Opschudding alom binnen de typografiegemeenschap over het verlies van het lettertype van de IKEA. Hoe een nieuwe lettersoort het idee van luxe kan vernietigen.
In 2010 werd de Bijbel als meest verspreid drukwerk ter wereld overtroffen. Door de IKEA catalogus. Met een oplage van honderdtachtig miljoen exemplaren in bijna dertig talen, is de catalogus nummer één geworden. Dit was ook het jaar dat de kenmerkende IKEA Sans, de speciaal voor IKEA aangepaste variant van het lettertype Futura, heeft afgedaan. De meubelgigant die de Futura meer dan vijftig jaar in ere hield, is overgestapt naar het alomtegenwoordige Verdana.
Verraad
Nu ben ik geen ontwerper en geen echte typografiekenner. En toch voel ik me verraden. Ik ben namelijk een ervaringsdeskundige sinds ik dromend van een beter leven vele uren achter de IKEA-gids doorbracht. Nog voordat ik ooit een voet in de blauw-gele kubus zette, was de gids mijn troost (en enige lectuur naast de Donald Duck) en ben ik vaak met het ding onder mijn kussen in slaap gevallen. De kennismaking met een werkelijk filiaal was teleurstellend. Het was op een treurige winterdag, samen met mamma en snotterige broertjes, vlak nadat ons verteld was dat we niet meer bij pappa zouden blijven wonen. Het licht was fel, het was druk, de worstenbroodjes best-wel-vies en alles wat ik zo graag had willen hebben, verloor zijn glans doordat het in grote graaibakken tentoongesteld werd.
In de loop der tijd heb ik dus een wat zakelijker verhouding met het blauw-gele monster uit Zweden opgebouwd. Ik kom er soms, voor zorgvuldig geplande verstandsaankopen. Ik ga dan gewapend met boodschappenlijst en iemand die mij terugfluit bij ieder 'zal-ik-niet-toch-deze...'-moment. De glanzende catalogus bleef daarentegen altijd een zekere magische aantrekkingskracht op me uitoefenen. De elegantie en het kraakheldere, strakke uiterlijk van de gids roept daar een illusie van luxe op, waar het IKEA-filiaal faalt.
Nu blijkt dat ik niet de enige ben die zich verraden voelt. De ontwerpgemeenschap laat de wissel van IKEA niet zonder slag of stoot voorbij gaan. Het bericht lekte in augustus 2009 uit en veroorzaakte onmiddellijk een wereldwijde reactie. Vooral ontwerpers en typografen waren geschokt en vol onbegrip, zoals zij uitten op online fora’s als Typhophile.com en Fnewsmagazine.com: “It's true. IKEA abandons 50 years of Futura and Century Schoolbook for … Verdana”, “IKEA stop the Verdana Madness”, “For me, it's a sad day”. Ook wordt er sindsdien veelvuldig gespeculeerd over het hoe en waarom van IKEA's keuze. Wat ligt er ten grondslag aan mijn vage ontevreden gevoel en de ontsteltenis bij echte kenners?
Het lettertype van de toekomst
Ten eerste wordt het verlies van de Futura betreurd. Futura werd in 1924 ontworpen in het Bauhaus, door Paul Renner. Het was het tweede lettertype dat uit de Bauhausfilosofie voortkwam en is daarmee een uiting van wat later 'de nieuwe typografie' werd genoemd. Deze typografie was schreefloos, strak en universeel. Voor die tijd werd typografie en ook grafische vormgeving gezien als iets decoratiefs, uitsluitend bedoeld voor gelegenheidsdrukwerk. De nieuwe typografie gaf vorm aan het vooruitgangsdenken van de modernisten uit het Bauhaus: zij wilden niets met ornamentiek en exclusiviteit te maken hebben. Schoonheid was voor de moderne letterontwerpers van belang zolang het te verbinden was aan een universele vormentaal.
Futura past in dit beeld. Het gehele alfabet is opgebouwd uit geometrische vormen: gebaseerd op met passer, winkelhaak en geodriehoek gecreëerde vormen. Letters samengesteld uit rechte lijnen, rechte hoeken en hele, halve of kwart cirkels. De oorspronkelijke letter 'r' in Futura bestond enkel uit een korte rechte lijn met daarnaast rechtsboven een cirkeltje. Later is het cirkeltje vervangen door een boogje. De onderkast (kleine letter) o is een cirkel, en op basis van deze cirkel kunnen met toevoeging van een lijn, ook de letters a, b, c, d, e, g, p en q gemaakt worden.
