Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" /> Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" />
Asset 14

Theater in een wereld van schuimrubber

Traditiegetrouw spreken aan het begin van het theaterseizoen belangrijke mensen zich uit over de huidige staat van het theater. Dit jaar hoorde Roos in België kunstenaar Benjamin Verdonck en las in Nederland een paar dagen later de tekst van actrice Joan Nederlof. Beiden deelden met ons hun diepgewortelde en terechte zorgen, maar valkuilen zo zacht als een schuimrubberen matras lagen op de loer.

Het einde van de zomer is het begin van het seizoen. In theaterland betekent dat terugblikken, lijstjes, avonden met blote schouders waarop glimlachend prijzen in ontvangst worden genomen en reikhalzend uitkijken naar jong vlees en grote beloften. Daar horen ook toespraken bij. Sinds 2006 wordt jaarlijks de Staat van het Theater uitgesproken. Voor de opening van het nieuwe seizoen vraagt het Nederlands Theater Festival een vooraanstaand figuur uit de theater- of kunstwereld om zijn of haar ideeën over de huidige gesteldheid van het theater te geven. Dit jaar was de eer aan Joan Nederlof, actrice en oprichter van het gezelschap Mugmetdegoudentand dat in 2010 zijn 25-jarige jubileum viert. In een gevulde Stadsschouwburg deelde Nederlof met ons haar zorgen. Lees de volledige tekst hier.

Theater is volgens haar te veel naar binnen gericht, als een klein eiland in de samenleving:

“Zonder te willen dat theater opeens radicaal politiek geëngageerd moet worden, zou ik wel graag willen dat het simpelweg meer verbinding zou hebben met die hedendaagse wereld.”

Nederlof raakt hier aan een bijzonder belangrijk punt. Ik denk dat in een tijd waarin men kunstsubidies niet meer vanzelfsprekend vindt, de kunstwereld bij zichzelf te rade moet gaan. Dat geldt juist ook voor het theater, dat kampt met een gesloten en elitair imago, terwijl het juist een kunstvorm is die in zijn uitvoering direct in het hier en nu staat. Het is heel goed dat Nederlof de zaal vol theatermakers en –liefhebbers hierop wijst. Maar de toespraak van Nederlof neemt langzamerhand andere wending. Ze is naar eigen zeggen postmodern opgevoed en vergelijkt de postmoderne wereld met een schuimrubberen matras dat mee veert wanneer je je vuist erin zet. Kunnen we überhaupt nog iets beweren, als er altijd weer andere beweringen zijn met evenveel bestaansrecht? De wereld is met ons op de loop gegaan en we moeten op zoek naar iets dat houvast kan geven in de grote stroom van globalisme en postmodernisme. Voor de kunst, voor het theater ligt volgens haar de taak om ‘wetgever’ te zijn. Theater moet een objectieve blik geven, een onderscheid maken tussen werkelijkheid en projectie, en het moet zeggen wat wel en niet deugt.

Nederlofs toespraak begint als een mooi en interessant pleidooi van een ervaren theatermaker om de muren tussen het theater en de wereld naar beneden te halen, maar eindigt in een wanhopige oproep voor waarheid en moraal van iemand die zich vooral verloren voelt. Nederlof wil naar eigen zeggen betekenis, eenheid en heiligheid, en vindt dat ze weerstand moet bieden aan “de postmoderne stemmen” haar hoofd.

Zeven dagen eerder in Antwerpen opent kunstenaar Benjamin Verdonck het Vlaams Theaterfestival met een vergelijkbare toespraak, de State of the Union, die je hier kunt beluisteren. Ook hij maakt zich zorgen over de huidige wereld en de vraag hoe men zich daartoe kan verhouden. Maar wat een ander verhaal heeft Benjamin Verdonck, die juist alle postmoderne stemmen in zijn hoofd met ons deelt.

“Globalisme verschijnt als een gigantisch systematisch verband dat zo groot, machtig en onpersoonlijk functioneert dat de plaats van mijzelf, mijn stem, mijn mening, de mogelijkheid van een mening, de durf iets te vinden, iets te formuleren, iets te denken, misschien belachelijk lijkt. Overmoedig, naïef, ondoordacht, obsceen.”

Hij begint rustig, maar raakt al snel in vorm en verkent de verschillende mogelijkheden voor het houden van deze toespraak. Zijn betoog "voor een actieve medewerking van de podiumkunsten aan een transitie naar rechtvaardige duurzaamheid" legt hij opzij. "Misschien dacht ik, moet ik meer uit mijn hart praten. Eergisteren klonk dat hart zo." Er volgt een wonderlijke verzameling van associaties, woorden, uitroepen en geluiden, die op papier niet half zo overkomen dan wanneer Verdonck ze uitspreekt. Hij spuugt de woorden uit, dicht als een dichter en hapt zonder te haperen. Zijn stroom van gedachten is veelzeggend, ook al kan je er als luisteraar niet meteen je vinger op leggen.

Nadat zijn hart heeft gesproken vraagt hij zich af: moet hij duidelijke taal spreken? Of zal hij eenentwintig minuten lang ‘Yes, we can’ en ‘No we can’t’ roepen en de gordijnen in brand steken? Hoewel zijn toespraak door de fragmentarische vorm zich misschien moeilijker laat interpreteren, stelt Verdonck zich strijdbaar op. Uiteindelijk doet hij ook een oproep, een bijzonder duidelijke oproep zelfs. Maar het is geen oproep tot het maken van politiek geëngageerd theater, of tot theater als wetgever in een losgeslagen wereld. In een interview voorafgaand aan zijn toespraak zegt Verdonck dat hij niet kan zeggen wat theatermakers moeten doen.

Benjamin Verdonck deelt in eerste instantie de zorgen van Joan Nederlof, maar verschilt van haar in een fundamenteel opzicht. Want waar Nederlof zich in haar angst voor de postmoderne wereld aan objectieve waarheden wil vastklampen, omarmt Verdonck deze wereld net zoveel als hij haar vervloekt. In hetzelfde interview vertelt hij dat hij geen onderscheid maakt: niet tussen zijn beeldende kunstwerken en theaterprojecten, en ook niet tussen kunst of maatschappij.

“[Het] ecologisch thema zit in een gigantisch kluwen verwikkeld, met politiek, cultuur, ethiek, economie... Als ik rondom mij kijk, ervaar ik de wereld als één groot systematisch bedreigend verband.”

Het is belangrijk dat theatermakers nadenken over hun positie in een postmodern globalistisch tijdperk, waarin de noodzaak van kunst maatschappelijk niet altijd meer vanzelfsprekend is. Gelukkig zijn er af en toe mensen als Joan Nederlof en Benjamin Verdonck die hun terechte zorgen met ons delen. Theaterland moet zeker geen klein landje zijn dat het liefst met zichzelf bezig is en de muren hoog optrekt. Maar Nederlof gaat in haar wanhoop de mist in door een onderscheid te maken tussen kunst en maatschappij, en tussen werkelijkheid en projectie. Nederlof is opgevoed met het postmodernisme maar het lijkt haar door de strot te zijn geduwd, terwijl Verdonck het met de paplepel kreeg ingegoten. Dit postmoderne tijdperk en zijn kunst kenmerken zich juist door het wegvallen van grenzen en verdwijnende zekerheden. Dat betekent niet dat theatermakers ons de werkelijkheid en de moraal moeten voorschrijven vanaf een afstand, maar dat ze in staat zijn om een plaats in te nemen in deze ingewikkelde wereld.

Wat vinden de Hollandse kinderen van het postmodernisme hier eigenlijk van, wat hebben jonge theatermakers hierop te zeggen? Eind oktober vindt in Utrecht de eerste van een serie bijeenkomsten plaats waarin jonge theatermakers het met elkaar hebben over kunst, maatschappij, subsidie en programmering. Hard//hoofd is erbij. Lees dus binnenkort hier het vervolg van dit verhaal.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

Vervolgzomer

Vervolgzomer

In de rubriek Luister Even vragen we Hard//hoofd-makers om een kort stukje audio te maken over de toekomst, wanneer er weer feest kan zijn, of reizen, of drukte. Het is een proeftuin voor het maken van audio, maar ook voor onze werkelijkheid. De eerste aflevering is van Annelies van Wijk. Lees meer

Tip van Else Boer Wees een meeloper

Wees een meeloper

Soms is een meeloper zijn gewoon een heel goed plan. Schrijver Else Boer legt uit waarom aan de hand van haar nieuwste niet-originele hobby: schaken. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers