeem
Het is onmogelijk om elk (geopolitiek) onrecht de aandacht te geven die het verdient. Maar wanneer het gaat om geweld waarbij onze eigen regering betrokken is met economische, diplomatieke en politieke steun, zoals bij het geweld vanuit Israël, dan is het onze plicht om ons daar actief tegen uit te spreken en te laten zien dat de regering niet namens ons handelt.
Ik weet dat het lastig is om je uit te spreken, dus ik zal het omgekeerde doen: ik zal me uitspreken namens ons allemaal.
Namens al mijn collega’s in de zorg, de GGZ, het maatschappelijk werk, de Buurtteams, de verpleging, de geestelijke verzorging, het jongerenwerk, de sociale advocatuur, de vrijwilligers, de maatjes en de coaches:
Wij zijn niet neutraal
Wij zijn tegen genocide
Wij zijn tegen militarisering
Wij als zorgverleners staan aan de zijde van de kwetsbaren en onderdrukten en niet van de zittende machten
Wij onderschrijven het recht op vrijheid en menselijke waardigheid van mensen in de verdrukking zoals de Palestijnen, Libanezen, Iraniërs, Congolezen en Soedanezen
Wij zijn voor boycots, sancties en divesteren van bedrijven die banden hebben met genocidale regimes, zoals Israëlische techbedrijven , of Israëlische medicijnproducent Teva
Wij zijn een extreem grote beroepsgroep, zonder ons stort de maatschappij in, wij zijn 100% bereid te staken
En iedereen die het niet met me eens is, mag met een tegenstatement komen.
Marthe van Bronkhorst (zij/haar) is schrijver, theatermaker en psycholoog en studeerde aan de VU Amsterdam en Harvard Medical School. Ze schreef voor onder meer Theater Ins Blau, Sonnevanck, Over het IJ festival, Kluger Hans, Meander, De Revisor en werkt aan een roman over duikers bij uitgeverij De Geus.
Jasmijn ter Stege (zij/haar) is illustrator werkend vanuit Den Haag. In haar werk laat ze graag kleurrijke metaforen, zachte vormen en stevige verhaallijnen het woord voor haar overnemen.
