Ruigoord: wonen mag er officieel niet meer en het industrieterrein van de Afrikahaven heeft het hippiedorp fysiek ingesloten. Met de recente huurverlenging van tien jaar is de toekomst van Ruigoord echter wel gewaarborgd. Er is een bestuur aangesteld om de zakelijke kant van het dorp te organiseren. Op de website telt een klok af naar het veertigjarig jubileum in 2013. De natuur die het dorp zo aantrekkelijk maakte voor vrijbuiters is verdwenen en de ongeorganiseerde, anarchistische chaos lijkt veranderd in een geordend bestuurlijk systeem. Wat is er nog over van de idealistische kunstenaarsenclave aan ’t IJ?
In een interview met Vrij Nederland (maart 2011) zegt de zakelijk bestuurder van Ruigoord Dirk de Bruin dat "Ruigoord een bijdrage levert aan de culturele, creatieve en spirituele humuslaag van de stad." De keren dat ik het dorp heb bezocht, kwam ik vooral thuis met een kater en modderige schoenen. En goede verhalen en een verruimde geest, dat zeker. Iedereen die wel eens een festival of feest in Ruigoord heeft bezocht, weet dat zijn bezoek (met of zonder drugs) een trippende en buitengewone ervaring wordt door bands en DJ’s, kunstzinnige bouwwerken, door ontmoetingen met mensen die namen hebben als Boself, Blowey en Homeopiet en door de entourage van het dorp zelf. Helemaal nu de industrie pal voor de deur staat, weet je niet wat je ziet. Immense opslagtanks van het havenbedrijf staan als rare reuzenpaddenstoelen vlak naast de kerk en als je door het dorp loopt, zie je op nog geen vijftig meter afstand de grote wieken van de windturbines ronddraaien. Dat alleen al maakt een Ruigoordtrip behoorlijk psychedelisch.
Beeld: Catharina Gerritsen
Een vervallen dorp bij Halfweg
Maar is Ruigoord slechts een plek waar je goed kan feesten? Staan de langgekoesterde en zwaar bevochten idealen uit de beginjaren eigenlijk nog overeind? Is Ruigoord niet louter nog een XTC-pil: een kortdurende vlucht uit het dagelijkse leven, vol mooie kleuren, vreemde mensen van wie je opeens innig houdt, dansend in de kerk of onder de sterren, onbegrensde dromen en mogelijkheden - een experience, om maar eens een lekker commercieel woord te gebruiken die niet zoveel met de realiteit te maken heeft. Een beetje aapjes kijken. En, als dat zo is, is dat erg?
Het subversieve avontuur dat Ruigoord heet begon in de politiek gepolariseerde jaren zeventig. Een stel Amsterdamse krakers ontdekte een vervallen en verloren dorpje vlakbij Halfweg, en zag er de ideale plek om hun dromen te realiseren. Die dromen gingen over het leven in een commune waar love & peace en ander hippie-gedachtegoed centraal stonden. Samen met het natuurgebied eromheen zou Ruigoord voor haar bewoners een antwoord kunnen worden op de voortgaande industrialisering en individualisering van de kapitalistische samenleving. Met vrijheid als religie ageerden de krakers vooral tegen de huiselijkheid: geen huisje-boompje-beestje, maar poepen in de bosjes, vrije seks, gemeenschappelijke LSD-trips, houtkachels en de-kinderen-mee-naar-India-in-plaats-van-naar-school. De kerk, ironisch genoeg het ijkpunt van het blasfemische Ruigoord, werd gekraakt. De bulldozers, die letterlijk voor de deur stonden om het gebied glad te strijken voor de toen al geplande Afrikahaven, maakten rechtsomkeert.
Homo ludens
In de drie decennia die volgden werd er in Ruigoord gewoond en geleefd, veelal buiten de wet om. De antiautoritaire en anarchistische levenshouding had aantrekkingskracht op de vrijzinnige of opstandige geesten in en om Amsterdam: kunstenaars, hippies, provo’s en andere buitenbeentjes vonden hier een inspirerende plek en ontsnappingsmogelijkheid. Deuren zaten niet op slot, fietsen waren van iedereen en alternatieve gezinssamenstellingen en collectieve drugsexperimenten waren niets bijzonders. Het leven als homo ludens: spelenderwijs grenzen opzoeken, normen en waarden aftasten en rebelleren tegen de gevestigde orde.
Ook voor mijn heftig puberende zus Anna (nu 36) was bovenstaand beeld aantrekkelijker dan de deugdzame opvoeding aan de Amsterdamse grachten die onze ouders voor ogen hadden: op haar zestiende vertrok ze naar de vrijhaven om bij haar veertienjarige vriendje te gaan wonen. School en regelmaat verdwenen uit haar leven: feesten, reizen, drugs en kunst voerden de boventoon. Dit alles binnen de gemeenschap die de bewoners samen vormden, waarin het gevoel van joined family centraal stond. "Dat is nu nog zo, dat gevoel van familie," vertelt Anna. "Vooral op verjaardagen en begrafenissen merk je dat. Dan worden er samen hele grote dingen neergezet, zonder dat er bepaalde regels gevolgd moeten worden. Kortgeleden vierden we een verjaardag en een begrafenis tegelijk: de jarige werd achttien en vierde dit in de kerk, terwijl haar moeder daar lag opgebaard. Een wrang toeval waar we deze oplossing voor vonden."
Anna woont nu weer in de stad, op een woonboot; in een normaal huis zouden de muren op haar afkomen, een erfenis van het Ruigoordiaanse buitenleven. Ze runt een aantal coffeeshops en studeert aan de Rietveld Academie. "Het dorpsgevoel mis ik wel. Het was een ongeschreven regel dat je elkaar wakker maakte als het de moeite waard was, als er bijvoorbeeld opeens een goed feest was ontstaan in de kerk." Maar niet voor iedereen werkte "vrijheid blijheid", het onbegrensde leven dat Ruigoord te bieden had. Anna’s toenmalige vriendje overleed een aantal jaar geleden aan een overdosis. Die tragedie symboliseert de rafelrand van Ruigoord, dat voor een handjevol mensen nog steeds functioneert als opvangdorp. "Het is een gemeenschap die niet zonder zorgen is," zegt Hein de Haan, bestuurslid Bouwkundige van stichting Ruigoord. Hij doelt met deze opmerking op de drugsscene die het dorp ook kenmerkt. "Een aantal Ruigoorders zou zonder het dorp in een of ander instituut belanden. Die zouden echt niet los kunnen rondlopen in de Staatsliedenbuurt."
Beeld: Catharina Gerritsen
Kerkgangers
Onlangs bezochten mijn zus en ik een verjaardag in het dorp. Hoewel het groots was opgezet, deed het niet geforceerd of zelfs maar een beetje gecontroleerd aan: eten voor meer dan honderd man, een spectaculair in elkaar getimmerde verjaardagsstoel van vijf meter hoog, speeches, bandjes, dj’s, en alles gebeurde gewoon. Zonder inleiding, verantwoording, gastenlijst, tafelschikking, ceremoniemeester of kado-moment. Gerben Hellinga, toneelschrijver, mede-grondlegger en boegbeeld van Ruigoord, sprak zijn jarige zoon en uit de kluiten gewassen "familie" toe. "Wij doen alles in deze kerk: drinken, eten, roken en dansen, praten, ruziën, dromen en neuken. Wij zijn de kerkgangers van deze tijd." Als een moderne priester predikte hij in dit voormalig heilige huis vóór cultuur en tegen het bancaire systeem, terwijl het enige overgebleven Mariabeeld verlicht werd door gekleurde discolampen.
Het is typerend voor speeltuin Ruigoord: feestend in een kerk, tornend aan de maatschappelijke regels, uitdagend. Met het goedlopende en levendige cultuurprogramma van de afgelopen jaren – geheel subsidievrij – en met de rijke artistieke historie zwemt het dorp, nog steeds, tegen de politieke stroom in: kunst en andere linkse hobby’s zijn hier regel in plaats van uitzondering. De "strijd" manifesteert zich vooral in een non-conformistische manier van leven, die anders is dan het mij zo bekende stadsleven. Vrijer, uitzinniger en vaak feestelijker. Ambachtelijker ook: bijna alles – de ateliers, de feesten, de kerk – wordt door de Ruigoorders zelf gemaakt, gebouwd of opgeknapt. Een laptop heb ik er nog nooit gezien. In die zin staat het ideaal van onafhankelijkheid en vrijheid nog fier overeind. Praktisch, functioneel en winstgevend is het dorp waarschijnlijk allerminst – zelfvoorzienend, tegendraads en inspirerend zeker wel.
Ook een idealistische beweging als Occupy functioneert vooral op symbolisch niveau: het laat vooral zien dat er mensen zijn – of plekken zoals Ruigoord – die ontevreden zijn over "het systeem", die alternatieven zoeken en deze aanbieden. Of dat daadwerkelijk politieke of maatschappelijke verandering in de hele samenleving teweeg brengt, is een tweede. Maar dat Ruigoord in cultureel opzicht waardevol is, vooral in het huidige klimaat van politieke roofbouw, daar ben ik van overtuigd: niet voor niets is het de thuishaven van nachtburgemeester 100% Isis, van aartsvader van de undergroundscene Willem de Ridder en van wijlen Simon Vinkenoog. Misschien is een Ruigoordtrip voor buitenstaanders zoals ik een kortdurende hallucinatie, dit soort plekken zijn niettemin broodnodig. Hier worden creatieve plannen bedacht en gesmeed. Kunst wordt gemaakt, gesloopt en weer opgebouwd. De grenzen van onze geest en onze maatschappij worden opgezocht en overschreden: Ruigoord is nog steeds een kleurrijk en oprecht antwoord op de sociale en vooral culturele vervlakking.
