Acht weken lang, iedere zondag een verhaal van Joost Baars, geïllustreerd door Nina Maissouradze. Al meer dan vijftien jaar werkt Joost in boekwinkels. De verhalen die hij tijdens zijn werk oppikt zijn haast even mooi als de boeken die hij verkoopt. Voor de verandering nu eens op maandag.
U bent belangrijker dan boeken
Een klant hield een boek omhoog en keek me aan. "Is dit een goed boek?" vroeg ze. "Ik vond het erg mooi", antwoordde ik. "Ja, maar is het ook geschikt voor iemand die kritisch is?"
Hoewel ik die opmerking als beledigend ervaarde, snapte ik hem wel. De verkoper in het algemeen, maar de boekverkoper in het bijzonder, bevindt zich altijd een beetje in een paradoxale positie. Het is zijn werk om u boeken te verkopen door u advies te geven. Hoe waardevoller het advies is, hoe meer hij zal slagen in het verkopen, maar hoe meer hij probeert te verkopen, hoe onbetrouwbaarder het advies.
Precies dat is waarom het “boekverkoperspanel” in De Wereld Draait Door zo raar is. Natuurlijk, we moeten blij zijn dat Zijne Heiligheid De Netmanager überhaupt televisieaandacht voor boeken tolereert, maar het item laat de boekverkoper boeken verkopen buiten de context van de boekwinkel. En laat hem daarom meer van zijn slechte dan van zijn goede kant zien: niet de adviserende rol komt naar voren, maar de verkopende.
De vraag van Matthijs van Nieuwkerk is altijd: wat moeten we lezen? Dat is een vraag die je hoogstens aan een recensent kunt stellen. Die recensent ontleent zijn autoriteit aan zijn onafhankelijke geest. Maar bij Van Nieuwkerk aan tafel zitten geen recensenten, er zitten boekverkopers. En boekverkopers ontlenen hun autoriteit aan het gesprek dat ze met hun klanten aangaan. En juist dat kan aan tafel bij DWDD niet plaatsvinden.
Als een boekhandelklant vraagt wat hij moet lezen, dan hoort een goede boekverkoper dit namelijk te beantwoorden met een tegenvraag: wat leest u graag? Precies die tegenvraag kunnen de panelleden bij DWDD niet stellen. Met het antwoord op die vraag kan ik op zoek gaan naar een boek dat bij hem of zijn wensen past.
"Heeft u een tip voor mij? Ik hou niet van thrillers."
"Waar houdt u wel van?"
"De nieuwe Tomas Ross bijvoorbeeld."
"Dat is een thriller."
"Ja, maar die vind ik wel intrigerend. Ik hou van Simone van der Vlugt, Saskia Noort en zo. Met zo'n familie waar dan een moord wordt gepleegd."
"Oké. Dus toch wel thrillers."
"Ja, maar dan niet van die echte thrillers, met moorden enzo."
Illustratie: Nina Maissouradze
Boeken verkopen heeft meer met mensen dan met boeken te maken. Natuurlijk moet een boekverkoper van boeken houden, maar een boekverkoper die niet van mensen houdt, is reddeloos verloren. Wie van boeken houdt, weet wat een thriller is. Maar wie van mensen houdt, weet dat ieder mens met het woord “thriller” weer iets anders kan bedoelen, dat er in het woord “thriller” allerlei betekenissen over elkaar heen buitelen. Het is je taak een klant met voor hem de beste keuze naar buiten te laten gaan. Dan moet je dus niet alleen horen wat hij vraagt, maar onderzoeken wat hij écht met zijn vraag bedoelt.
Alleen door zich op de persoon tegenover hem te richten kan een boekverkoper omgaan met de eerdergenoemde paradox tussen het adviseren en het verkopen. Wat de boekverkoper in werkelijkheid verkoopt is niet een boek, maar het juiste boek. Daar past geen bindend advies, geen leesautoriteit en met algoritmes kom je er al helemaal niet. Wat ervoor nodig is, is een gesprek. En in dat gesprek moet je als boekverkoper bereid zijn om je darlings te killen, of liever: je darlings door de klant te laten killen.
“Ik zoek een boek voor mijn vader. Hij houdt van detectives. Maar hij leest sowieso heel veel. Hij heeft een enorme boekenkamer met wel 3000 boeken. Je wordt er helemaal gek van. Hij houdt ook van literaire boeken. HhhH van Laurent Binet vond hij geweldig. Heeft u een tip?”
“Probeer eens Oorlog met de salamanders van Karel Čapek.”
“Hmmmm. Eens kijken. Ja, geweldig. Die doe ik.”
Terwijl ik het boek inpak, gaat de klant nog even bij de kinderboeken kijken. Als hij na enige tijd bij de balie komt, zegt hij: “Meneer? Vindt u het erg als ik het toch nog omruil? Ik vind hier net een pocketboekje van Waar Is Wally, en daar is mijn vader ook he-le-maal gek op.”
Je ontmoet elkaar in de boekhandel als “klant” en “verkoper”. Het interessante van de taak van de verkoper – en ook uw taak als klant – is volgens mij dat je moet proberen om boven die rollen uit te stijgen. Ooit wilde iemand een cadeau kopen voor een vriend wiens gezicht was verbrijzeld in een ernstig motorongeluk. Na vele operaties zou hij er volkomen anders uit gaan zien. Of ik daar een goed, positief cadeau voor had, iets waar hij kracht aan kon ontlenen, iets dat hem zou helpen wennen aan zijn andere uiterlijk. Na lang zoeken stelde ik uiteindelijk de autobiografie van de filmcriticus Roger Ebert voor: Life itself, a memoir. Ebert overkwam – niet door een ongeluk, maar door kaakkanker – iets soortgelijks: een totale transformatie van het gezicht. Het helpen van een dergelijke klant heeft maar zeer zijdelings te maken met het voltrekken van een transactie. Als je het gesprek ingaat, is de kans op succes zeer klein. Toch doe je het, en dat is omdat de mens tegenover je belangrijker is dan het boek.
De boekhandel is ook een plek waar iets belangrijks kan plaatsvinden dat überhaupt niet met verkopen te maken heeft. Op 2 november 2004 kwam er om tien over negen 's ochtends een moeder de winkel waar ik toen werkte binnengelopen. Ze had haar zoontje bij zich. Ze zei: “We kwamen net langs de Linnaeusstraat, en er stond allemaal politie. Weet jij misschien wat er aan de hand is?” Ik had zojuist gelezen op nu.nl dat Theo van Gogh vermoord was. Ik vertelde het haar, ontzet door de gebeurtenis zelf en door de gedachte aan wat de gebeurtenis allemaal zou kunnen betekenen voor Nederland. Maar in haar ogen zag ik onmiddellijk een ander soort ontzetting. Ze zei: “Ik ken hem van vroeger. Ik heb met hem op de lagere school gezeten.”
We hebben toen een halfuurtje over Theo van Gogh gesproken. Of de vrouw wat gekocht heeft die ochtend, zou ik echt niet meer weten. Maar die ontmoeting vergeet ik niet meer.
--
Joost Baars is dichter, essayist en boekverkoper.
Nina Maissouradze is illustrator.
