Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" /> Wat moeten theatermakers doen in deze barre tijden?" />
Asset 14

Theater in een wereld van schuimrubber

Traditiegetrouw spreken aan het begin van het theaterseizoen belangrijke mensen zich uit over de huidige staat van het theater. Dit jaar hoorde Roos in België kunstenaar Benjamin Verdonck en las in Nederland een paar dagen later de tekst van actrice Joan Nederlof. Beiden deelden met ons hun diepgewortelde en terechte zorgen, maar valkuilen zo zacht als een schuimrubberen matras lagen op de loer.

Het einde van de zomer is het begin van het seizoen. In theaterland betekent dat terugblikken, lijstjes, avonden met blote schouders waarop glimlachend prijzen in ontvangst worden genomen en reikhalzend uitkijken naar jong vlees en grote beloften. Daar horen ook toespraken bij. Sinds 2006 wordt jaarlijks de Staat van het Theater uitgesproken. Voor de opening van het nieuwe seizoen vraagt het Nederlands Theater Festival een vooraanstaand figuur uit de theater- of kunstwereld om zijn of haar ideeën over de huidige gesteldheid van het theater te geven. Dit jaar was de eer aan Joan Nederlof, actrice en oprichter van het gezelschap Mugmetdegoudentand dat in 2010 zijn 25-jarige jubileum viert. In een gevulde Stadsschouwburg deelde Nederlof met ons haar zorgen. Lees de volledige tekst hier.

Theater is volgens haar te veel naar binnen gericht, als een klein eiland in de samenleving:

“Zonder te willen dat theater opeens radicaal politiek geëngageerd moet worden, zou ik wel graag willen dat het simpelweg meer verbinding zou hebben met die hedendaagse wereld.”

Nederlof raakt hier aan een bijzonder belangrijk punt. Ik denk dat in een tijd waarin men kunstsubidies niet meer vanzelfsprekend vindt, de kunstwereld bij zichzelf te rade moet gaan. Dat geldt juist ook voor het theater, dat kampt met een gesloten en elitair imago, terwijl het juist een kunstvorm is die in zijn uitvoering direct in het hier en nu staat. Het is heel goed dat Nederlof de zaal vol theatermakers en –liefhebbers hierop wijst. Maar de toespraak van Nederlof neemt langzamerhand andere wending. Ze is naar eigen zeggen postmodern opgevoed en vergelijkt de postmoderne wereld met een schuimrubberen matras dat mee veert wanneer je je vuist erin zet. Kunnen we überhaupt nog iets beweren, als er altijd weer andere beweringen zijn met evenveel bestaansrecht? De wereld is met ons op de loop gegaan en we moeten op zoek naar iets dat houvast kan geven in de grote stroom van globalisme en postmodernisme. Voor de kunst, voor het theater ligt volgens haar de taak om ‘wetgever’ te zijn. Theater moet een objectieve blik geven, een onderscheid maken tussen werkelijkheid en projectie, en het moet zeggen wat wel en niet deugt.

Nederlofs toespraak begint als een mooi en interessant pleidooi van een ervaren theatermaker om de muren tussen het theater en de wereld naar beneden te halen, maar eindigt in een wanhopige oproep voor waarheid en moraal van iemand die zich vooral verloren voelt. Nederlof wil naar eigen zeggen betekenis, eenheid en heiligheid, en vindt dat ze weerstand moet bieden aan “de postmoderne stemmen” haar hoofd.

Zeven dagen eerder in Antwerpen opent kunstenaar Benjamin Verdonck het Vlaams Theaterfestival met een vergelijkbare toespraak, de State of the Union, die je hier kunt beluisteren. Ook hij maakt zich zorgen over de huidige wereld en de vraag hoe men zich daartoe kan verhouden. Maar wat een ander verhaal heeft Benjamin Verdonck, die juist alle postmoderne stemmen in zijn hoofd met ons deelt.

“Globalisme verschijnt als een gigantisch systematisch verband dat zo groot, machtig en onpersoonlijk functioneert dat de plaats van mijzelf, mijn stem, mijn mening, de mogelijkheid van een mening, de durf iets te vinden, iets te formuleren, iets te denken, misschien belachelijk lijkt. Overmoedig, naïef, ondoordacht, obsceen.”

Hij begint rustig, maar raakt al snel in vorm en verkent de verschillende mogelijkheden voor het houden van deze toespraak. Zijn betoog "voor een actieve medewerking van de podiumkunsten aan een transitie naar rechtvaardige duurzaamheid" legt hij opzij. "Misschien dacht ik, moet ik meer uit mijn hart praten. Eergisteren klonk dat hart zo." Er volgt een wonderlijke verzameling van associaties, woorden, uitroepen en geluiden, die op papier niet half zo overkomen dan wanneer Verdonck ze uitspreekt. Hij spuugt de woorden uit, dicht als een dichter en hapt zonder te haperen. Zijn stroom van gedachten is veelzeggend, ook al kan je er als luisteraar niet meteen je vinger op leggen.

Nadat zijn hart heeft gesproken vraagt hij zich af: moet hij duidelijke taal spreken? Of zal hij eenentwintig minuten lang ‘Yes, we can’ en ‘No we can’t’ roepen en de gordijnen in brand steken? Hoewel zijn toespraak door de fragmentarische vorm zich misschien moeilijker laat interpreteren, stelt Verdonck zich strijdbaar op. Uiteindelijk doet hij ook een oproep, een bijzonder duidelijke oproep zelfs. Maar het is geen oproep tot het maken van politiek geëngageerd theater, of tot theater als wetgever in een losgeslagen wereld. In een interview voorafgaand aan zijn toespraak zegt Verdonck dat hij niet kan zeggen wat theatermakers moeten doen.

Benjamin Verdonck deelt in eerste instantie de zorgen van Joan Nederlof, maar verschilt van haar in een fundamenteel opzicht. Want waar Nederlof zich in haar angst voor de postmoderne wereld aan objectieve waarheden wil vastklampen, omarmt Verdonck deze wereld net zoveel als hij haar vervloekt. In hetzelfde interview vertelt hij dat hij geen onderscheid maakt: niet tussen zijn beeldende kunstwerken en theaterprojecten, en ook niet tussen kunst of maatschappij.

“[Het] ecologisch thema zit in een gigantisch kluwen verwikkeld, met politiek, cultuur, ethiek, economie... Als ik rondom mij kijk, ervaar ik de wereld als één groot systematisch bedreigend verband.”

Het is belangrijk dat theatermakers nadenken over hun positie in een postmodern globalistisch tijdperk, waarin de noodzaak van kunst maatschappelijk niet altijd meer vanzelfsprekend is. Gelukkig zijn er af en toe mensen als Joan Nederlof en Benjamin Verdonck die hun terechte zorgen met ons delen. Theaterland moet zeker geen klein landje zijn dat het liefst met zichzelf bezig is en de muren hoog optrekt. Maar Nederlof gaat in haar wanhoop de mist in door een onderscheid te maken tussen kunst en maatschappij, en tussen werkelijkheid en projectie. Nederlof is opgevoed met het postmodernisme maar het lijkt haar door de strot te zijn geduwd, terwijl Verdonck het met de paplepel kreeg ingegoten. Dit postmoderne tijdperk en zijn kunst kenmerken zich juist door het wegvallen van grenzen en verdwijnende zekerheden. Dat betekent niet dat theatermakers ons de werkelijkheid en de moraal moeten voorschrijven vanaf een afstand, maar dat ze in staat zijn om een plaats in te nemen in deze ingewikkelde wereld.

Wat vinden de Hollandse kinderen van het postmodernisme hier eigenlijk van, wat hebben jonge theatermakers hierop te zeggen? Eind oktober vindt in Utrecht de eerste van een serie bijeenkomsten plaats waarin jonge theatermakers het met elkaar hebben over kunst, maatschappij, subsidie en programmering. Hard//hoofd is erbij. Lees dus binnenkort hier het vervolg van dit verhaal.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #2 - Fictie en werkelijkheid

Waar ligt de grens tussen fictie en werkelijkheid, en hoe zet je die grens op spanning, zonder dat het saai of aanstellerig wordt? Lees meer

Column: Ik wens je alle goeds

Ik wens je alle goeds

Een afwijzing komt Eva koud op haar dak vallen. ‘Ik vond hem leuk, hij vond mij ook leuk, hij vond mij dus niet leuk, ik ben gewoon niet leuk genoeg.’ Lees meer

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode 1

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode

Als 'kritische kunstkoerier' neemt Marc Schoorl je mee door de kunstbijlage van zijn favoriete ochtendkrant. Lees meer

Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Koop de roze bril

Koop de roze bril

Lang geloofde Shulamit Löwensteyn dat een ingebouwd stapelbed de oplossing zou zijn voor al haar moeilijkheden. Had ze daar gelijk in? Een tip over tulpen, taart en het kopen van troost. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Nieuwe coronificatie

Nieuwe coronificatie

Marthe van Bronkhorst opent het nieuwe jaar op poëtische wijze. Lees meer

Column: Het enige woord dat het omschrijft

Het enige woord dat het omschrijft

Het voorlopig laatste uitstapje naar de bios met haar vader krijgt voor Eva een duistere lading. Lees meer

Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #1 - Het Proces

In Verf op je Kleren onderzoekt schrijver en documentairemaker Tiemen Hageman alle aspecten van het creatieve proces. Hij gaat in gesprek met allerlei creatieve makers, over hun proces en hoe je dat nou eigenlijk doet, werk maken. In deze eerste aflevering: schrijvers Martijn Brugman en Merlijn Huntjens. Lees meer

Stop met schrijven!

Stop met schrijven!

Jens Meijen vergelijkt het schrijfproces met auto-onderhoud en weet hoe je als schrijver goed zorgt voor je mentale gezondheid. Wat heeft schrijven te maken met het worden van een popster en waarom moet je volgens Jens eerst stoppen met schrijven? Lees meer

Ballen en Engelen

Ballen en Engelen

Na een klassiek ongemakkelijke kerstborrel op kantoor gaat Sascha mee naar huis met Ariane van hr. Maar dan neemt de avond een griezelige onverwachte wending... Een kerstverhaal van Loren Snel. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Kon je maar aanbeden worden

Kon je maar aanbeden worden

Hologrammen, goud licht en een religieus lam laten Marthe van Bronkhorst zich klein voelen tijdens een kerkbezoek. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Wees talentloos

Wees talentloos

Tijdens een date raakt Wolter de Boer verwikkeld in een socratisch vraaggesprek rond talent. Een tip over het afschaffen van aanleg. Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Masterclass

Een vrouw die met zichzelf in de knoop zit besluit om een masterclass acteren te volgen. Een kort verhaal door Renske van den Broek over opnieuw leren lopen, majorettemeisjes en vrede sluiten met wie je bent. Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Ik sla een praatje op het Godenpad

Shimanto Reza gaat tegen zijn achterhoofdstem in en ontdekt de waarde van taboes. Lees meer