Het gros van de kunstenaars zal nooit het grote publiek bedienen. Hoewel veel kunstenaars de hoop hebben om opgepikt te worden, komt dat maar weinig makers toe. Nog veel minder kunstenaars mogen werk laten prijken in een museum. Niet iedere kunstenaar is even goed voorbereid op deze deceptie.
In december 2021 schreef Platform BK (die de rol van kunst in de samenleving onderzoekt en actievoert voor een beter kunstbeleid) een open brief waarin zij wezen op het feit dat kunstacademies hun studenten niet goed voorbereiden op de beroepspraktijk. Een van de geformuleerde aandachtspunten luidt: “Geef een eerlijk beeld van de wereld na de academie.”
Hoewel ik het, als kunstenaar, eens ben met Platform BK dat het belangrijk is aandacht te besteden aan het leven na de academie, werd mij de afgelopen jaren steeds duidelijker dat er niet zoiets als ‘de kunstwereld’ bestaat maar meer iets in de richting van een multiverse: verschillende kunstwerelden die op allerlei manieren vormgegeven worden. In een drieluik interview ik kunstenaars, over hoe hún kunstwereld eruitziet.
De eerste kunstenaar is Jelly Hogendorp. Zij studeerde in 2021 af aan de Gerrit Rietveld Academie en is deel van Kunstenaarscollectief De Derde Plaats, waar ikzelf ook deel van uitmaak. Haar werk gaat over thema’s als overgave, de angst voor falen en afwijzing. Jelly: "Wat gebeurt er als ik loslaat? Door mijn werk wil ik tijd en ruimte scheppen om even stil te staan bij wat er is. Als een pleidooi voor aandachtigheid. Ondanks mijn gevoeligheid zoek ik naar groei, naar de volgende stap. Dat zorgt vaak voor veel interne reuring. Ik verlang daardoor ook altijd naar stilte, vertrouwen, overgave. Maar hoe bereik ik dat? In mijn werk maak ik ruimten (2D & 3D) waarin ik weergeef wat er nu voor mij speelt. Dwars door angst of schaamte heen. Ik tast het ‘nu’ af, zoom in en uit door middel van beeld, tekst, performance en sculpturen."
Wat waren je eerste ervaringen na het afstuderen?
Ik had een naïef narratief over het afstuderen, ik dacht dat ik helemaal klaar was voor de kunstwereld. Ik dacht zelfs dat ik tijdens de eindexamenshow misschien wel wat zou verkopen, maar ik werd geen enkele keer benaderd door iemand die iets wilde kopen of om te exposeren. Ik denk dat veel kunstenaars afstuderen met het idee: Nu moet ik ontdekt worden. Er is ook wel een tegenbeweging gaande de laatste tijd, maar de ideeën over wat een kunstenaar succesvol maakt, zoals exposeren, lijken hardnekkig ingesleten.
Heeft niemand je voorbereid op hoe de commerciële kant misschien zou zijn?
Nee, daar hebben we niet veel over gesproken tijdens de academie. De focus lag vooral op betekenis: wat wil je zeggen, wat wil je maken. Dat vind ikzelf ook belangrijker dan de zakelijke kant, maar daardoor stapte ik wel onwetend de kunstwereld in. Na de academie heb ik mij ingeschreven bij de KvK. Dat is verplicht als je geld wilt verdienen met verkoop of een fonds wilt aanvragen. Gek genoeg bestaat er niet een categorie ‘beeldende kunst’ bij de KvK, maar je bent wel direct ondernemer na de academie, zonder kennis.
Interview gaat verder onder de foto.
'Als ik alleen ben, hou ik ervan te denken dat de bomen zelf de wind maken' - sculptuur: acrylverf, potlood, krijt op hout, 2021, Jelly Hogendorp
Hoe kijk je aan tegen de commerciële kant van kunstenaarschap?
Voor mij heeft het kunstenaarschap meer te maken met zingeving dan met geld verdienen. Het is niet zo dat ik per se tegen verkoop ben, maar ik wil vrij kunnen nadenken over wat ik maak. Die vrijheid heb ik omdat ik niet afhankelijk ben van verkoop omdat ik al een opleiding had afgerond voordat ik aan de Rietveld begon. Ik zit in een geprivilegieerde positie wat dat betreft, met een baan van 27 uur naast mijn kunstpraktijk.
Voel je vrijheid binnen de kunstwereld?
Er is niet één kunstwereld. Er zijn allerlei wereldjes. De ene kunstenaar werkt op commissie, de ander werkt in een collectief, weer een ander zit bij een galerie. Maar de focus ligt voornamelijk op die dominante, commerciële wereld. Ik voel me aangetrokken tot die waarin er ruimte is voor zelf organiserend werken. Dus niet afhankelijk zijn van galeriehouders, fondsen, commissies of curatoren. Nogmaals, ik kán dat zeggen vanuit mijn positie. Maar het voelt voor mij als emancipatie van de kunstenaar om je los te maken van die dominante systemen.
Is dat de reden waarom je een paar maanden geleden nee hebt gezegd toen je werd benaderd mee te doen met een bekende kunstbeurs?
Ik voelde er niks voor op dat moment. Ik vind het erg vermoeiend om mezelf daar dagenlang te moeten verkopen. Het gaat dan niet zo zeer om het werk maar meer over wie de mooiste stand heeft of het beste kan vertellen. Je staat tussen honderdtwintig andere kunstenaars die hetzelfde aan het doen zijn. Er is concurrentie, je moet investeren om er te mogen staan. Een behoorlijk bedrag zelfs voor beginnende kunstenaars. Als je niks verkoopt heb je dus bijna zevenhonderd euro betaald voor vijf dagen naast eigen werk staan.
Maar je verbreedt je netwerk en leert bovendien toch veel op zo'n beurs?
Ja, dat is al snel het waarvoor je het doet, maar het draait daardoor zo om ons-kent-ons. Het voelt alsof je de juiste mensen moet kennen die je toelaten. Ik vind het belangrijk dat mensen mijn werk kunnen zien, maar daar zijn allerlei manieren voor. Ik ben daarom erg blij met het kunstenaarscollectief De Derde Plaats. Dat gevoel van autonomie behouden, ook binnen een groep, daar word ik gelukkig van.
Waarom vind je het belangrijk dat mensen je werk zien?
Een docent zei eens: “Het werk communiceert pas als iemand ermee geconfronteerd wordt.” Het doet niets als het bij mij op zolder staat. Mijn kunst moet iets kunnen vertellen aan mensen, maar de manier waarop is divers. Ja, ik ben soms bang dat ik de boot mis, bijvoorbeeld toen ik die beurs weigerde. Soms voelt het niet goed als ik bedenk dat ik vooral veel geld in mijn eigen werk heb geïnvesteerd, het voelt als gebrek van erkenning. Ik vind het fijn als mensen mijn werk zien maar dat moet dan wel in zulke mate dat het niet voelt als een dure hobby die ik zelf onderhoud. Volledig vrij ben ik dus ook niet.
In hoeverre is de angst voor afwijzing een reden om niet te willen meedoen aan die dominante kunstwereld?
Dat wordt misschien deels beïnvloed door angst, maar ik vind ook dat het kapitalistische systeem is doorgeschoten. Ik wil graag bijdragen, ook met mijn kunst, aan een wereld waar we collectiever en socialer met elkaar omgaan. Wat betekent het om mens te zijn? Hoe geven we ‘het collectieve’ vorm? Dat vind ik vragen van deze tijd. Ik ben niet opgegroeid met kunst. Ik was nog nooit in een galerie geweest voordat ik naar de Rietveld ging. De kunstsector is gesloten en heeft allerlei ongeschreven regels: dit is een ‘goede’ galerie, die ander heeft geen goede naam. Deze verzamelaars zijn belangrijke spelers, deze curatoren fungeren als gatekeepers. Het is ook een lucratieve wereld. Er zijn allerlei mensen die veel geld verdienen aan kunstenaars en handel. Ik weet niet of ik op die manier wil meedraaien.
Interview gaat verder onder de foto.
'Geen titel' - acrylverf en krijt op fotoprint, 2022, Jelly Hogendorp
Ik zou jouw werk niet omschrijven als activistisch werk.
Nee, maar het gaat wel over universele thema’s. Afwijzing, onzekerheid, erbij horen of niet. Ik kom uit een klein dorp in Friesland waar ik een dialect sprak dat in één dorp wordt gesproken. Toen ik daar wegging was ik op zoek naar aansluiting in nieuwe werelden. Taal is daarin een belangrijk onderdeel geweest. Als je naar een kunstacademie gaat is er weer een hele nieuwe taal die je leert. Ook in de kunstwereld wordt er soms zo gesproken dat het slechts voor de happy few is. Ik heb daar enorme moeite mee. De taal die wordt gebruikt om kunst te omschrijven is soms een hoop blablabla die nauwelijks te volgen is en expres moeilijk lijkt te willen doen. Daar gaan veel kunstenaars in mee, en dat wil ik niet.
Welke van de bestaande systemen vind je wel goed?
Ik zie veel mooie plekken waar men kunst programmeert zoals P/////AKT en project space K_o_t_in Amsterdam of Paradys in Friesland. Of werkplaatsen die ruimte bieden aan kunstenaars om te ontwikkelen. Hoewel ook daar geld een rol speelt. Ik zou graag residenties doen, maar ik heb een gezin. Praktisch gezien is dat best lastig als kunstenaar. Veel systemen lijken gericht op de kunstenaars die alle ruimte hebben in hun praktijk maar ook in hun privéleven. Bij veel residenties wordt gemeld dat er geen gezinsleden mee kunnen komen. Ook moet je vaak betalen om te mogen komen werken en als een residentie wel betaald wordt, dan is het vaak niet voldoende om ook thuis de doorlopende kosten te dekken.
Hoe ziet jouw ideale kunstwereld eruit?
Ik zou het interessant vinden als De Derde Plaats meer vorm krijgt en ik wil graag op verassende plekken mijn werk exposeren. Ik ben niet tegen verkoop per se, maar de astronomische bedragen die nu omgaan in de kunst zijn belachelijk: dat is kunst voor de elite. Hoe kan kunst dan nog voor iedereen zijn? Anderzijds, het werk van kunstenaars hoeft niet gratis te zijn en verdient waardering. Kunst is essentieel voor de wereld en het welzijn van de mensen. Dat was ook zichtbaar tijdens corona: massaal werden er boeken gelezen, films gekeken, muziek geluisterd. Misschien ben ik zo kritisch op het financiële aspect omdat ik hoop dat kunst meer is dan een hebbedingetje, ik hoop dat mijn kunst iemand kan raken. Aan het begin van de pandemie overheerste bij mij angst, op de bank was ik veilig, ik lag veel onder dekentjes. Voor een expositie maakte ik een bed, ik bood aan om bezoekers in te stoppen. Een van die mensen zei dat ze aan haar vriend ging vragen of hij haar thuis vaker wilde instoppen, ze was sinds haar kindertijd niet meer ingestopt en merkte dat ze dat had gemist. Dat was een intiem moment tussen haar en mij, twee vreemden. Die intimiteit wordt nu doorgezet door haar en haar vriend. Dat lijkt mij onbetaalbaar.
Voor meer van Jelly, zie: https://jellyhogendorp.com
Dit interview is onderdeel van een drieluik. Lees volgende week het interview met Koos!
