“Neehee, dit is niet zomaar een voorstelling, dit is een performance (op z'n Amerikaans),” zeg ik met een intellectuele blik en een vermoeide zucht in mijn stem. “En dit,” ga ik belerend verder, “dit is niet zomaar acteren, dit is natuurlijk mime (op z'n Frans).” Mijn vriendin kijkt me glazig aan. Een performance, presentatie of een theatrale installatie; waarom al die termen? En wat zijn de mogelijkheden van mime? Jong talent laat zien dat ze zich weinig aantrekken van de traditionele scheiding tussen performancekunst en theater.
Echt versus illusie
Een van de beroemdste performancekunstenaars is Marina Abramovic. De Joegoslavische kunstenares (1946) maakte naam in de jaren '70 en '80 met bizarre en riskante performances. Op dit moment doet zij in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York misschien wel de meest simplistische performance ooit. The Artist is Present bestaat uit Marina Abramovic op een stoel. Als bezoeker kan je tegenover haar plaats nemen en haar in de ogen kijken. Abramovic zit hier zeven uur per dag, 5 dagen per week, drie maanden lang. Waarom heet dit performance, en geen toneel? Voor Marina Abramovic is theater “doen alsof”, terwijl een performance “echt” is. In het theater doe je alsof iemand wordt gestoken met een mes terwijl in een performance het mes en het bloed echt zijn, vertelt ze in een interview met het MoMa. Marina Abramovic heeft een afkeer van traditioneel toneel waarin illusies worden opgewekt. Voor haar geen rood gordijn dat open gaat en waarachter zich een andere wereld bevindt. Het is hier en nu, en niet anders. Marina Abramovic is radicaal in haar opvattingen over toneel versus performance, niet in de laatste plaats omdat ze een pionier was. De eerste performance-kunstenaars kwamen uit de hoek van de beeldende kunst, en wilden in galerieën iets heel anders doen dan wat er in de ouderwetse theatergebouwen gebeurde.
Inmiddels lijken toneel en performance niet meer tegengesteld. Gedegen toneelgezelschappen zoals Toneelgroep Amsterdam gebruiken elementen uit de performancekunst. Een acteur die het publiek aanspreekt, of acteurs die zelf de techniek bedienen; het zijn allemaal manieren om het publiek duidelijk te maken dat we met de acteurs in het hier en nu bezig zijn. Toch zijn performance en toneel niet helemaal samengesmolten. Het fundamentele verschil tussen Abramovic en Toneelgroep Amsterdam is nog altijd de illusie. Abramovic confronteert de bezoeker direct met haar eigen persoon terwijl de acteurs van Toneelgroep Amsterdam de illusie trachten te wekken iemand anders te zijn. Jonge theatermakers onderzoeken nu de grenzen tussen performance en toneel, en het lijkt wel of ze het verschil tussen jezelf zijn en een personage neerzetten overstijgen.
Vanuit jezelf of vanuit beweging
"Ach, die termen. Ik heb daar ook niet zoveel mee hoor," zegt Nik van den Berg, vierdejaars student theatraal performer aan de toneelacademie Maastricht. In zijn 'theatrale performance' Nik©#2 speelt Nik gitaar, hij zingt, kreunt en mompelt door de microfoon, terwijl hij op videobeelden de coole popster uithangt. Is dit nou acteren of performen? Allebei, zegt Nik. Maar de term performance geeft een bepaalde vrijheid. Het schept andere verwachtingen, omdat er meer mogelijk is dan met acteren. Die vrijheid was een reden om de opleiding theatraal performer in Maastricht te doen, vertelt Nik. “Eigenlijk kan alles in performance. Als je het maar goed doet.” Hoewel Nik performance, muziek maken en acteren afwisselt, is het belangrijkste verschil tussen performance en acteren de verhouding met jezelf. “In performance gebruik je je eigen kracht zoals een opvallende karaktereigenschap of uiterlijk om er mee te spelen. Dat is iets anders dan in de huid van een ander personage kruipen.”
Het verschil tussen jezelf en het spelen van een ander personage, is duidelijk te zien in Ze heeft ja gezegd van vierdejaars mimespelers Judith Hazeleger en Koen Kreulen. Soms is de scheiding tussen echt en gespeeld vrijwel onzichtbaar; op andere momenten dikken ze het verschil juist extra aan. De voorstelling begint bijvoorbeeld al zonder dat je het door hebt. Alle lampen zijn nog aan, technici zijn bezig, het publiek kletst nog als er twee mensen zenuwachtig over het toneel benen. Ze discussiëren over de voorstelling die ze moeten spelen, maken ruzie en verleiden elkaar. Maar dan wordt er ineens gezongen en gedanst alsof ze in een musical meespelen. Een rood gordijn, romantische muziek en zwijmelende blikken zorgen voor een totaal andere sfeer. Zo wisselen ze steeds tussen overduidelijk acteren en direct performen. Het gebruiken van verschillende stijlen en de vrijheid om alle registers open te trekken; dat is niet per se mime. Judith vertelt dat ze na een oriëntatiecursus voor de mime-opleiding koos, omdat er wordt gespeeld vanuit beweging in plaats van uit de psychologie. “Mime is puur denken vanuit beweging.” Dat betekent niet dat je continu moet bewegen. Het gaat volgens haar om het bewustzijn van het lichaam in de ruimte en om vanuit het lichaam tot iets te komen.
Niets zonder publiek
Opvallend is dat er niet te zien is wat gespeeld wordt en wat niet. Zo blijkt een rokje dat tijdens een vrijscène vast komt te zitten wel gespeeld, en een overhemd dat weigert uit te gaan niet. Toch is natuurlijk alles gespeeld, vertelt Judith. "We probeerden eerst in de voorstelling ook helemaal onszelf te zijn, maar dat bleek onmogelijk." Alleen al omdat ze hebben afgesproken dat ze een voorstelling gaan spelen. “Zodra er mensen naar je kijken, doe je anders, en ben je aan het spelen. Ook de technici zijn zich bewust van het publiek en spelen zichzelf als technicus.”
En hier raken Abramovic en deze jonge theatermakers elkaar. Allemaal onderzoeken ze het verschil tussen jezelf zijn, jezelf spelen en een personage laten zien. “Zonder publiek is er niets,” zegt Abramovic, en dat geldt zeker voor haar huidige performance. Ze kijkt een lid uit het publiek direct aan, en creëert geen illusies zoals in het theater. Jonge theatermakers als Judith Hazeleger, Koen Kreulen en Nik van den Berg lijken geen behoefte te hebben aan een strikte scheiding tussen performance en theater, tussen direct en illusie. Performance, installatie of voorstelling; waarom kunnen ze niet samengaan?
Marina Abramovic doet haar performance tot en met 31 mei in het MoMa, New York. Interview s en videomateriaal zijn te zien op het internet, net als live-opnamen van de performance. http://moma.org/interactives/exhibitions/2010/marinaabramovic/index.html
Op het ITs festival in Amsterdam spelen (oud-)studenten van verschillende theater– en dansopleidingen waaronder Ze heeft ja gezegd van Judith Harzeleger en Koen Kreulen, en het afstudeerproject Dansje van Nik van den Berg. Het festival is van 22 tot en met 30 juni, en het programma komt binnenkort op http://www.itsfestivalamsterdam.nl
De eindvoorstelling van de vierdejaars studenten van de mime opleiding op 19, 20, 22 en 23 juni in Het Veemtheater in Amsterdam. Daarin spelen onder andere Judith en Koen mee.
Daarnaast is Judith nog op Lowlands te zien in de voorstelling Innenschau van Jakop Ahlbom, en speelt Nik van den Berg zijn rock 'n roll-solo My mama loves my guitar sound op 10 en 12 mei in Maastricht.
