Performance, installatie, mime, voorstelling; wat betekenen die termen nu nog?" /> Performance, installatie, mime, voorstelling; wat betekenen die termen nu nog?" />
Asset 14

Voorbij het rode gordijn

“Neehee, dit is niet zomaar een voorstelling, dit is een performance (op z'n Amerikaans),” zeg ik met een intellectuele blik en een vermoeide zucht in mijn stem. “En dit,” ga ik belerend verder, “dit is niet zomaar acteren, dit is natuurlijk mime (op z'n Frans).” Mijn vriendin kijkt me glazig aan. Een performance, presentatie of een theatrale installatie; waarom al die termen? En wat zijn de mogelijkheden van mime? Jong talent laat zien dat ze zich weinig aantrekken van de traditionele scheiding tussen performancekunst en theater.

Echt versus illusie

Een van de beroemdste performancekunstenaars is Marina Abramovic. De Joegoslavische kunstenares (1946) maakte naam in de jaren '70 en '80 met bizarre en riskante performances. Op dit moment doet zij in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York misschien wel de meest simplistische performance ooit. The Artist is Present bestaat uit Marina Abramovic op een stoel. Als bezoeker kan je tegenover haar plaats nemen en haar in de ogen kijken. Abramovic zit hier zeven uur per dag, 5 dagen per week, drie maanden lang. Waarom heet dit performance, en geen toneel? Voor Marina Abramovic is theater “doen alsof”, terwijl een performance “echt” is. In het theater doe je alsof iemand wordt gestoken met een mes terwijl in een performance het mes en het bloed echt zijn, vertelt ze in een interview met het MoMa. Marina Abramovic heeft een afkeer van traditioneel toneel waarin illusies worden opgewekt. Voor haar geen rood gordijn dat open gaat en waarachter zich een andere wereld bevindt. Het is hier en nu, en niet anders. Marina Abramovic is radicaal in haar opvattingen over toneel versus performance, niet in de laatste plaats omdat ze een pionier was. De eerste performance-kunstenaars kwamen uit de hoek van de beeldende kunst, en wilden in galerieën iets heel anders doen dan wat er in de ouderwetse theatergebouwen gebeurde.

Inmiddels lijken toneel en performance niet meer tegengesteld. Gedegen toneelgezelschappen zoals Toneelgroep Amsterdam gebruiken elementen uit de performancekunst. Een acteur die het publiek aanspreekt, of acteurs die zelf de techniek bedienen; het zijn allemaal manieren om het publiek duidelijk te maken dat we met de acteurs in het hier en nu bezig zijn. Toch zijn performance en toneel niet helemaal samengesmolten. Het fundamentele verschil tussen Abramovic en Toneelgroep Amsterdam is nog altijd de illusie. Abramovic confronteert de bezoeker direct met haar eigen persoon terwijl de acteurs van Toneelgroep Amsterdam de illusie trachten te wekken iemand anders te zijn. Jonge theatermakers onderzoeken nu de grenzen tussen performance en toneel, en het lijkt wel of ze het verschil tussen jezelf zijn en een personage neerzetten overstijgen.

Vanuit jezelf of vanuit beweging

"Ach, die termen. Ik heb daar ook niet zoveel mee hoor," zegt Nik van den Berg, vierdejaars student theatraal performer aan de toneelacademie Maastricht. In zijn 'theatrale performance' Nik©#2 speelt Nik gitaar, hij zingt, kreunt en mompelt door de microfoon, terwijl hij op videobeelden de coole popster uithangt. Is dit nou acteren of performen? Allebei, zegt Nik. Maar de term performance geeft een bepaalde vrijheid. Het schept andere verwachtingen, omdat er meer mogelijk is dan met acteren. Die vrijheid was een reden om de opleiding theatraal performer in Maastricht te doen, vertelt Nik. “Eigenlijk kan alles in performance. Als je het maar goed doet.” Hoewel Nik performance, muziek maken en acteren afwisselt, is het belangrijkste verschil tussen performance en acteren de verhouding met jezelf. “In performance gebruik je je eigen kracht zoals een opvallende karaktereigenschap of uiterlijk om er mee te spelen. Dat is iets anders dan in de huid van een ander personage kruipen.”

Het verschil tussen jezelf en het spelen van een ander personage, is duidelijk te zien in Ze heeft ja gezegd van vierdejaars mimespelers Judith Hazeleger en Koen Kreulen. Soms is de scheiding tussen echt en gespeeld vrijwel onzichtbaar; op andere momenten dikken ze het verschil juist extra aan. De voorstelling begint bijvoorbeeld al zonder dat je het door hebt. Alle lampen zijn nog aan, technici zijn bezig, het publiek kletst nog als er twee mensen zenuwachtig over het toneel benen. Ze discussiëren over de voorstelling die ze moeten spelen, maken ruzie en verleiden elkaar. Maar dan wordt er ineens gezongen en gedanst alsof ze in een musical meespelen. Een rood gordijn, romantische muziek en zwijmelende blikken zorgen voor een totaal andere sfeer. Zo wisselen ze steeds tussen overduidelijk acteren en direct performen. Het gebruiken van verschillende stijlen en de vrijheid om alle registers open te trekken; dat is niet per se mime. Judith vertelt dat ze na een oriëntatiecursus voor de mime-opleiding koos, omdat er wordt gespeeld vanuit beweging in plaats van uit de psychologie. “Mime is puur denken vanuit beweging.” Dat betekent niet dat je continu moet bewegen. Het gaat volgens haar om het bewustzijn van het lichaam in de ruimte en om vanuit het lichaam tot iets te komen.

Niets zonder publiek

Opvallend is dat er niet te zien is wat gespeeld wordt en wat niet. Zo blijkt een rokje dat tijdens een vrijscène vast komt te zitten wel gespeeld, en een overhemd dat weigert uit te gaan niet. Toch is natuurlijk alles gespeeld, vertelt Judith. "We probeerden eerst in de voorstelling ook helemaal onszelf te zijn, maar dat bleek onmogelijk." Alleen al omdat ze hebben afgesproken dat ze een voorstelling gaan spelen. “Zodra er mensen naar je kijken, doe je anders, en ben je aan het spelen. Ook de technici zijn zich bewust van het publiek en spelen zichzelf als technicus.”

En hier raken Abramovic en deze jonge theatermakers elkaar. Allemaal onderzoeken ze het verschil tussen jezelf zijn, jezelf spelen en een personage laten zien. “Zonder publiek is er niets,” zegt Abramovic, en dat geldt zeker voor haar huidige performance. Ze kijkt een lid uit het publiek direct aan, en creëert geen illusies zoals in het theater. Jonge theatermakers als Judith Hazeleger, Koen Kreulen en Nik van den Berg lijken geen behoefte te hebben aan een strikte scheiding tussen performance en theater, tussen direct en illusie. Performance, installatie of voorstelling; waarom kunnen ze niet samengaan?

Marina Abramovic doet haar performance tot en met 31 mei in het MoMa, New York. Interview s en videomateriaal zijn te zien op het internet, net als live-opnamen van de performance. http://moma.org/interactives/exhibitions/2010/marinaabramovic/index.html

Op het ITs festival in Amsterdam spelen (oud-)studenten van verschillende theater– en dansopleidingen waaronder Ze heeft ja gezegd van Judith Harzeleger en Koen Kreulen, en het afstudeerproject Dansje van Nik van den Berg. Het festival is van 22 tot en met 30 juni, en het programma komt binnenkort op http://www.itsfestivalamsterdam.nl

De eindvoorstelling van de vierdejaars studenten van de mime opleiding op 19, 20, 22 en 23 juni in Het Veemtheater in Amsterdam. Daarin spelen onder andere Judith en Koen mee.

Daarnaast is Judith nog op Lowlands te zien in de voorstelling Innenschau van Jakop Ahlbom, en speelt Nik van den Berg zijn rock 'n roll-solo My mama loves my guitar sound op 10 en 12 mei in Maastricht.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Racisme is een diep verweven onderdeel van het narratief van Nederland, waar we nog dagelijks de gevolgen van kunnen zien en voelen. Het is niet genoeg om je stil en afzijdig te houden van onrecht: verandering vereist actie. Lees meer

Echte schrijvers stellen uit

Echte schrijvers stellen uit

Elke schrijver is bekend met uitstelgedrag. Professioneel uitsteller Nicolas Voet legt in zijn essay uit waar het gelummel vandaan komt, en waarom het broodnodig is. Lees meer

Terra Infirma (deel 1)

Terra Infirma (deel 1)

Terwijl het coronavirus zich in de eerste maanden van 2020 over de wereld verspreidde en verschillende overheden verschillende maatregelen troffen, observeerde Nicky Runge de gang van zaken in haar woonplaats Hongkong. Lees meer

Automatische concepten 39

Vraag geen cadeaus (en krijg iets beters)

Jarig zijn én wereldproblematiek willen aanpakken, Jozien Wijkhuis leed eronder. Haar tip aan de (virtuele) verjaardagsbezoeker: geef cadeaus die geen geld kosten, of stort een bedrag dat de jarige zelf cadeau kan doen aan een medemens in nood. Lees meer

 Anderhalvemetergymnastiek

Anderhalvemetergymnastiek

Voor illustrator Jente Hoogeveen kan 1 juli niet snel genoeg komen: dan mogen de eerste mensen weer mondjesmaats naar de sportschool. Hoe dat eruitziet? Lees meer

Alles vijf sterren: 25

Je bent niet alleen

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om de rubbers van je koelkast te vervangen of De ontdekking van de hemel te lezen. Lees meer

Tip: Ga naar je werk

Ga naar je werk

Ook als je kantoortuin of favoriete koffietentje met laptopaansluiting gesloten is, kun je naar werk. Nora van Arkel liet zich betoveren door het sprankje magie dat nodig is om onszelf van eindeloze pyjamadagen te bevrijden. Lees meer

 O, Big Brother, Where Art Thou?

O, Big Brother, Where Art Thou?

Camera's op kruispunten en in gebouwen die je niet alleen volgen, maar zelfs herkennen en gegevens van je verzamelen. Hoe dichtbij is die dystopische toekomst? Lees meer

 1

Een radslag weg

Deze week worden we blij van kleine dingen die je tijdens je zelfisolatie kan doen. Zonder dat we de druk voelen deze tijd te gebruiken om een Ottolenghi-recept uit te proberen of de badkamer opnieuw te betegelen. Lees meer

Ons hulsel ligt verscholen

Emma Zuiderveen onderzoekt de digitale werkelijkheid in deze twee gedichten over performance, schijn en vega-worst. Lees meer

Tip: Ga een potje schaken

Ga een potje schaken

Jihane Chaara heeft een hobby uit de oude doos nieuw leven ingeblazen: het schaken. Het spel blijkt een grote metafoor voor het echte leven. Een tip om niet te haasten, je verbeelding in te zetten en natuurlijk om een vermakelijk spel te spelen. Lees meer

Kosmische Mixtape 1

Kosmische Mixtape

Een playlist met kosmische muziek om onze themaweek uit te luiden in stijl! Lees meer

Automatische concepten 36

So simple that we couldn't

Twee mannen zoeken antwoorden op vragen die ze niet begrijpen, om tot een allesomvattend inzicht te komen. Lees meer

 Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Als je je hoofd niet gebruikt, hoef je inderdaad geen mondkapje te dragen

Hemel en aarde worden bewogen om levens te redden, en je slaat aan het protesteren tegen het dragen van mondkapjes en de kortstondige inperking van je vrijheid. Illustrator Rueben Millenaar keek van boven op de aarde neer en zag een mensheid die elk gevoel van perspectief kwijt is. Lees meer

Hemellichaamgedichten

Alle sterrenstelsels drijven langzaam uit elkaar

Yentl van Stokkum is behoorlijk fan van sterrenkunde. Voor de Kosmische Week schreef ze een reeks gedichten over astronauten, zwarte gaten en afgebeeld worden met een stralenkrans (ook al ben je daar eigenlijk te bescheiden voor). Lees meer

Alles Vijf Sterrenbeelden: Een kosmische quarantaine 7

De kosmische kijk- en luisterhoroscoop

Onze mediums hebben een horoscoop gemaakt om je weer terug op aarde te brengen. Voor als je even uit je hoofd en in je scherm of je speakers wilt. Lees meer

De aarde als jukebox

De aarde als jukebox

Imre van Son nodigt je met dit verhaal uit om deel te nemen aan een kosmische Zoom-vergadering. Wees gewaarschuwd: ‘Subtiele signalen die je in een offline-gesprek opvangt – lichaamstaal gezichtsuitdrukkingen, robot-expressie – ontbreken of worden vertekend in een online conversatie.’ Lees meer

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Wat zich ontvouwt in de ruimte

Al jaren kijkt Marte Hoogenboom uit naar de lancering van James Webb, de opvolger van de beroemde Hubble-telescoop. We doen alles om onze plek in het heelal te begrijpen, terwijl we soms alleen maar willen horen dat het wel goedkomt met ons. Lees meer

Het Archief der Verloren Gedachten

Het Archief der Verloren Gedachten

Voor de Kosmische Week schreef Annemieke Dannenberg een kort verhaal over Gijsje Nachtegaal: een eenzame oudere die op zoek is naar een verloren gedachte... en daarbij wordt geholpen door een mysterieus call-center. Lees meer

 Kosmisch perspectief

Kosmisch perspectief

Tomas Mutsaers zoekt in zijn werk naar het wonderlijke van de wereld. Doelloos flanerend richt hij zijn lens met een kosmisch perspectief, zoals een telescoop door een wazige voorgrond van de atmosfeer kijkt, en scherpstelt op wat zich daarachter bevindt. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan