Asset 14

Het sanatorium

Het sanatorium

Elin ligt roerloos op de ligstoel van een sanatorium, hoog in de bergen. Stil en uitgespreid op het terras wordt ze geconfronteerd met een doordringende geur, die ze niet kan identificeren. In dit surreële, filosofische verhaal zoekt Stefanie Gordin naar de betekenis en de verstikkende werking van rust.

De deken rook naar lavendel en oud katoen, maar daaronder hing iets anders. Iets zuurs, iets wat deed denken aan oude melk of roestig metaal. Elin wist niet of het haar lichaam was dat die geur droeg, of alleen de herinnering eraan. Soms leek het alsof haar huid iets afgaf wat niet langer van haar was. Een residu. Ze had geprobeerd het weg te wassen, onder brandende douches. Toch bleef de geur vaag aanwezig, vooral ’s nachts.

Nu lag ze op een ligstoel op het terras van het sanatorium, hoog in de bergen. De lucht was helder en koel, de ochtendzon viel zacht, haast voorzichtig, op haar gezicht. Haar benen lagen stil. Niet omdat ze moe was, maar omdat beweging hier een afwijking was. Een verpleegkundige liep ieder uur langs, zonder iets te zeggen, maar haar strakke blik streek over de lichamen die te veel bewogen. Elke verschuiving zou een rimpeling veroorzaken in de serene zielenrust van het sanatorium, die koste wat kost glad moest blijven. Elins lichaam, eenmaal verplaatst, zou iets loslaten wat ze nog bij zich wilde houden, of wat men hier liever niet zag. Haar kuit begon te tintelen. Een kramp kondigde zich aan, maar ze verplaatste haar been niet.

Een van de artsen vroeg haar bij aankomst of ze het gevoel had zichzelf kwijt te raken, een vraag die haar vrienden nooit stelden. Elin haalde haar schouders op. Ze wist alleen dat ze soms vergat hoe haar stem klonk, en juist te scherp wist hoe ze rook. Ze dacht aan haar vader die ze al enkele jaren niet meer had gezien, niet door ruzie, maar omdat stilte zich ongemerkt tussen mensen nestelt. Dat hij plots vanuit het sanatorium contact met haar zocht, met de vraag om langs te komen, was voor haar voldoende om af te reizen naar de bergen.

Het sanatorium was gebouwd voor rust, aldus het bord dat boven de ingangspoort prijkte

Het waren dit soort gedachten die haar aandacht langzaam weer naar buiten trokken, naar de andere lichamen om haar heen. Links van haar lag Galina, een vrouw van eind vijftig met felrode lippen en een blik die alles leek te beoordelen, maar zelden goedkeurde. Ze had ooit als pianiste gewerkt in Leningrad en zei dat ‘stress’ een modewoord was voor mensen die geen discipline hadden. Haar handen lagen altijd strak gevouwen op haar buik, op de een of andere manier was ze bang dat ze anders iets zouden verraden.

Rechts van Elin lag Mitya, een jonge man met een lichaam dat leek te slapen en een hoofd dat nooit zweeg. Hij sprak in flarden poëzie, half herinnerd, half verzonnen, en vertelde iedereen dat hij hier was vanwege ‘existentiële hyperventilatie’. Soms begon hij ’s nachts in zijn kamer zacht te lachen, onafgebroken, tot een verpleegkundige hem tot stilte maande.

Verderop zat Tatjana, een voormalige klimaatactiviste die haar stem had verloren tijdens een protest in Sint-Petersburg. Niemand wist precies hoe. Sommige verpleegkundigen zeiden door een schreeuw die te lang duurde, anderen door iets dat ze had ingeademd. Nu sprak ze via notitieboekjes en had een hond genaamd Trotski, van wie ze beweerde dat hij de geur van verdriet kon onderscheiden van die van angst. Eerder deze ochtend schreef ze: ‘Mijn rug brandt van de dingen die ik allang niet meer draag.’

Het sanatorium was gebouwd voor rust, aldus het bord dat boven de ingangspoort prijkte. Rust voor het zenuwstelsel, rust voor de longen, rust voor het hart. Ook werd telefoongebruik ontmoedigd. ‘Geluid reist ver,’ vertelden de artsen, ‘het trekt draden naar buiten, naar plaatsen waar nog iets gebeurde. Hier mag niets gebeuren. Hier moet men onthecht raken.’ Zelfs wanneer Elin wel mocht bellen, zelfs als de verbinding goed was en de telefoon warm in haar hand lag, wist ze niet wat ze moest zeggen. Dat ze soms vergat hoe haar stem klonk? Dat ze bang was dat ze iets in zich droeg wat niet meer te reinigen viel?

Diezelfde ochtend kreeg Elin een bericht van Maurice: ‘Volgens mij moet je echt in therapie.’ Ze las het en schakelde het scherm weer uit. Niet omdat ze boos was, maar omdat haar woorden te zwaar klonken. Alsof ze elk antwoord uit een peilloze diepte omhoog moest tillen. Maurice wist niet dat ze hier was. Niet in een ziekenhuis of een kliniek, maar in een sanatorium. Het woord voelde als een stolp, waar de geur van buiten niet doorheen kon dringen.

Toen Elin aankwam in de inkomhal van het sanatorium, stond haar vader daar opeens. ‘Blijf een week. Gewoon, omdat het zo hoort,’ zei hij, zoals dat in hun familie ging. Dagenlang lagen ze samen op de ligstoelen, zonder iets te zeggen. Daarna verdween hij, tot hij niet meer te onderscheiden was van de gangen.

Elin had het woord ‘rust’ nooit gewantrouwd tot het begon te betekenen dat haar aanwezigheid overbodig was, dat ze kleiner moest worden, minder zichtbaar. Ze dacht aan haar grootmoeder, die ook regelmatig in sanatoria verbleef. Aan de Finse Golf, niet ver van Sint-Petersburg. ‘Voor haar longen’, zeiden de artsen. Soms voor haar hart. Elin vermoedde als kind al dat het iets anders was. Dat haar grootmoeder vooral even onzichtbaar wilde zijn. Vooral voor haar man, Elins grootvader, die al vijftig jaar naast haar ademde en haar lucht leek op te maken.

Hun lichamen vormden een rij als onderdeel van het uitzicht

Na de eerste dagen in het sanatorium begon Elin de geur sterker te ruiken. Lavendel en katoen, nu ook ammoniak en iets licht verbrand. Alsof er een poging was gedaan om iets schoon te maken dat zich niet liet reinigen. Ze vroeg het aan een van de verpleegkundigen, die glimlachte zonder haar mond echt te openen.

‘Verbeelding,’ zei Galina die naast haar lag. ‘Het is het hout. Of je kindertijd.’

Die avond, op weg naar haar kamer, bleef Elin in een zijgangetje staan die ze nog niet eerder had ontdekt. De verlichting was zwak, de lucht warm. Elin voelde zich de hele dag al ongemerkt gespannen. Haar lichaam wist iets wat ze nog niet begreep. Pas in het gangetje merkte ze dat haar borst pijn deed van het ingehouden zuchten. Ze rook een sterke geur, alsof er iets achter de muren vastzat en niet weg kon. Ze liep een paar stappen verder, tot ze een vlekkerig geverfde deur zag. Ze legde haar hand op de klink, maar uit angst trok ze de deur niet open.

De volgende dag was de geur er weer. Nog sterker. Nog hardnekkiger. Op het terras lagen Galina, Mitya en Tatjana roerloos in hun stoelen, neergelegd en vergeten. Hun lichamen vormden een rij als onderdeel van het uitzicht. Hun rust betekende dat je niet langer iemand was, maar slechts een vorm. Elin voelde iets in haar borst dat ze herkende van vroeger: het moment vlak voor je iets niet meer kunt negeren. Die avond opende ze de deur.

De warmte sloeg haar tegemoet. Het was er luid, rommelig, vol leven. De muren waren vaalgeel, het licht laag en flikkerend. Er stond een lange tafel met glazen, borden en etensresten. Mensen die ze van het terras herkende zaten rechtop, bewegend, pratend. Galina lachte met open mond, haar lippen flets zonder lippenstift. Mitya stond op een stoel en gebaarde wild, terwijl hij iets reciteerde dat niemand probeerde te stoppen. Tatjana sprak. Hardop. Haar stem was schor, maar aanwezig.

Het was een complete chaos aan geuren en geluiden. Iedereen rook naar zweet, sigaretten, kruiden. Naar lichamen die niet langer werden ingehouden. Naar verbroken stiltes. In de hoek zag ze haar vader zitten. Zijn kostuum hing los om hem heen en rook naar sigaretten en schimmel. Het droeg sporen van nachten waarin hij er niet uit was gekomen. Hij keek naar Elin met een blik die ze van vroeger herkende: onderzoekend, voorzichtig, afwegend hoeveel waarheid hij zich kon veroorloven. Een verloren vaderfiguur. ‘Je hebt het gevonden,’ zei hij.

Ze bewoog zich tussen flarden uit haar jeugd, stemmen die ooit bij haar hoorden

Ze begreep ineens dat dit geen verboden ruimte was. Geen geheim. Dit was een toevluchtsoord voor wat niet mocht blijven. Voor stemmen, bewegingen, emoties die boven het toegestane volume uitstegen. Overdag werd alles stilgelegd, uitgespreid in ligstoelen, gewassen in lavendel. Hier werd het verzameld, opgewarmd, beheerd.

‘Niet iedereen ruikt het,’ zei haar vader. ‘De meesten zijn opgelucht dat ze het niet waarnemen.’

Ze wilde vragen waarom hij haar had gevraagd hierheen te komen. En waarom hij was gebleven. Maar de woorden bleven steken en konden geen nieuwe vorm meer aannemen. Wat hier tot leven kwam, begreep ze, waren niet alleen mensen, maar ook achtergebleven momenten. Uren die ooit te vol waren geweest om te bewaren. Dagen waarop lichamen harder hadden bewogen, stemmen niet werden ingeslikt, de wereld nog niet was teruggebracht tot stilte.

De geur hield die momenten vast. Zoals alleen geur dat kon: zonder volgorde, zonder begin, zonder einde. Jeugd die onverwacht naast ouderdom ging zitten. Herinneringen die niet terug wilden naar waar ze vandaan kwamen. Elin bleef er urenlang. De nacht trok voorbij zonder dat ze hem opmerkte. Ze bewoog zich tussen flarden uit haar jeugd, stemmen die ooit bij haar hoorden, momenten die te groot waren om vast te houden en hier alsnog een lichaam vonden. Tijd balde zich samen tot één ademhaling en weigerde uiteen te vallen.

Toen ze de volgende dag weer op het terras lag, was de scherpe geur uit haar deken verdwenen. De lavendel was dun, bijna afwezig. Daaronder hing iets aards. De woordloze stilte leek nu te weten wat ze verborg. Galina, Mitya en Tatjana lagen weer in hun stoelen. Hun lichamen keurig gerangschikt. Hun lippen gesloten en hun ogen leeg, maar rustig. Tatjana’s notitieboekje lag onaangeroerd op haar schoot. Trotski lag stil aan haar voeten. Niemand sprak.

Mail

Stefanie Gordin (zij/haar) is een filosoof (in wording), een zelfzekere cinefiel die duizend-en-één-films wil kijken, én een vrolijk mens.

Moos Boeke (2003) is tekenaar en schrijver. In 2025 studeerde hij af aan ArtEZ Zwolle en won in datzelfde jaar de Small Press Award en de Fiep Westendorp stimuleringsprijs. Nu woont hij in Gent en werkt hij met twee vrienden aan een nieuw boek over de Ilias: een moderne hervertelling, vol humor en poëzie en ranzige liefde.

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Bubbel

Bubbel

‘Ik probeer te begrijpen waarom ik de hele tijd overal onderdoor glip, ook onder de term lesbie, het is een woord waarvan ik de ingang niet vind.’ Tijdens een schrijfresidentie in Parijs verkent Leonore Spee de spanning tussen identiteit, verlangen en lichamelijkheid. Het wordt een zoektocht naar het overbruggen van afstand – tussen mensen en steden, liefdes en labels, gedachten en ervaringen, en hoofd en lijf. Lees meer

Vlindereffect

Vlindereffect

Een wapenfabriek is van nature een harde, troosteloze plek, maar zo kleurrijk als in dit verhaal, heb je het nog nooit gezien. Drie dystopische levens komen samen rondom een fabriek, waardoor de donkerte van de oorlogsindustrie feilloos bloot komt te liggen. Fester Vogels geeft ons drie perspectieven op een vlijmscherpe ontwikkeling, kritisch en tegelijkertijd zó beeldend dat het aan je scherm wil ontsnappen. Lees meer

De gisting

De gisting

Mara van Herpen vertelt het poëtische en surrealistische verhaal van Toni. Hen werkt in een broodfabriek en begint daardoor te gisten en te schimmelen en verandert in… Ja, in wat eigenlijk? Lees meer

Soms mis ik mijn handen

Soms mis ik mijn handen

‘Soms mis ik de magnetron / soep uit blik / ingevroren aardappels in partjes.’ Middels essay en poëzie illustreert Martijn van Bruggen met stekende precisie het verband tussen voedsel en klasse en wat het betekent je aan te moeten passen naar hiërarchisch geladen verwachtingen. Lees meer

Auto Draft 23

we verbleven in ledikanten / in het huis met zeventig kinderen

'Dat ik gil in een vreemde taal / elke moedertaal breekt zonder bekenden.' Wat voor sporen laat het na als je je moedertaal verliest? Waar blijft de taal en hoe verhoudt je je tot je eigen identiteit na gedwongen migratie? In dit gedicht vangt Bożena Kacica de rouw en de vervreemding die volgden. Lees meer

Meneer Ouka en de streep

Meneer Ouka en de streep

'‘Het gaat over uw kabouter,’ zegt meneer Ouka.' En dat doet het: in dit verhaal verheft Makki Aimar een niet-lachende tuinkabouter tot het glinsterende middelpunt van zijn verhaal. Waar ieder ander een tuinkabouter niet eens zou zien staan, lijkt het voor de hoofdpersoon in dit verhaal een metafoor voor zingeving te worden. Met dit verhaal won Makki Aimar de schrijfwedstrijd 'Door de ogen van Palomar', georganiseerd door uitgeverij Cossee en Hard//hoofd. Lees meer

 1

pantser / piertotum locomotor

In deze twee gedichten van Roan Kasanmonadi kijken we naar een aflevering van Kamp Van Koningsbrugge, leren we onszelf op te rollen als pissebedden, en vliegen de zwaarden, harnassen en kikkers je om de oren. Lees meer

 1

Zinkstukken

Dealen met fysieke ongemakken, de dood, en afgelegen, kale landschappen spelen vaak een centrale rol in de boeken van Jilt Jorritsma - zelfs zijn proefschrift ging over zinkende steden. Het is daarom niet verrassend dat Jilt Jorritsma gegrepen werd door de Biesbosch en haar spookachtige arbeidshistorie toen literair productiehuis Tilt en Cultuurfonds Noord-Brabant hem vroegen het achtste Brabants Boek Present te schrijven. De verhalen die hij ontdekte en opschreef zijn des te grilliger - vandaag lichten we alvast een tipje van de sluier. Lees meer

Dingen die ik nooit gedaan heb

Dingen die ik nooit gedaan heb

Op een warme avond in een koele loods loopt een jonge vrouw een bekende professor tegen het lijf. Met de geur van opgedroogd zweet en de aanblik van een duur kapsel neemt Faye Schumacher ons mee in een ontmoeting tussen Vanessa en Meneer de Professor. Lees meer

Zolang je me maar niet in pumps begraaft

Zolang je me maar niet in pumps begraaft

'Een uitvaart is toch meer voor de nabestaanden.' Steef probeert zichzelf een houding te geven wanneer ze hoort dat haar vervreemde zus is overleden. Nadine Ronde neemt je mee in de eerste stadia van het rouwproces dat begint met een ongemakkelijk potje airhockey, een Super Mario PEZ-dispenser en gesprekken over de prijsstijging van komijnekaas. Lees meer

Meisjes

Meisjes

Op een dag krijgt een jonge vrouw de vraag om voor een standbeeld te zorgen. Samen met haar botte schaar vertrekt ze naar het bos. In dit verhaal onderzoekt Mei-yun Boswinkel de spanning tussen het strakke keurslijf van de middelbare school en het verlangen naar een ongedwongen ruimte. Lees meer

Vruchtvlees

Ontuig

Een ik verkent nieuwsgierig diens pulserende vleeslichaam, trekt zich terug in de kieren van hun zijn en vergroeit tot een thuis. Moni Zwitserloot onderzoekt met behulp van bodyhorror-ervaringen en relaties die buiten het menselijke liggen. Lees meer