Asset 14

Op het kruispunt van ruimten

Een theatervoorstelling en de openbare ruimte van de stad bestaan allebei uit menselijke interactie. De nomadische voorstelling Pleinvrees van Lotte van den Berg speelt in op de beweeglijkheid van de stad en brengt mensen samen daar waar ze nodig zijn: op het plein.

Je staat in de zon op het Europaplein aan de ingang van station Brussel Centraal. Misschien wacht je op een trein of een bekende, of heb je gewoon wat tijd te doden. Uit een zijstraat komt een man het plein op lopen, maar je schenkt hem geen aandacht. Hij slentert langs de gevel van een hotel en praat zachtjes in zichzelf. Op hetzelfde moment, op hetzelfde plein luister ik naar zijn stem via een telefoonverbinding maar jij ziet mij niet. De man spreekt steeds luider en begint mensen op het plein aan te spreken. Misschien zegt hij ook iets tegen jou. ‘Kijk. Kijk om je heen en wat zie je?’
Misschien zie je hoe de man door een politieagent wordt aangesproken en er een paar mensen omheen komen staan.

Pleinvrees is een tekst van Rob de Graaf, geschreven voor regisseuse Lotte van den Berg en één acteur of actrice. Anders dan de meeste locatietheatervoorstellingen is Pleinvrees niet voor één specifieke plek gemaakt. Sterker nog, de voorstelling speelt uit principe nooit twee keer op hetzelfde plein maar op zoveel mogelijk verschillende pleinen. Inmiddels speelde de voorstelling op ruim 50 verschillende pleinen in 27 steden in Nederland, België, Duitsland, Verenigde Staten, Italië, Frankrijk en werd uitgevoerd door vijf verschillende acteurs. Niet de vaste, fysieke aspecten van een plek zoals de grond, planten en gebouwen bepalen de plaats, maar juist de onvoorspelbare bewegingen van voorbijgangers en weggebruikers. De locatie van Pleinvrees is een plek waar verschillende verhalen elkaar kruisen, waar mensen langslopen, stilstaan, boodschappen doen en elkaar tegenkomen, en daarom is de voorstelling niet voor één locatie gemaakt maar reist ze rond.

Pleinvrees in New York. Foto: Kevin J. Dotson.

‘Het reizen, het zich letterlijk of figuurlijk verplaatsen in een mentale of virtuele ruimte is een van onze belangrijkste praktijken geworden en leidt wellicht tot een nieuwe topografische dramaturgie, een dramaturgie van het onderweg zijn, een dramaturgie omtrent wie of wat we onderweg tegenkomen…’, schreef de onlangs overleden Vlaamse dramaturge Marianne van Kerkhoven al tien jaar geleden. De wereld en de manier waarop wij erin bewegen zijn veranderd, maar wij zijn nog altijd geneigd om over plek, locatie en theater de denken in termen van de vaste grond of het ‘geworteld zijn’. Terwijl juist het beweeglijke en het onverwachte de basis vormen van ons hedendaags leven, in de stedelijke ruimte waar verschillende mensen elkaar kruisen.

De locatie als een kruispunt van verhalen komt terug in het werk van filosoof Michel de Certeau. In zijn bekendste boek, dat werd vertaald als The Practice of Everyday Life uit 1984, maakt De Certeau een onderscheid tussen plek en ruimte. In zijn visie is een plek een ordenend systeem waarin verschillende elementen naast elkaar bestaan, terwijl een ruimte beweeglijker is en meerdere vormen kan aannemen. Zoals één woord met een vaste spelling en grammatica in ontelbare woorden kan veranderen wanneer het wordt uitgesproken, zo kunnen er op één plek oneindig veel verschillende ruimten ontstaan doordat mensen er gebruik van maken. De Certeau beschrijft de openbare ruimte van de stad als een netwerk dat ontstaat doordat de verschillende routes van gebruikers elkaar kruisen. Samen creëren zij een meervoudig geheel, ‘een verhaal waarbij het verschil tussen schrijver en lezer niet meer te ontwaren is.’ Of het verschil tussen een acteur en een toeschouwer. De onvoorspelbaarheid die dan om de hoek komt kijken is precies waar de openbare ruimte lijkt op theater.

Theater is een kunstvorm waarbij de toeschouwer een essentieel onderdeel vormt van het werk; het werk ontstaat precies in het moment waar toeschouwer en speler samenkomen. Zowel de stad als een theatervoorstelling zijn geen vaststaand gegeven, maar een onvoorspelbaar geheel. Bij Pleinvrees betekent dat bijvoorbeeld dat op het Mercatorplein in Amsterdam een voorbijganger begon mee te doen en andere voorbijgangers opriep ook te komen luisteren. Of dat de acteur op de Vrijdagmarkt in Gent al binnen enkele minuten een grote groep mensen om zich heen had die hem volgden en de weg blokkeerden, terwijl in Brussel de acteur tot het einde alleen bleef.

Maar in een ruimte die door verschillende mensen op verschillende manieren wordt gebruikt bestaat ook de kans dat deze mensen slechts langs elkaar heen gaan en zich niets van elkaar aantrekken. Steden kunnen plekken worden waar mensen niet stil staan. maar alleen onderweg zijn en ontheemd raken. Over deze ontheemdheid en leegte gaat Pleinvrees ook en dat begint al bij de titel: de vrees voor een plek waar anderen zijn, de angst om samen met anderen te zijn. ‘Deze plek. Dit plein dat van niemand is. En dus van iedereen. Een plein, dat is georganiseerde leegte.’

Dan wordt plotseling de leegte doorbroken. De stem van de acteur schalt, versterkt door speakers, over het plein. De voorbijgangers kunnen hem niet meer negeren of denken dat het gewoon een zwerver was. De voorstelling dringt zich op aan de voorbijgangers en dwingt ze de toeschouwers letterlijk een standpunt in te nemen ten opzichte van de bestaande openbare orde. Ga je luisteren naar de acteur en verleen je waarde aan zijn woorden door om hem heen te staan? Of laat je hem alleen staan? Vanaf dat moment vormt de voorstelling zelf een kruispunt in een netwerk van bewegingen en ruimten in de stad waar speler, toeschouwer en voorbijganger elkaars pad kruisen en dezelfde ruimte delen.

Roos Euwe schreef voor haar master dramaturgie een scriptie over locatiespecifiek theater in de stedelijke openbare ruimte. Dit is een bewerking van haar conclusie.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer