Asset 14

De vermenselijking van dingen

De vermenselijking van dingen 1

Zijn filosofen kunstenaars of zijn kunstenaars filosofen? Of geen van beide? Hoort filosofie thuis in een boek of kunnen filosofen hun ideeën ook schreeuwen, op straat of in het theater? Kun je als filosoof eigenlijk een bijdrage leveren aan de maatschappij? En zo ja, bereik je de maatschappij dan met het geschreven woord of kun je beter iets bouwen? Of schilderen? Of zingen? In deze serie duikt Jente Hoogeveen, beeldmaker en derdejaars student filosofie, in het gebied tussen de kunsten en filosofie en onderzoekt zij alternatieve vertelvormen waarmee filosofen hun verhaal vertellen.

Deel III: De vermenselijking van dingen
Interview met Hella Godee en René van Bakel van Collectief Walden

In de filosofie kan de vraag naar 'wat iets is' altijd op reuring rekenen. Er heerst onenigheid over wat de mens is, wat vrijheid betekent en er zijn intellectuele vriendschappen verbroken over de vraag wat filosofie eigenlijk is. Om nog maar te zwijgen over zij die de vraag naar 'wat' iets 'is' überhaupt afkeuren. Maar niet alleen in de filosofie kan de vraag naar het 'wat' een onduidig antwoord opleveren, ook in de theaterwereld is dit soms het geval. Bijvoorbeeld bij Collectief Walden, het gezelschap dat ik vandaag interview voor het derde deel in deze zoektocht naar filosofische verbeeldingen.

‘We zijn geen theatergezelschap. Nee, wacht, schrijf dat maar niet op. We zijn in ieder geval geen acteurs. Dat is belangrijk, want als je wel met dat idee naar onze voorstellingen komt kijken, zal je teleurgesteld worden.’

Naar eigen zeggen zijn de vijf leden van Collectief Walden in ieder geval kunstenaars: een muzikant/bioloog, een mimespeler/scenograaf, een producent, een dramaturg en een filosoof, die samen performances en installaties maken op het snijvlak van kunst, filosofie en wetenschap. Het gezelschap is geboren vanuit de overtuiging dat wetenschap kunst kan inspireren en kunst wetenschap invoelbaar kan maken. Aan de oevers van het Amsterdamse IJ spreek ik twee van hen: Hella, de filosoof, en René, de mimespeler en scenograaf. Dit water is bekend terrein voor hen: op de NDSM-werf bouwde het collectief vorig jaar tijdens het Over het IJ Festival de aanzet tot een brug. Het publiek kon toen zowel mentaal als fysiek een sprong in het diepe wagen.

Hella: ‘We zijn ook een locatiegezelschap. We komen op een plek en dan onderzoeken we wat typerend is voor die locatie. Bij het IJ is er al 200 jaar discussie of er een brug naar de overkant moet komen of niet. Dat was aanleiding voor zowel de beeldende component - de brug dus - als een aanzet tot filosofisch nadenken: Kierkegaard en zijn idee over de sprong. Het idee dat een sprong een totale overgave is aan het niet weten wat die sprong je gaat brengen. Een brug daarentegen is een symbool van zekerheid: van houvast, commissies en planmatigheid. We hebben geprobeerd die twee zaken te contrasteren.’

Waarom vinden jullie het belangrijk om verhalen te vertellen in een multidisciplinaire vorm?
Hella: ‘Dat heeft te maken met dat invoelbaar maken van wetenschap en filosofie.’

René: ‘Als ik iets wetenschappelijks lees dan komt het vaak niet aan. Wetenschap heeft over het algemeen weinig emotionele waarde en blijft daardoor abstract. Het staat ver van mensen af. Het werkt dan goed om iets op een andere manier uitgelegd te krijgen: om iets te zien of te voelen.’

Op Oerol hebben we eens gezamenlijk een boom opgehesen. Waar een boom dus ook voor stierf. Mensen vonden dat heel heftig.

Hella: ‘Tijdens mijn studie filosofie ervoer ik een discrepantie: we kregen in de collegebanken vaak les over heftige en existentiële onderwerpen zoals liefde, angst en de dood bij bijvoorbeeld Heidegger, Kierkegaard of Nietzsche... Allemaal denkers die het hebben over wezenlijke en invoelbare ervaringen die je hebt als levend wezen, maar die op een totaal onpersoonlijke manier werden overgebracht of getoetst. Men beschouwde de theorieën met een bepaalde distantie, wat ergens ook goed is, maar daardoor blijf je de theorieën wel als theorieën beschouwen. Gedurende mijn studie heb ik een verlangen opgebouwd om iets te maken waardoor die theorieën meer direct ingrijpen en je ook ergens naar de keel vliegen. Omdat ik geloof dat dat is wat filosofie uiteindelijk moet doen: het moet je zo onder de huid gaan zitten dat je ervaart: “dit betreft ook mij”. René en Thijs (bioloog en muzikant red.) maken veel fysieke beelden: het gaat vaak in- of expliciet over een krachtenstrijd tussen natuur en mensen of een krachtenstrijd binnen de natuur of mensen. Op Oerol hebben we eens gezamenlijk een boom opgehesen. Waar een boom dus ook voor stierf. Mensen vonden dat heel heftig.’

Wat vonden mensen daar zo heftig aan?
René: ‘Mensen denken vaak niet na waar een tafel, een vloer of een stoel van gemaakt is. Of weten niet dat olie van planten komt. Als je dat soort zaken aandacht en tijd geeft dan vermenselijken die dingen. Mensen vonden het heel erg dat wij die boom hadden uitgegraven, terwijl heel het Oerol festival van hout is gemaakt. Zolang mensen het niet zien of niet herkennen is het prima, maar als ze het voor zich zien krijgt het een emotionele laag.’

Hella: ‘En als je vraagt waarom zulke verhalen belangrijk zijn... Voor mij is het van belang omdat je er niet meer aan kunt ontkomen op het moment dat iets fysiek of concreet wordt. Wanneer iets abstract blijft, blijft het ook ver weg. Een fysieke ervaring is onmiddellijk.’

Hoe reageert de academische filosofie op deze onmiddellijkheid?
Hella: ‘Zo'n vijf jaar werk ik nu bij Walden, en ik heb een bulk aan tekst gegenereerd. Ik wilde iets van die werkzaamheden meenemen als studiepunten voor mijn master, maar daar is blijkbaar geen enkele mogelijkheid voor. Ik ervaar een harde grens tussen academische en niet-academische filosofie. Voor een deel kan ik die begrijpen, maar mijn gevoel is ook dat de filosofie probeert aan een wetenschappelijke standaard te voldoen die, hoewel deels goed, er ook voor zorgt dat ze iets verliest van haar brutaliteit en een vooruitziende blik. Dat ze zichzelf in een harnas dwingt, waarmee ze zichzelf soms te kort doet.’

René: ‘Dat klinkt heel jammer.’

Hella: ‘Dat is het ook echt. Het ligt er ook aan wat je opvat als filosofie. Ik vind het een belangrijke taak van de filosofie om in de wereld en in de werkelijkheid van nu te kunnen doen wat ze kan. Kunst is daarvoor volgens mij een goede vorm. Het ligt er wel aan wat voor jou filosofie is. Ik denk dat iemand die een researchmaster logica doet echt een andere opvatting heeft van wat filosofie is dan iemand die er theater mee maakt.’

Vinden academici de taal gericht op het algemene publiek wellicht ook niet 'filosofisch' genoeg?
Hella: ‘Het werk dat we maken is inderdaad gericht op een lekenpubliek, dus wat dat betreft voldoet het niet aan de eisen van de universiteit. Tegelijkertijd is een van de belangrijkste dingen die je leert als filosoof om een helder, goed beargumenteerd en goed gestructureerd verhaal te houden. Om iets dat heel complex is zo eenvoudig mogelijk te kunnen verwoorden. Dat zijn bij uitstek vaardigheden die ik geleerd heb met Walden.’

Zoals jullie eerder aangaven doen jullie veel onderzoek naar locaties en concepten. Wat is het verschil tussen filosofisch-, wetenschappelijk- en beeldonderzoek? En hoe ziet de wisselwerking tussen de manieren van onderzoek eruit?
René: ‘Soms kan ik een beeld in mijn hoofd hebben dat ik graag wil maken. Dat lijkt dan nergens vandaan te komen, maar als Hella gaat schrijven komen beeld en tekst vaak tot een kloppend concept. Waarom gaan we deze richting in? Hoe kun je er anders naar kijken? Soms gaat het ook andersom: dan komt Hella met een interessant idee en geef ik het een fysieke vorm. Uiteindelijk is tekst wel een belangrijke ondergrond om op te kunnen bouwen.’

Hella: ‘Als René met een beeld komt, probeer ik associaties te maken met filosofische thema's. Vervolgens doe ik literatuuronderzoek. Wat dat betreft is de methode wetenschappelijk. Alleen komt er geen tekst met voetnoten uit. De output is literairder dan de droge taal van een paper.’

René: ‘Beeldonderzoek daarentegen is een heel andere manier van onderzoeken. Of nou ja, onderzoeken....’

Hoe zou jij het dan noemen?
René: ‘Tja, ik vind het gewoon leuk om hele grote objecten om te draaien, te laten bewegen en dan te kijken hoe dat eruit ziet. Zonder elektriciteit, met mensenkracht en katrollen. Zoals een boom uitgraven en weer ophijsen. We proberen dan eerst van alles, soms werkt een beeld wel en soms niet. Beeld moet je zien. Je kunt het niet theoretisch bedenken zoals in de filosofie.’

Zou een werk voortkomend uit wetenschappelijk of filosofisch onderzoek ook zonder tekst gepresenteerd kunnen worden?
René: ‘Het verschilt per werk denk ik. Als mensen een heel groot blok ijs op hun schoot zien smelten - zoals bij onze installatie in De Brakke Grond tijdens het Brainwash festival - maken ze denk ik vrij snel zelf allerlei connecties met actuele thema's, maar bij een concept als “tijd” in onze voorstelling Windstilleven, die wij vorig jaar op Oerol speelden, is het wel fijn om wat meer uitleg in woorden te hebben. Om het zo vanuit meer perspectieven te kunnen zien.’

Hella: ‘Het maakt ook verschil of hetgeen we maken meer naar een voorstelling neigt of meer naar een installatie. Het smeltende ijs kan goed op zichzelf staan: het is performatief en het neemt tijd. Het werd ook gedragen door iemand; door ons of iemand uit het publiek, maar het heeft niet op eenzelfde manier een narratief als bijvoorbeeld Windstilleven. Bij voorstellingen hebben beeld en verhaal een gelijkwaardige rol, maar we hebben ook werken waarbij het beeld meer leidend is.’

Op dit moment zit het collectief in een lange periode van onderzoek naar energie. Hun nieuwste voorstelling - of eigenlijk een samenstelling - HET VERBAND VAN ALLES MET ALLES zal deze zomer in première gaan op Oerol. Warmte en de invloed die ons energieverbruik heeft op het landschap staan hierin centraal. De verhouding tussen mens en natuur dus, een thema dat vaker in hun werk terug komt.

Tot slot, hoe belangrijk vinden jullie het om mensen daadwerkelijk tot verandering aan te zetten wat betreft de omgang met onze omgeving?
Hella: ‘Volgens mij is er een verschil tussen activisme en activeren. We zijn geen activistische kunstenaars, dat willen we in ieder geval niet zijn. We zeggen niet dat dat iets slechts is. Wat we wel proberen is fascinatie te wekken voor een materiaal of een plek. Wat we in ieder geval doen is onszelf activeren door te onderzoeken en werk te maken met de nadruk op het fysieke, het beeldende en het kennismaken met dat wat vaak aan het zicht onttrokken is. Vanuit daar hoop je dat mensen geactiveerd raken om er ook zelf over na te denken.’

De voorstelling HET VERBAND VAN ALLES MET ALLES is de zomer te zien tijdens Oerol en het Over het IJ Festival. Voor meer projecten van Collectief Walden zie:
www.waldencollective.org

Mail

Jente Hoogeveen is beeldmaker en filosoof. Ze schrijft, tekent en bouwt installaties.

Jente Hoogeveen is student Liberal Arts & Sciences, de rest van de tijd maakt ze beeldend werk en schrijft korte verhalen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomChef Magazine
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

Er is jarenlang gestreden, maar onlangs werd bruinkooldorp Lützerath hardhandig door de Duitse politie ontruimd. Een gesprek over representatie, politiegeweld en de kernboodschap van ‘Lützi Lebt'. Lees meer

Onthouden dat ik het even moet vergeten 1

Onthouden dat ik het even moet vergeten

Heeft iedereen zo'n fabelachtig goed geheugen voor schijnbaar onbenullige details, of ligt het aan Eva? Lees meer

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3! 2

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3!

Stuur uiterlijk 28 februari je pitch in voor de derde editie van Hard//hoofd Magazine, met als thema: ‘Aaah!’. Lees meer

 1

Onze gratis, tweede masterclass illustratie

Kom op 17 februari vanaf 18:30 gratis naar 'Voorbij Het Zwarte Gat', een avond voor beginnende illustratoren over ondernemerschap, werken met opdrachtgevers en hedendaagse beeldcultuur. Lees meer

Vriendschapsverdriet

Vriendschapsverdriet

Marthe van Bronkhorst worstelt met de abrupte beëindiging van een vriendschap. Lees meer

Objectivering van een grote teen 2

Objectivering van een grote teen

Na een pedicure neemt kunstenaar, acteur en fotograaf Lisa Schamlé wat foto’s van haar grote teen. Vijf jaar later is er een fotoproject, een tentoonstelling en een OnlyFans, waarop voetfetisjisten grof geld betalen voor Schamlés ongecensureerde teen. Lees meer

Automatische concepten 86

De lelijke waarheid van het wachten

Wachten is niet Eva's sterkste kant, zeker wanneer er hartstocht in het spel is. Lees meer

tekeningen geldstelsel carlijn kinema

Ignorance isn’t bliss: ons geld ontleed

Een interview met Carlijn Kingma over haar gigantische tekening, waarmee ze ons geldstelsel in kaart bracht. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Illustratie 4

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Illustratie

Hard//hoofd zoekt een getalenteerde, assertieve, breed onderlegde beelddenker (x/v/m) die de redactie wil komen versterken als nieuwe Chef Illustratie! Lees meer

‘Ik begrijp niet waar de ongeschreven regels van de kunstwereld worden gemaakt’

Kunstenaar Aukje Dekker laat zich leiden door interesses en enthousiasme. Haar atelier is haar speelplaats. "Eerlijk gezegd snap ik geen reet meer van de kunstwereld momenteel." Lees meer

Het is net alsof ze zeggen: ‘Houd maar op met kunstenaar zijn.’ 2/3

Het is net alsof ze zeggen: ‘Houd maar op met kunstenaar zijn’

Wat Koos Buster betreft gaan kunstacademies veel meer aandacht besteden aan de wereld ná de opleiding. Het delen van ervaringen zou al helpen: 'De kunstwereld zit vol ongeschreven regels, wat ook betekent dat niemand echt weet hoe het werkt.' Lees meer

22 dingen om te onthouden uit 2022

22 dingen om te onthouden uit 2022

Marthe van Bronkhorst combineert plaktivisten, het WK en boze boeren in haar muzikale terugblik op 2022. Lees meer

Rode sloffen

Rode sloffen

Soms begint het afscheid nemen al voordat het verlies er is. Een kort verhaal van Werner de Valk over het afscheid nemen, het gesprek daarover aangaan, en wat te doen met alles dat achterblijft. Lees meer

'Schim' - krijt op fotoprint, 2022, Jelly Hogendorp

Leven van de kunst? ‘Het kapitalistische systeem is doorgeschoten’

Het gros van de kunstenaars zal nooit het grote publiek bedienen. Niet iedere kunstenaar is even goed voorbereid op deze deceptie. Een interview met Jelly Hogendorp, die in haar kunst liever zoekt naar zingeving dan naar geld. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Literair!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Literair!

Hard//hoofd zoekt een enthousiaste, creatieve en assertieve verhalenveellezer (x/v/m) die de redactie wil komen versterken als nieuwe Chef Literair. Lees meer

Automatische concepten 84

Het probleem van degenen met een baarmoeder

Eva denkt terug aan alle keren dat haar bedpartners ervan uitgingen dat zij wel maatregelen zou treffen ter voorkoming van een zwangerschap. Lees meer

Automatische concepten 83

Je bent onironisch goed

Een muzikaal jaaroverzicht drukt Marthe van Bronkhorst met haar neus op het feit dat ze een onironische wansmaakhebber is. Lees meer

Automatische concepten 81

Een extatische ruimte-odyssee

'In the 30th century, everybody wants to come.' Maar wat als je van het ene op het andere moment niet meer klaar kunt komen? Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 2

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Meander (maar ook weer wel)

Meander (maar ook weer wel)

In het park achter het huis van haar ouders staat een plakkaatje met een gedicht van Marte Hoogenboom, dat ze schreef toen ze nog anders heette. Zo nu en dan gaat ze erlangs om het te herlezen, maar of ze er ooit écht naar terug kan? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Sluit je nu aan en ontvang jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel