Wat te doen wanneer het je allemaal even te veel wordt in dit leven? Sharvin Ramjan bezocht maar liefst tweemaal Isaac Juliens tentoonstelling What Freedom Is To Me, die van 9 maart 2024 t/m 18 augustus 2024 te zien was in Bonnefantenmuseum. Ook Juliens oudere werk lijkt weinig aan relevantie te verliezen. ‘Hoe mooi zou het zijn als we de fantasierijke wereld en visie van Isaac Julien met beide handen uit het scherm trekken en met ons meedragen in de dagelijkse sleur van het leven?’
Het einde van 2023 is bijna in zicht. De wereld staat in brand en de opeenvolgende humanitaire crisissen zijn via beelden op sociale media zonder enige moeite te volgen. Het eindeloze doomscrollen en kijken naar aardbevingen, genocides en overstromingen zorgt voor vermoeidheid. De flitsende beelden van de schermen die ik dagelijks gebruik doorboren mijn pupillen. Met lede ogen zie ik hoe hier in het o zo fatsoenlijke en beschaafde West-Europa het leed elders in de wereld geen aandacht verdient, wordt gedoogd en zelfs ondersteund. Het doet me pijn en ik voel me machteloos. Om niet volledig uitgeput te raken plannen mijn vriend en ik een weekendje weg. Niet naar een zonnig en tropisch oord waar ik met mijn tenen in het zand over parelwitte stranden kan paraderen, nee, wij gaan met de trein net drie kwartier de Nederlandse grens over naar Düsseldorf. We boeken een centraal gelegen hotel met een kleine spa. Om onze rust te bewaren, maken we geen plannen. Het weekend kent maar één doel: helemaal niets doen.
De hoofdstad van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen waar de Rijn als blauwe ader doorheen kronkelt, kent tal van kunstmusea, bierbrouwerijen en architectonische hoogstandjes. Ook kent de stad een grote Japanse gemeenschap waardoor ze weleens Little Tokyo genoemd wordt. Als we aankomen, worden de houten kerstmarkten nog in volle gang opgebouwd. De kramen met kerstdecoraties zijn nog leeg maar braadworsten, warme chocolademelk en glühwein gaan al over de toonbank. Het weer matcht de stad in sfeer en is sober, koud en grijs. De opeenvolgende hoosbuien mogen de pret niet drukken en we nemen een art-pass om te schuilen in de diverse musea die de stad te bieden heeft.
Installatieoverzicht, Who Killed Colin Roach?, Bonnefanten, 2024 Foto: Gert Jan van Rooij. © Isaac Julien. Courtesy de kunstenaar en Victoria Miro.
We bezoeken onder andere de gerenommeerde Kunstsammlung NRW, die is opgedeeld in een museum voor moderne kunst uit de twintigste eeuw (K20) en een presentatieruimte voor werk dat in deze eeuw is gemaakt (K21). Een van de onverwachte hoogtepunten die we daar tegen het lijf lopen is de tentoonstelling What Freedom Is To Me die het werk van regisseur en filmkunstenaar Isaac Julien toont. De tentoonstelling was eerder te zien in het Tate Modern en reist na Düsseldorf door naar het Maastrichtse Bonnefantenmuseum, waar het tot augustus 2024 te zien is.
Zonder echt goed te vatten waarom precies, maakt de tentoonstelling een diepe indruk. Ik voel de behoefte om nog eens te ontsnappen aan de onrust in de wereld en besluit enkele maanden later na mijn bezoek in Düsseldorf om naar Maastricht af te reizen. Hier laat het Bonnefantenmuseum de overzichtstentoonstelling in een bijna identieke vorm zien. De tentoonstelling die ik eerder zag, bekijk ik met een frisse blik in de hoop beter te begrijpen waarom het mij zo raakt.
De kunstenaar laat een hoopvolle herinnering zien
Het werk van Julien omvat veertig jaar aan films en fotografie vanaf begin jaren tachtig tot nu. Het is een uiterst divers oeuvre en varieert van vrij en experimenteel werk uit zijn beginjaren, zoals de klassiekers This Is Not an Aids Advertisement en Who Killed Colin Roach?. In de film This Is Not an Aids Advertisement uit 1987, waar de kunstenaar zelf ook in te zien is, brengt hij een eerbetoon aan het seksueel verlangen en romantiek van queer personen in navolging van de angstige afwijzingen tijdens de hiv-epidemie. Een van de krachtige quotes die luid door de koptelefoon galmt, is het repeterende 'Feel no guilt in your desire'. De ingesproken teksten worden ondersteund door de herkenbare klanken van synthesizers en drums in de discobeats van die tijd. In de film Who Killed Colin Roach? volgt Julien de protesten die volgen na de moord op Roach. De eenentwintigjarige man werd in 1982 neergeschoten bij de ingang van het politiebureau in Stoke Newington in Oost-Londen waarna er een doofpotaffaire volgde. Met de activistische kunstdocumentaire eiste Julien destijds een onafhankelijk onderzoek naar de moord. Tegenwoordig is Isaac Julien vooral bekend om zijn films met twee, drie tot soms zeven schermen die zijn verwerkt in immersieve installaties.
Installatieoverzicht, Lessons of the Hour, 10-schermen, Bonnefanten, 2024 foto: Gert Jan van Rooij. © Isaac Julien. Courtesy de kunstenaar en Victoria Miro.
De titel van de tentoonstelling, What Freedom Is To Me, is ontleend aan een citaat van activist, pianist en zangeres Nina Simone waarop haar antwoord luidt: 'No fear!'. Het sluit naadloos aan bij het werk van de maker en zijn persoonlijke visie op de vrijheid en gelukzaligheid van de Zwarte man. Julien stelt binnen zijn werk kritische vragen omtrent het Zwart zijn, de geschiedenis van kolonialisme en identiteit in de breedste zin van het woord.
Het werk van Julien en de algehele tentoonstelling voelen als een warme deken waar ik me graag door laat omhelzen. Even kan ik ontsnappen aan de dagelijkse realiteit door in een andere wereld te stappen. Een wereld die voor mij nog onbekend is. De films tonen op geënsceneerde wijze verhalen van historische figuren die zijn vergeten. Of misschien beter gezegd: ze zijn weggemoffeld, verdoezeld of uitgewist. Tijdens het kijken van de films is het me niet duidelijk of alle verhalen waargebeurd zijn. Al moet ik bekennen dat het mij ook niet heel veel uitmaakt. Het werk maakt nieuwsgierig en ik wil meer weten over de fantasie en visie van de kunstenaar over een wereld waarin Zwarte esthetiek en vrijheid zich ongeremd kan laten gaan. Zonder angst. De films voelen als een door Julien gecreëerde alternatieve geschiedenis waarin mensen van kleur centraal staan. Ze tonen intelligentie en scherpte. De personages zijn elegant. Het is een fijne bubbel en een prettig perspectief om te aanschouwen. Vooral als je bijna heel je leven gewend bent dat de karakters van mensen van kleur over het algemeen worden versimpeld, gedemoniseerd of gefetisjeerd. De kunstenaar laat een hoopvolle herinnering zien. Ondanks dat de werken zich veelal in het verleden afspelen, voegen ze een beeld toe van Zwarte personen die in hun kracht staan en waar de kijker hun ideeën over de geschiedenis kan bijstellen. Hoewel het werk esthetisch is en je op een verleidende wijze meesleurt in de andere wereld, toont het ook op poëtische wijze de pijn en worsteling die Julien ongeëvenaard vertolkt. De laag dreunende basgeluiden geven een unheimisch gevoel, ondersteund door een zachte stem die de gruwelijkheden vertolkt die in Benin hebben plaatsgevonden.
'Herinneringen zijn machtiger dan de dood en wie wil nu niet herinnerd worden? Ik wil geen medelijden, ik wil begrip'
Anders dan in K21, is in de tweede zaal van het Bonnefantenmuseum de installatie Once again… (Statues never die) (2022) te zien. De installatie telt vijf levensgrote schermen en een multichannel audiosysteem. Alle zintuigen worden geprikkeld met dit werk. De wanden zijn bekleed met zilveren reflecterende schermen en in de ruimte staan verschillende sculpturen en Afrikaanse Dogon en Mossi artefacten omhuld door transparant hars. Een van de beelden die worden uitgelicht is de Black Madonna, een Zwarte vrouw met hoofddoek als eerbetoon. De Harlem Renaissance beeldhouwer Richmond Barthé maakte dit beeld tijdens het hoogtepunt van de Afro-Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Door het toevoegen van de fysieke werken maakt Julien niet alleen andere Zwarte kunstenaars zichtbaar, hij laat de kijker ook nadenken over de wijze waarop westerse musea omgaan met Afrikaanse culturele objecten en hoe deze worden geïnterpreteerd en gepresenteerd.
Isaac Julien, The Lady of the Lake (Lessons of the Hour), 2019, ingelijste foto op gloss inkjet papier gemonteerd op aluminium, ingelijst: 160 x 213,3 cm. © Isaac Julien. Courtesy de kunstenaar, Galerie Ron Mandos en Victoria Miro.
De stilistische ogen van de kunstenaar zijn voelbaar aanwezig en de nauwkeurigheid die in het werk zit, is verfijnd doorgevoerd in het ontwerp van de immersieve kamers. De film toont verschillende personen uit de Harlem Renaissance met een focus op de relatie van kunstverzamelaar dr. Albert C. Barnes en cultuurcriticus Alain Locke. Het is een bijna voyeuristische inkijk in het persoonlijke leven achter de pioniers. Een van de poëtische beelden uit de film wordt ook gebruikt voor de campagne van de tentoonstelling. De sneeuw valt op de schouders van de man die smacht naar de ander. In deze droomwereld van kunst en cultuur is hij alles wat hij wil zijn. Het contrast van de sneeuw, het landschap en de Zwarte lichamen kloppen en de tijd lijkt daardoor even stil te staan. De artistieke vrijheid van de kunstenaar is net als de vallende sneeuw in de film puur en onbezoedeld. De verteller spreekt voort: 'Herinneringen zijn machtiger dan de dood en wie wil nu niet herinnerd worden? Ik wil geen medelijden, ik wil begrip.'
Laat ik vooropstellen dat niet alleen het oude werk van Isaac Julien, maar ook het nieuwe feilloos resoneert met de huidige tijdgeest en daarmee absoluut relevant is. We leven in een wereld die steeds verder polariseert, waarin extreemrechts in opmars is en onbegrip en wantrouwen hoogtij vieren. Homofobie en racisme steken opnieuw de kop op – als ze al ooit zijn weggeweest.
Het is dan ook overduidelijk dat de doelstelling van deze tentoonstelling tweeledig is. Enerzijds het tentoonstellen van een groots oeuvre als eerbetoon aan de maker. Anderzijds het integraal omarmen en uitdragen van diversiteit en inclusie binnen de instellingen, exposities en programmering. Zo wil het Bonnefantenmuseum een plek zijn waar mensen met elkaar in gesprek kunnen gaan en hoopt het op het bevorderen van begrip voor de aangekaarte onderwerpen. In een tijd waarin verdeeldheid en discriminatie toenemen, is het essentieel dat culturele instellingen hier krachtig stelling tegen nemen en zich actief inzetten voor een samenleving waarin iedereen zich vertegenwoordigd en gewaardeerd voelt, ongeacht afkomst, geaardheid of religieuze overtuiging. Het werk van Julien biedt een indringende en hoogstnoodzakelijke reflectie op deze thema's.
Vrijheid lijkt hier enkel te bestaan als een verdeelsleutel. Meer voor 'ons' en minder voor 'hen'
Tijdens mijn tweede bezoek neem ik meer tijd om aandachtig de tijdlijn te bestuderen. Deze begint in de eerste zaal vanaf begin jaren tachtig. Al vrij snel wordt duidelijk dat ik hier een lokaal en Nederlands perspectief mis. Dat is minimaal aanwezig terwijl er toch ook dergelijke belangrijke gebeurtenissen op deze bodem hebben plaatsgevonden. Waarom is bijvoorbeeld de dood van Mitch Henriquez als gevolg van overdadig politiegeweld niet vermeld? Of meer over het Nederlandse koloniale verleden? Misschien iets over de Black Lives Matter-protesten die wereldwijd volgden en ook hier in Nederland katalysator waren voor onder andere het Diversiteits- en Inclusiebeleid (D&I) waar vele musea nu mee te koop lopen onder de noemer Musea bekennen kleur.
Het is mooi om te zien hoe musea hun best doen om te zorgen voor een meer cultureel divers publiek, maar ik mis hier een bescheiden houding. Een hand in eigen boezem steken, zou de musea sieren. Zo ben ik bijvoorbeeld nieuwsgierig naar wat er al die jaren niet is gelukt en hoe ze dat nu anders proberen te doen. Of in het licht van de kunstenaarsvisie, hoe musea niet in koloniale handelingen en denkwijzen vervallen en eigenaarschap claimen over datgene dat niet door hen is bedacht. Het museumpubliek is helaas tijdens beide bezoeken, naast mij en mijn twee vrienden, voornamelijk wit en op leeftijd. Naar mijn idee laat het museum hier een kans liggen om de tentoonstelling bij een bredere doelgroep onder de aandacht te brengen en daarmee ook relevant te maken. Met name voor personen die zich kunnen herkennen in de films van Julien.
Installatieoverzicht, Looking for Langston, Bonnefanten, 2024 Foto: Gert Jan van Rooij. © Isaac Julien. Courtesy de kunstenaar en Victoria Miro.
Hoe mooi zou het zijn als we de fantasierijke wereld en visie van Isaac Julien met beide handen uit het scherm trekken en met ons meedragen in de dagelijkse sleur van het leven? Dat we onze fantasieën over ongeremde vrijheid kunnen botvieren en realiteit maken, zonder bang te zijn dat deze worden ingeperkt? De dagelijkse dreiging hierop is namelijk evident en ook de selectieve verontwaardiging hierover baart me zorgen. Zes maanden na mijn eerste bezoek aan What Freedom Is To Me zijn er in Nederland nog steeds grote protesten gaande in solidariteit met de Palestijnse bevolking en hebben de nieuwe formerende partijen een regeerakkoord bereikt. Waar er door dezelfde politici grote verontwaardiging is over de studenten die opkomen voor de mensenrechten van anderen, wil het nieuwe kabinet gaan bezuinigen op cultuur, onderwijs, wetenschap, ontwikkelingssamenwerking en een strenger asielbeleid invoeren. Vrijheid lijkt hier enkel te bestaan als een verdeelsleutel. Meer voor 'ons' en minder voor 'hen'. Ironisch genoeg mede mogelijk gemaakt door een partij die de grootste is geworden en vrijheid in zijn naam draagt. Lief Kutland, vrijheid is geen taart die te verdelen is in gelijkmatige punten. Iedereen verdient het om van dezelfde zoete vrijheid te genieten en dat raakt niet plots op als je een ander laat mee-eten.
Headerbeeld: Installatieoverzicht, Once Again... (Statues Never Die), 5-schermen, Bonnefanten, 2024 Foto: Gert Jan van Rooij © Isaac Julien. Courtesy de kunstenaar en Victoria Miro.
