tickets
Asset 14

Ook hier is ons nie tuis nie

Dood Paards In die nag, Paradies Liebe, Coetzees In ongenade, Roos vraagt zich af: kunnen we dat grote en diverse continent ook eens niet zien als één mythisch land genaamd A-fri-ka?

Nederland is schimmel en jicht
Nederland is benauwenis op sub-zeeniveau
In Nederland is alles al gebeurd en staren we naar de littekens die dat heeft achtergelaten
In de geest ben ik een kunstenaar, dat weten jullie
Nederland heeft me mijn adem benomen en mijn blik vertroebeld
Daarom geloof ik in Afrika


In de foyer van theaterzaal de Monty kronkelt een man in een oranje pak. Hij spuwt zijn gal over Nederland en wil naar "de balsem van het onbedorven leven". Afrika. De man rolt met zijn ogen. Zijn vrouw valt hem bij en hun verwende zoons, in even oranje en belachelijke pakken, dienen hem met geschreeuw en gebaar van repliek. In die nag, de laatste voorstelling van Dood Paard is één van de voorstellingen en films over Afrika die ik per toeval in korte tijd zag. Met ‘over Afrika’ bedoel ik in dit geval: over de positie van blanke Europeanen op bezoek in hedendaags Afrika beneden de Sahara. Ik vroeg me af welke positie de personages, makers én toeschouwers kunnen innemen wanneer het gaat over zo een ander continent. Welke toon sla je aan?

Dood Paard doet het grotesk, karikaturaal en met verve. Met een nieuw geschreven tekst van Rob de Graaf zetten de spelers in op grote contrasten. Hoe snel en schreeuwerig het begin van de voorstelling is, zo loom en langdradig is het einde. Eenmaal in Zuid-Afrika hangt de Nederlandse familie verveeld en versuft in tuinstoeltjes voor hun caravan. Ondanks dat ze hun best hebben gedaan Afrikaans te leren, is hun droom niet uitgekomen. Ze zijn niet met open armen ontvangen en zijn toch ook niet meer dan blanke vreemdelingen in een land zo zwart als de nacht.

Ons land van herkomst is ver weg
Dit is nie meer ons land nie
Maar so eenvoudig is dinge nie
Want ook hier is ons nie tuis nie
Ons bekom nie die regte dokumente nie


In die nag - Beeld: Emilio Troncoso Larrain

In de film Paradies Liebe zijn we getuige van een soortgelijke troosteloze desillusie. Teresa, een Oostenrijkse van middelbare leeftijd, wil zon, zee en seks en zoekt dat in Afrika, in Kenia om precies te zijn, maar die informatie lijkt niet zo belangrijk. Afrikaanse landen lijken voor de Europese blik immers vaak inwisselbaar. Regisseur Ulrich Seidl confronteert de kijker met prachtig pijnlijke beelden van Teresa’s avonturen. Teresa die onwennig in bikini luistert naar de sappige verhalen van een andere toeriste. Teresa op het zoveelste matrasje van een jonge Keniaan. Teresa die niet in haar borsten geknepen wil worden. Teresa die voor de zoveelste zieke zuster van haar Keniaanse minnaars een pak geld neertelt.

Ze blijven vreemdelingen: blank, ongepast en ongewenst.

Zowel Paradies Liebe als In die Nag zet de tegenstellingen hard aan. Dit blank, dat zwart; hier Europa, daar Afrika. Bij In die Nag wordt er letterlijk een afstand afgelegd voordat we bij de scènes in Zuid-Afrika belanden. In Paradies Liebe worden Europa en Afrika van elkaar gescheiden door een touw dat losjes is gespannen over het strand van het luxe resort waar Teresa verblijft: aan de ene kant de veilige ligstoelen, aan de andere de wachtende jonge Afrikanen. Maar bij beide is het duidelijk dat de figuurlijke afstand immens en onoverbrugbaar blijft. De schreeuwerige Nederlandse familie leert weliswaar Afrikaans en Teresa durft na verloop van tijd ook alleen op stap, ze blijven vreemdelingen. Blank, ongepast en ongewenst. 

De harde ironie van In die Nag en de confronterende beelden in Paradies Liebe worden me, hoe grappig en scherp ook, op een bepaald moment teveel. Ik wil niet geloven dat blank Europa en zwart Afrika gedoemd zijn lijnrecht tegenover elkaar te staan. Hoe onzinnig soms ook, het mythische Afrika bestaat nog altijd in denken en handelen en kan niet altijd gerelativeerd worden in goedbedoelde keurige meningen. Maar is er ook een andere vorm dan de karikatuur en een andere toon dan de cynische? Kunnen we dat grote en diverse continent ook eens niet zien als één mythisch land genaamd A-fri-ka?

Reflectie

Al schrijvend kijk ik op en zie in de reflectie van het computerscherm iemand die niet had misstaan tussen de schreeuwende, in oranje gestoken karikaturen van Dood Paard. Ik zie een relativerende intellectueel die een bedachtzaam artikel wil schrijven. Maar ik heb zelf bedacht om over deze voorstelling en film in het kader van ‘Afrika’ te schrijven, dat leek me nu eens interessant. Daarmee ben ik het springlevende bewijs dat dat mythische grote land Afrika net zo hard in mijn hoofd bestaat als in dat van Teresa of de schreeuwende oranje familie. Verdomme. Ik stop met typen en staar cynisch naar mijn scherm.

Het is niet moeilijk om cynisch te worden als blanke in Afrika, zegt acteur Oscar van Rompay in de voorstelling Africa van NTGent. In deze monoloog, waarvoor hij zelf met regisseur Peter Verhelst aan de tekst schreef, neemt Oscar ons mee naar Kenia. Naar Migori, om precies te zijn, een klein dorpje waar hij werkelijk een stuk grond en boomgaard bezit.

Alles is anders in Kenia. Het is nog veel meer anders dan ik mij ooit had kunnen voorstellen. Echt alles. Een grap is anders, verdriet is anders, liefde is anders, seks is anders, elkaar begroeten, eten… Alles.

Klagen over dezelfde dingen als een Keniaan.


Africa combineert het mythische Afrika dat zich in de collectieve, blanke verbeelding heeft genesteld met het verhaal van Oscar die in Kenia kwam, lesgaf, terugkwam, vrienden maakte, terugkwam en een boomgaard begon. Eerder dan over de tegenstelling tussen blank en zwart, gaat het hier over de dubbelheid. Blank én zwart willen zijn. Klagen over dezelfde dingen als een Keniaan, maar je tegelijkertijd verbazen over dingen die voor Kenianen doodnormaal zijn. Hopen dat de Oscar in België en de Oscar in Kenia ooit dezelfde kunnen zijn. Hoewel je natuurlijk nooit zal weten wat Oscar van Rompay echt heeft meegemaakt en wat Peter Verhelst heeft verzonnen of aangedikt (het blijft theater) is Africa vooral een sympathieke voorstelling. Door de dubbelheid waarmee Oscar worstelt én speelt, bedenk ik dat al deze voorstellingen niet per se over Afrika gaan, maar over de fundamentele vraag hoe en waar een mens kan aarden. Waar hoor ik, of, waar mag ik horen? Wie ben ik en is daar ook een plek voor? Ook in een vreemd land?

In ongenade

De acceptatie van een individu in een andere of veranderende omgeving, zag ik ook terug in de voorstelling In ongenade van Toneelgroep Amsterdam. De roman van Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee werd door regisseur Luk Perceval vorig seizoen op de planken gebracht en staat nu opnieuw geprogrammeerd in het kader van de Afrika-themaweek in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Anders dan de tot nu toe beschreven mensen, zijn David en zijn volwassen dochter Lucy geen Europese toeristen, maar blanke Zuid-Afrikanen. Hun beider levens nemen een radicale wending wanneer David door een studente wordt beschuldigd van aanranding, zich verdedigt en zijn baan verliest. Hij wijkt uit naar zijn dochter op het platteland, maar daar ontvouwt zich een nieuw drama wanneer ook Lucy wordt verkracht en zwanger raakt. Hoewel zij en haar trouwe tuinman weten wie de daders zijn, besluit ze geen aangifte te doen en het kind te houden. Ze trouwt met haar tuinman, om zijn bescherming te genieten.

"Misschien moet ik dat leren aanvaarden.
 Om van de grond af aan te beginnen. Met niets
. Zonder troeven, zonder wapens, zonder eigendom, zonder rechten, zonder waardigheid."
"Als een hond?" vraagt David verbijsterd.
"Als een hond," antwoordt Lucy instemmend.

Hoewel hun woorden hetzelfde zijn, is de kloof tussen de twee gedurende de voorstelling steeds duidelijker geworden. David kan niet begrijpen dat Lucy de vernedering aanvaardt en zich voegt naar de nieuwe omstandigheden waarin ze niet beter af is dan een hond. Niet dat Davids gevecht tegen de beschuldigingen hem veel meer heeft opgeleverd, maar zijn eigen waardigheid was zijn laatste strohalm, het laatste restje identiteit. Voor Lucy is juist het neerleggen van haar waardigheid en een nieuwe identiteit aannemen de manier om te overleven, als blanke, alleenstaande vrouw. Welke houding is beter? Daar geeft In Ongenade geen antwoord op en de andere voorstellingen in feite ook niet. Dan is het de vraag aan mij, de toeschouwer, of ik mijn eigen positie, vooroordelen en denkpatronen wil bevragen wanneer de lichten aan gaan en ik de zaal uit loop. Of ik durf te erkennen dat het mythische Afrika in mijn hoofd nog altijd bestaat, voordat ik er een artikel over schrijf.

Mail

Roos Euwe

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

Tip: Wees een exoot

Wees een exoot

Eva van den Boogaard ontwaakt in een onbekend huis. Is zij hier de vreemdeling? Of is het vooral vreemd dat haar gastheer haar dat laat denken? Een tip om je niet neer te leggen bij xenofobie. Lees meer

 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Trotse mixtape

Trotse mixtape

Als je buren aan de deur komen bonzen, is dat om de link naar deze playlist te vragen. Lees meer

Automatische concepten 32

Het glas had jouw vorm

Thijs Joores bespreekt in zijn gedichten een donkere kant van trots: over het Imposter Syndrome en thuiskomen bij je ouders waar je kindertekeningen nog op het toilet hangen. Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan