Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" /> Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" />
Asset 14

Theater in een wereld van schuimrubber

Traditiegetrouw spreken aan het begin van het theaterseizoen belangrijke mensen zich uit over de huidige staat van het theater. Dit jaar hoorde Roos in België kunstenaar Benjamin Verdonck en las in Nederland een paar dagen later de tekst van actrice Joan Nederlof. Beiden deelden met ons hun diepgewortelde en terechte zorgen, maar valkuilen zo zacht als een schuimrubberen matras lagen op de loer.

Het einde van de zomer is het begin van het seizoen. In theaterland betekent dat terugblikken, lijstjes, avonden met blote schouders waarop glimlachend prijzen in ontvangst worden genomen en reikhalzend uitkijken naar jong vlees en grote beloften. Daar horen ook toespraken bij. Sinds 2006 wordt jaarlijks de Staat van het Theater uitgesproken. Voor de opening van het nieuwe seizoen vraagt het Nederlands Theater Festival een vooraanstaand figuur uit de theater- of kunstwereld om zijn of haar ideeën over de huidige gesteldheid van het theater te geven. Dit jaar was de eer aan Joan Nederlof, actrice en oprichter van het gezelschap Mugmetdegoudentand dat in 2010 zijn 25-jarige jubileum viert. In een gevulde Stadsschouwburg deelde Nederlof met ons haar zorgen. Lees de volledige tekst hier.

Theater is volgens haar te veel naar binnen gericht, als een klein eiland in de samenleving:

“Zonder te willen dat theater opeens radicaal politiek geëngageerd moet worden, zou ik wel graag willen dat het simpelweg meer verbinding zou hebben met die hedendaagse wereld.”

Nederlof raakt hier aan een bijzonder belangrijk punt. Ik denk dat in een tijd waarin men kunstsubidies niet meer vanzelfsprekend vindt, de kunstwereld bij zichzelf te rade moet gaan. Dat geldt juist ook voor het theater, dat kampt met een gesloten en elitair imago, terwijl het juist een kunstvorm is die in zijn uitvoering direct in het hier en nu staat. Het is heel goed dat Nederlof de zaal vol theatermakers en –liefhebbers hierop wijst. Maar de toespraak van Nederlof neemt langzamerhand andere wending. Ze is naar eigen zeggen postmodern opgevoed en vergelijkt de postmoderne wereld met een schuimrubberen matras dat mee veert wanneer je je vuist erin zet. Kunnen we überhaupt nog iets beweren, als er altijd weer andere beweringen zijn met evenveel bestaansrecht? De wereld is met ons op de loop gegaan en we moeten op zoek naar iets dat houvast kan geven in de grote stroom van globalisme en postmodernisme. Voor de kunst, voor het theater ligt volgens haar de taak om ‘wetgever’ te zijn. Theater moet een objectieve blik geven, een onderscheid maken tussen werkelijkheid en projectie, en het moet zeggen wat wel en niet deugt.

Nederlofs toespraak begint als een mooi en interessant pleidooi van een ervaren theatermaker om de muren tussen het theater en de wereld naar beneden te halen, maar eindigt in een wanhopige oproep voor waarheid en moraal van iemand die zich vooral verloren voelt. Nederlof wil naar eigen zeggen betekenis, eenheid en heiligheid, en vindt dat ze weerstand moet bieden aan “de postmoderne stemmen” haar hoofd.

Zeven dagen eerder in Antwerpen opent kunstenaar Benjamin Verdonck het Vlaams Theaterfestival met een vergelijkbare toespraak, de State of the Union, die je hier kunt beluisteren. Ook hij maakt zich zorgen over de huidige wereld en de vraag hoe men zich daartoe kan verhouden. Maar wat een ander verhaal heeft Benjamin Verdonck, die juist alle postmoderne stemmen in zijn hoofd met ons deelt.

“Globalisme verschijnt als een gigantisch systematisch verband dat zo groot, machtig en onpersoonlijk functioneert dat de plaats van mijzelf, mijn stem, mijn mening, de mogelijkheid van een mening, de durf iets te vinden, iets te formuleren, iets te denken, misschien belachelijk lijkt. Overmoedig, naïef, ondoordacht, obsceen.”

Hij begint rustig, maar raakt al snel in vorm en verkent de verschillende mogelijkheden voor het houden van deze toespraak. Zijn betoog "voor een actieve medewerking van de podiumkunsten aan een transitie naar rechtvaardige duurzaamheid" legt hij opzij. "Misschien dacht ik, moet ik meer uit mijn hart praten. Eergisteren klonk dat hart zo." Er volgt een wonderlijke verzameling van associaties, woorden, uitroepen en geluiden, die op papier niet half zo overkomen dan wanneer Verdonck ze uitspreekt. Hij spuugt de woorden uit, dicht als een dichter en hapt zonder te haperen. Zijn stroom van gedachten is veelzeggend, ook al kan je er als luisteraar niet meteen je vinger op leggen.

Nadat zijn hart heeft gesproken vraagt hij zich af: moet hij duidelijke taal spreken? Of zal hij eenentwintig minuten lang ‘Yes, we can’ en ‘No we can’t’ roepen en de gordijnen in brand steken? Hoewel zijn toespraak door de fragmentarische vorm zich misschien moeilijker laat interpreteren, stelt Verdonck zich strijdbaar op. Uiteindelijk doet hij ook een oproep, een bijzonder duidelijke oproep zelfs. Maar het is geen oproep tot het maken van politiek geëngageerd theater, of tot theater als wetgever in een losgeslagen wereld. In een interview voorafgaand aan zijn toespraak zegt Verdonck dat hij niet kan zeggen wat theatermakers moeten doen.

Benjamin Verdonck deelt in eerste instantie de zorgen van Joan Nederlof, maar verschilt van haar in een fundamenteel opzicht. Want waar Nederlof zich in haar angst voor de postmoderne wereld aan objectieve waarheden wil vastklampen, omarmt Verdonck deze wereld net zoveel als hij haar vervloekt. In hetzelfde interview vertelt hij dat hij geen onderscheid maakt: niet tussen zijn beeldende kunstwerken en theaterprojecten, en ook niet tussen kunst of maatschappij.

“[Het] ecologisch thema zit in een gigantisch kluwen verwikkeld, met politiek, cultuur, ethiek, economie... Als ik rondom mij kijk, ervaar ik de wereld als één groot systematisch bedreigend verband.”

Het is belangrijk dat theatermakers nadenken over hun positie in een postmodern globalistisch tijdperk, waarin de noodzaak van kunst maatschappelijk niet altijd meer vanzelfsprekend is. Gelukkig zijn er af en toe mensen als Joan Nederlof en Benjamin Verdonck die hun terechte zorgen met ons delen. Theaterland moet zeker geen klein landje zijn dat het liefst met zichzelf bezig is en de muren hoog optrekt. Maar Nederlof gaat in haar wanhoop de mist in door een onderscheid te maken tussen kunst en maatschappij, en tussen werkelijkheid en projectie. Nederlof is opgevoed met het postmodernisme maar het lijkt haar door de strot te zijn geduwd, terwijl Verdonck het met de paplepel kreeg ingegoten. Dit postmoderne tijdperk en zijn kunst kenmerken zich juist door het wegvallen van grenzen en verdwijnende zekerheden. Dat betekent niet dat theatermakers ons de werkelijkheid en de moraal moeten voorschrijven vanaf een afstand, maar dat ze in staat zijn om een plaats in te nemen in deze ingewikkelde wereld.

Wat vinden de Hollandse kinderen van het postmodernisme hier eigenlijk van, wat hebben jonge theatermakers hierop te zeggen? Eind oktober vindt in Utrecht de eerste van een serie bijeenkomsten plaats waarin jonge theatermakers het met elkaar hebben over kunst, maatschappij, subsidie en programmering. Hard//hoofd is erbij. Lees dus binnenkort hier het vervolg van dit verhaal.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Tompouce 1

Tompouce

Eva vraagt zich af waarom de documentatie van haar jeugd ineens leuk moet zijn nu haar moeder alle oude videobanden heeft laten digitaliseren. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

(Bos)rebellen

(Bos)rebellen

Deze week worden onze redacteurs blij van die film over het naderende Eurovisie Songfestival, eetbare bloemen en een onterecht vergeten dichter. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Alleen samen krijgen we u eronder

Alleen samen krijgen we u eronder

Mark Rutte is het niet vergeten, vanaf vandaag wordt alles soepel! Geef vooral weer die drie zoenen en alsjeblieft: dicht op de mond graag. Waarom zou je denken aan de uitgeputte zorg en de oplopende IC-cijfers als je ook aan jezelf kan denken? Nou dan. Lees meer

Met (voor het eerst!) een illustratie van Melcher Oosterman. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 45

Goed advies

Deze week worden onze redacteurs blij van praktische zaken: goed advies, een nieuw rijbewijs en fijne muziek. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 44

Warm en comfortabel

Deze week worden onze redacteurs blij van een goede jas en muziek om mee naar bed te gaan (of juist mee op te staan). Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer