Brieven van en naar een flat naast de derde ringweg van Moskou. Maite en Simone schrijven elkaar over van alles en nog wat. Deze week over een Russische kerk. Een bijzonder exemplaar dat zelfs een autowasstraat heeft.
Milaya Maite,
Met een paar slagen op het toetsenbord tikte je achteloos een beerput open. “Of zijn de Russen niet zo religieus?” vroeg je, alsof het antwoord in een maatbekertje past. Hmpf.
De orthodoxe kerk is voor mij een raadsel, maar je weet dat ik net zo weinig van de katholieke, protestantse en andere kerken begrijp. Als ik aan de Russisch-Orthodoxe kerk denk, zie ik altijd die foto van Poetin neus aan neus met de Moskouse Patriarch voor me, die op zijn beurt weer het beeld van twee groene kikkers met ronde kwaakblazen oproept.
Om je er toch wat over te kunnen vertellen ben ik zondag op bezoek gegaan bij de Christus Verlosserkathedraal (a.k.a. de Pussy Riot-kerk). Deze kathedraal/ autowasstraat/ kantine/ conferentiehal/ wasserette/ parkeergarage is ‘s werelds hoogste orthodoxe gebouw. Opportunistische commerciële exploitatie, nog zo’n pijler van de moderne Russische cultuur. Simon Ostrovsky maakte er een filmpje over voor Al Jazeera.
Stalin heeft de oude versie van deze kerk trouwens ooit met priesters en al opgeblazen om er ‘Het Paleis der Sovjets’ neer te zetten; een honderd etages hoge kolos met daarbovenop een honderd meter lange Lenin die filosofisch in de verte wijst. Sinds 2000 staat de kathedraal er weer, met meer marmer en goud dan ooit tevoren. Het gerucht doet de ronde dat de autowasstraat onder de kathedraal heilig water over de auto’s van de Moskouse jetset heen plenst. Ik geloof niet dat het waar is, alhoewel… misschien loopt er elke ochtend wel een priester langs om alle kranen te wijden, het blijft Rusland.
Bij de ingang van de kerk walmt de geur van kaarsvet en wierook je aangenaam tegemoet. De toegang loopt door een metaaldetectiepoortje en langs een beveiliger die de inhoud van je tas controleert. Erg streng zijn ze niet; ik had een laptop en camera bij me (mag niet) en toen de bewaker dit zag keek hij teleurgesteld, maar liet me wel gewoon binnen.
Tijdens de kerkdienst scharrelen er honderden mensen rond, vooral vrouwen (dames mét hoofddoek) maar ook mannen en jonge moeders met kinderen. In een hoek van de kerk kun je op gelijnde briefjes namen invullen, die tegen betaling afgestempeld worden; de priesters bidden dan voor de mensen wiens naam erop staat. Als souvenir heb ik een stapeltje van deze mooie briefjes in mijn tas laten glijden. Ik ben nog aan het overwegen of ik nu weer langs moet gaan om er eentje met mijn eigen naam af te laten stempelen als boetedoening.
Ondanks zijn gewelddadige voorgeschiedenis, was het niet ongezellig bij de Christus de Verlosser. Toen ik naar de kerk liep, riep er een man in het voorbijgaan zomaar: “Mevrouw, u ziet er prachtig uit!”. De Baboesjka’s die het kerkterrein verzorgen, overladen je bij het weggaan ook steevast met voorspoed, geluk en gezondheidswensen. Religie faciliteert deze warme samenkomst voor de mensen hier. In een stad als Moskou, die toch niet bekend staat om de vriendelijkheid van toevallige voorbijgangers, is dat best welkom.
Do zvidanya,
Simone
-
Lieve Simone,
Je brief deed me denken aan die ene keer dat ik Rusland bezocht, in de zomer van 2013. Daar, in een kathedraal in Sint Petersburg, kreeg ik ook even heel warme gevoelens van de orthodoxe kerk.
Ik was op studiereis met een troep geschiedenisstudenten. Aan het einde van een lange dag vol Petersburgse musea, gevangenissen en parkjes stapten we vanuit de felle zon de koelte van de enorme Kazankathedraal binnen. Het rook er muf. Niet zoals op een stoffige zolder, maar een typische, heilige muffigheid die je eigenlijk in elk Godshuis ruikt. Alsof God zich nooit wast en in een oude overjas en pantoffels door zijn huizen banjert.
Eerbiedig staarden we naar eenzelfde tafereel als jij in de Christus de Verlosserkerk: enorme, met bladgoud bedekte altaren en rijen Russen die één voor één iconen kusten. Net op het moment dat ik me erover verwonderde dat ik in geen enkel opzicht kon voelen wat deze mensen voelden, begon achterin het schip van de kerk een koor te zingen (een beetje zoals dit). Het was oorverdovend mooi. We luisterden met ingehouden adem, ik kreeg kippenvel op mijn onderarmen en heel, heel even was ik jaloers op de gelovigen.
Hier in Nederland is dat gevoel weer verdampt. Onlangs bezocht ik een kunstperformance in een kerk. Niet alleen was de kerk waar de happening zich afspeelde van een ongeëvenaarde lelijkheid (iets met beton en de jaren zeventig), ook herinnerden de kunstenaars me weer aan de nare kanten van het geloof.
Ze lieten eerst een protestants koor van oudere heren en dames in fleurige spencers zingen, en vervolgens een katholiek koor van kale mannen in witte pijen. Halverwege het lied zongen ze als bij een canon door elkaar. Het was opa Jan versus broeder Franciscus, Nederlands versus Latijn, enthousiaste kraakstemmetjes versus galmende kelen. Hoewel ze gemoedelijk samen zongen, moest ik toch vooral aan onze colleges vroegmoderne geschiedenis denken, toen we met slaapoogjes en een lichte kater luisterden naar verhalen over rivaliserende religieuzen die elkaar eeuw na eeuw de hersens insloegen. Weet je nog?
Aan het eind van de performance mochten we allemaal een beeldje van Calvijn kleien. Langzaam vulde de kerk zich met grote, kleine, expressionistische en kubistische klei-Calvijntjes. Maar terwijl ik enthousiast Calvijns niet geringe neus aan het boetseren was – zoals je weet ben ik voor enige kunstzinnige expressie altijd wel te porren – signaleerde ik vooral opstandigheid in mezelf. Ineens begreep ik mijn moeder, die op haar zestiende punker werd en haar christelijke familie verliet om in de grote stad te gaan wonen, een stuk beter.
Dus Simone, prachtig gezang in kerken ten spijt, roept religie toch vooral boosheid in me op. Gelukkig kan ik me prima afreageren op een homp klei, in plaats van op een andersdenkende.
Veel liefs,
Maite
-
Freelance journalist Simone Peek (1988) woont in Moskou, Maite Karssenberg (1989) in Amsterdam. Ze waren nog guppies toen ze elkaar leerden kennen en hebben nog steeds geen idee hoe de wereld in elkaar zit, maar vinden het wel leuk om erover van gedachten te wisselen.