In werkelijkheid is Futura geometrisch niet perfect. Ook zijn de rechte lijnen niet overal even breed. Hier verraadt zich de vakman achter het systeem. Door kleine aanpassingen te maken aan de structuur wordt de letter, die gebaseerd is op het geometrische principe, zo aangepast dat het voor de lezer prettiger en mooier oogt. Deze optische correcties zijn heel subtiel. Om te voorkomen dat de letter er 'zwaar' uit gaat zien op plekken waar de lijnen snijden – bijvoorbeeld in het ontwerp van de d en de p – zijn de gebogen lijnen wat vermagerd. Renner streefde naar perfectie en heeft uiteindelijk vier jaar gedaan over het bijschaven van de letter. In 1924 maakte hij de eerste schetsen en pas in 1928 rondde hij het ontwerpproces af. Futura, ook wel 'het lettertype van morgen', heeft sindsdien een hoge vlucht genomen. Niet alleen IKEA heeft zichzelf weten te profileren met de statige moderne letter, ook het Volkswagenlogo doet het nog altijd goed in Futura. En daar piekeren ze er niet over om dit te vervangen.
De voordelen van Verdana
Wat maakt de nieuwe letter zo onooglijk voor de verbolgen typografen? Grafisch ontwerpster Silke Oude Griep deed onderzoek. De keuze van IKEA voor vervanging van haar huisletter werd ingegeven door twee belangrijke eigenschappen van Verdana. Ten eerste is Verdana bijzonder geschikt voor gebruik in meerdere talen en alfabetten, zoals Cyrillisch, Grieks, Arabisch en Aziatische talen. Ten tweede werkt Verdana uitstekend op het internet. Verdana is speciaal door Microsoft ontwikkeld om wereldwijd in hun besturingssysteem gebruikt te kunnen worden. Microsoft verstrekt het lettertype gratis.
Grote voordelen, lijkt het. Maar Verdana mist wel de verfijndheid en de klasse die de Futura bezit. Volgens Oude Griep is het eigenlijk niet eerlijk om de twee met elkaar te vergelijken, omdat de letters zijn ontworpen met een volkomen ander doel en in een andere tijd. Futura werd met de hand getekend en ontworpen in het eerste deel van de vorige eeuw. Verdana ontstond meer dan vijftig jaar later en werd aan de hand van bitmaps ontworpen om een optimale leesbaarheid op het scherm tot stand te brengen. Om ook langere teksten in een klein corps van het scherm te kunnen lezen is Verdana breed van zichzelf en wijd gespatieerd. Dat laatste wil zeggen dat er veel witruimte tussen de karakters zit. En, mooi of niet mooi, de Verdana is een geslaagde letter in die zin dat iedereen die in aanraking komt met een computer bewust of onbewust ermee bekend is.
De kritiek op IKEA's keuze voor Verdana treft dan ook vooral de toepassing op de geliefde catalogus. Op papier ziet deze wijde spatiëring van Verdana er vreemd uit. Het resultaat: in druk is Verdana meestal moeilijker leesbaar en vaak ronduit lelijk. Om het goed leesbaar te maken in een klein corps zijn de horizontale lijnen relatief dik. Als je een tekst wilt opblazen, bijvoorbeeld voor de koppen van een magazine, of voor gebruik bij advertenties op billboards, dan ziet de letter er opeens lomp en zwaar uit. IKEA betaalt dus een prijs voor de omwisseling.
Futura is niet alleen een mooie letter, Futura is ook geschiedenis. De jarenlange verbondenheid van IKEA en dit lettertype was een van de factoren die maakte dat ontwerpers ondanks de commerciële uitstraling toch veel waardering voor de meubelgigant konden opbrengen. Grafisch ontwerper Marius Ursache startte een online petitie. Het heeft tot dusver niet veel mogen uithalen. Een week geleden viel de nieuwe catalogus bij mij door de bus: Verdana. De magie van de IKEA-gids is niet meer.
Een gastbijdrage van Luna van Loon
