Asset 14

Ook hier is ons nie tuis nie

Dood Paards In die nag, Paradies Liebe, Coetzees In ongenade, Roos vraagt zich af: kunnen we dat grote en diverse continent ook eens niet zien als één mythisch land genaamd A-fri-ka?

Nederland is schimmel en jicht
Nederland is benauwenis op sub-zeeniveau
In Nederland is alles al gebeurd en staren we naar de littekens die dat heeft achtergelaten
In de geest ben ik een kunstenaar, dat weten jullie
Nederland heeft me mijn adem benomen en mijn blik vertroebeld
Daarom geloof ik in Afrika


In de foyer van theaterzaal de Monty kronkelt een man in een oranje pak. Hij spuwt zijn gal over Nederland en wil naar "de balsem van het onbedorven leven". Afrika. De man rolt met zijn ogen. Zijn vrouw valt hem bij en hun verwende zoons, in even oranje en belachelijke pakken, dienen hem met geschreeuw en gebaar van repliek. In die nag, de laatste voorstelling van Dood Paard is één van de voorstellingen en films over Afrika die ik per toeval in korte tijd zag. Met ‘over Afrika’ bedoel ik in dit geval: over de positie van blanke Europeanen op bezoek in hedendaags Afrika beneden de Sahara. Ik vroeg me af welke positie de personages, makers én toeschouwers kunnen innemen wanneer het gaat over zo een ander continent. Welke toon sla je aan?

Dood Paard doet het grotesk, karikaturaal en met verve. Met een nieuw geschreven tekst van Rob de Graaf zetten de spelers in op grote contrasten. Hoe snel en schreeuwerig het begin van de voorstelling is, zo loom en langdradig is het einde. Eenmaal in Zuid-Afrika hangt de Nederlandse familie verveeld en versuft in tuinstoeltjes voor hun caravan. Ondanks dat ze hun best hebben gedaan Afrikaans te leren, is hun droom niet uitgekomen. Ze zijn niet met open armen ontvangen en zijn toch ook niet meer dan blanke vreemdelingen in een land zo zwart als de nacht.

Ons land van herkomst is ver weg
Dit is nie meer ons land nie
Maar so eenvoudig is dinge nie
Want ook hier is ons nie tuis nie
Ons bekom nie die regte dokumente nie


In die nag - Beeld: Emilio Troncoso Larrain

In de film Paradies Liebe zijn we getuige van een soortgelijke troosteloze desillusie. Teresa, een Oostenrijkse van middelbare leeftijd, wil zon, zee en seks en zoekt dat in Afrika, in Kenia om precies te zijn, maar die informatie lijkt niet zo belangrijk. Afrikaanse landen lijken voor de Europese blik immers vaak inwisselbaar. Regisseur Ulrich Seidl confronteert de kijker met prachtig pijnlijke beelden van Teresa’s avonturen. Teresa die onwennig in bikini luistert naar de sappige verhalen van een andere toeriste. Teresa op het zoveelste matrasje van een jonge Keniaan. Teresa die niet in haar borsten geknepen wil worden. Teresa die voor de zoveelste zieke zuster van haar Keniaanse minnaars een pak geld neertelt.

Ze blijven vreemdelingen: blank, ongepast en ongewenst.

Zowel Paradies Liebe als In die Nag zet de tegenstellingen hard aan. Dit blank, dat zwart; hier Europa, daar Afrika. Bij In die Nag wordt er letterlijk een afstand afgelegd voordat we bij de scènes in Zuid-Afrika belanden. In Paradies Liebe worden Europa en Afrika van elkaar gescheiden door een touw dat losjes is gespannen over het strand van het luxe resort waar Teresa verblijft: aan de ene kant de veilige ligstoelen, aan de andere de wachtende jonge Afrikanen. Maar bij beide is het duidelijk dat de figuurlijke afstand immens en onoverbrugbaar blijft. De schreeuwerige Nederlandse familie leert weliswaar Afrikaans en Teresa durft na verloop van tijd ook alleen op stap, ze blijven vreemdelingen. Blank, ongepast en ongewenst. 

De harde ironie van In die Nag en de confronterende beelden in Paradies Liebe worden me, hoe grappig en scherp ook, op een bepaald moment teveel. Ik wil niet geloven dat blank Europa en zwart Afrika gedoemd zijn lijnrecht tegenover elkaar te staan. Hoe onzinnig soms ook, het mythische Afrika bestaat nog altijd in denken en handelen en kan niet altijd gerelativeerd worden in goedbedoelde keurige meningen. Maar is er ook een andere vorm dan de karikatuur en een andere toon dan de cynische? Kunnen we dat grote en diverse continent ook eens niet zien als één mythisch land genaamd A-fri-ka?

Reflectie

Al schrijvend kijk ik op en zie in de reflectie van het computerscherm iemand die niet had misstaan tussen de schreeuwende, in oranje gestoken karikaturen van Dood Paard. Ik zie een relativerende intellectueel die een bedachtzaam artikel wil schrijven. Maar ik heb zelf bedacht om over deze voorstelling en film in het kader van ‘Afrika’ te schrijven, dat leek me nu eens interessant. Daarmee ben ik het springlevende bewijs dat dat mythische grote land Afrika net zo hard in mijn hoofd bestaat als in dat van Teresa of de schreeuwende oranje familie. Verdomme. Ik stop met typen en staar cynisch naar mijn scherm.

Het is niet moeilijk om cynisch te worden als blanke in Afrika, zegt acteur Oscar van Rompay in de voorstelling Africa van NTGent. In deze monoloog, waarvoor hij zelf met regisseur Peter Verhelst aan de tekst schreef, neemt Oscar ons mee naar Kenia. Naar Migori, om precies te zijn, een klein dorpje waar hij werkelijk een stuk grond en boomgaard bezit.

Alles is anders in Kenia. Het is nog veel meer anders dan ik mij ooit had kunnen voorstellen. Echt alles. Een grap is anders, verdriet is anders, liefde is anders, seks is anders, elkaar begroeten, eten… Alles.

Klagen over dezelfde dingen als een Keniaan.


Africa combineert het mythische Afrika dat zich in de collectieve, blanke verbeelding heeft genesteld met het verhaal van Oscar die in Kenia kwam, lesgaf, terugkwam, vrienden maakte, terugkwam en een boomgaard begon. Eerder dan over de tegenstelling tussen blank en zwart, gaat het hier over de dubbelheid. Blank én zwart willen zijn. Klagen over dezelfde dingen als een Keniaan, maar je tegelijkertijd verbazen over dingen die voor Kenianen doodnormaal zijn. Hopen dat de Oscar in België en de Oscar in Kenia ooit dezelfde kunnen zijn. Hoewel je natuurlijk nooit zal weten wat Oscar van Rompay echt heeft meegemaakt en wat Peter Verhelst heeft verzonnen of aangedikt (het blijft theater) is Africa vooral een sympathieke voorstelling. Door de dubbelheid waarmee Oscar worstelt én speelt, bedenk ik dat al deze voorstellingen niet per se over Afrika gaan, maar over de fundamentele vraag hoe en waar een mens kan aarden. Waar hoor ik, of, waar mag ik horen? Wie ben ik en is daar ook een plek voor? Ook in een vreemd land?

In ongenade

De acceptatie van een individu in een andere of veranderende omgeving, zag ik ook terug in de voorstelling In ongenade van Toneelgroep Amsterdam. De roman van Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee werd door regisseur Luk Perceval vorig seizoen op de planken gebracht en staat nu opnieuw geprogrammeerd in het kader van de Afrika-themaweek in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Anders dan de tot nu toe beschreven mensen, zijn David en zijn volwassen dochter Lucy geen Europese toeristen, maar blanke Zuid-Afrikanen. Hun beider levens nemen een radicale wending wanneer David door een studente wordt beschuldigd van aanranding, zich verdedigt en zijn baan verliest. Hij wijkt uit naar zijn dochter op het platteland, maar daar ontvouwt zich een nieuw drama wanneer ook Lucy wordt verkracht en zwanger raakt. Hoewel zij en haar trouwe tuinman weten wie de daders zijn, besluit ze geen aangifte te doen en het kind te houden. Ze trouwt met haar tuinman, om zijn bescherming te genieten.

"Misschien moet ik dat leren aanvaarden.
 Om van de grond af aan te beginnen. Met niets
. Zonder troeven, zonder wapens, zonder eigendom, zonder rechten, zonder waardigheid."
"Als een hond?" vraagt David verbijsterd.
"Als een hond," antwoordt Lucy instemmend.

Hoewel hun woorden hetzelfde zijn, is de kloof tussen de twee gedurende de voorstelling steeds duidelijker geworden. David kan niet begrijpen dat Lucy de vernedering aanvaardt en zich voegt naar de nieuwe omstandigheden waarin ze niet beter af is dan een hond. Niet dat Davids gevecht tegen de beschuldigingen hem veel meer heeft opgeleverd, maar zijn eigen waardigheid was zijn laatste strohalm, het laatste restje identiteit. Voor Lucy is juist het neerleggen van haar waardigheid en een nieuwe identiteit aannemen de manier om te overleven, als blanke, alleenstaande vrouw. Welke houding is beter? Daar geeft In Ongenade geen antwoord op en de andere voorstellingen in feite ook niet. Dan is het de vraag aan mij, de toeschouwer, of ik mijn eigen positie, vooroordelen en denkpatronen wil bevragen wanneer de lichten aan gaan en ik de zaal uit loop. Of ik durf te erkennen dat het mythische Afrika in mijn hoofd nog altijd bestaat, voordat ik er een artikel over schrijf.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

 1

Waarom ik geen danser kon worden

In het Hoofd//stuk doen schrijvers een poging om de weg naar het verhaal vast te leggen. Welke tips hadden zij willen krijgen toen ze begonnen? Welk advies zullen ze nooit en dan ook nooit meer opvolgen? Wat is hun advies? Lees het in het Hoofd//stuk. Annelies van Wijk trapt af met de vraag hoe je (g)een alwetende verteller wordt. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

Ik wacht hier 2

Ik wacht hier

''Terwijl ik door de winkel liep, hield ik haar in de gaten. Ze had lang, donker haar, dat bijna tot haar middel viel. Ze droeg een spijkerbroek en een shirt met een naamplaatje. Ik pakte een kaart en legde hem weer terug. Iets dichterbij kon ik haar naam lezen: Alice.'' Lees meer

Vanaf het moment dat ze elkaar ontmoeten, zijn Erin en Alice onafscheidelijk. Dankzij Alice wordt alles beter. Niets lijkt een intense vriendschap in de weg te staan. Of toch niet? Lees het in een voorpublicatie van Ik wacht hier, het debuut van Else Boer. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Column: In de kruipruimte

In de kruipruimte

In het huis dat Eva van den Boogaard bewoont, bevindt zich een kruipruimte dat de nodige vragen oproept. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

AVS: 1

Kerstrituelen

Deze week geven onze redacteurs tips om de kerst mee door te komen. Lees meer

Dit. Is. Goddelijk. Alternatief kerstverhaal Annemieke Dannenberg Dymphie Huijsen

Dit. Is. Goddelijk.

Joost is op vakantie in Spanje met zijn zwangere vriendin. Maar is de baby van hem, of van Marina’s open relatiescharrel HG? Begint Joost ongelovig te worden, of moet hij zijn liefdesbaby maar gewoon omarmen?
Een tragikomisch kerstverhaal door Annemieke Dannenberg. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

Column: Veelzeggende kiepau

Veelzeggende kiepauto

In haar laatste column op Hard//hoofd deelt Iduna Paalman een mistroostig inzicht: hoe beter we kunnen praten, hoe minder we kunnen zeggen. Toch brengt het haar tot een hartverwarmende conclusie. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (I)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (I)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

Het Vertrek (7) - De Beweging

Het Vertrek (7) - De Beweging

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de zevende en laatste aflevering. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen? 1

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen?

In de docu White Cube, die onlangs op het IDFA in première ging, zien we dat Renzo Martens zich naast documentairemaker en kunstenaar ook opstelt als hulpverlener en bedrijfsleider in de Democratische Republiek Congo. Hij wil iets terugdoen voor voormalige plantagearbeiders. Iris van der Werff vraagt zich af hoe houdbaar dat is. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan