Illustratie: Gemma Pauwels

De dictators in de Arabische wereld verliezen hun Westerse steun, maar in Afrika leeft deze hypocrisie onverminderd voort." />

Illustratie: Gemma Pauwels

De dictators in de Arabische wereld verliezen hun Westerse steun, maar in Afrika leeft deze hypocrisie onverminderd voort." />
Asset 14

De lege straten van Rwanda

Na de val van de Egyptische en Tunesische leiders Mubarak en Ben Ali realiseren we ons plotseling dat ogenschijnlijk stabiele autoritaire regimes wel degelijk kunnen kantelen. De mogelijkheid van verandering creëert zowel een gevoel van hoop als van angst. Wat gaat er allemaal gebeuren in Egypte? In de regio? Welk land zal het volgende zijn? Onze ogen blijven gericht op de reacties vanuit het Arabische schiereiland, Israël en de buurlanden. Maar er is meer tussen terrorisme en dictatuur.

Dertig jaar lang hebben we geen oog gehad voor een bevolking die moest leven onder dictatuur en steunden wij de regimes op verschillende manieren. Nu leven we plotseling mee. Maar de blinde vlek bestaat nog steeds: dictaturen bevinden zich natuurlijk niet alleen in de Arabische wereld. Zuidelijk Afrika kent er genoeg. Een voorbeeld daarvan is het regime in Rwanda: autoritair en bovendien van harte gesteund door Westerse landen.

Aid darling Paul Kagame

Het Rwanda van nu wordt gezien als de ‘aid darling’ van het Westen en een rolmodel voor andere Afrikaanse landen. Dit komt omdat de regering in Rwanda strijdt tegen corruptie, er stabiliteit is, en de overheid graag wil investeren in de economie, de zorg en het onderwijs. Paul Kagame, de president, heeft volgens zijn ‘fans’ Bill Clinton en Tony Blair visionaire plannen met het land en is daadwerkelijk bezig met de ontwikkeling van Rwanda. In dit kader hechten mensen vaak minder waarde aan democratie en mensenrechten. Rwanda maakt immers economische groei door, en er is een relatieve mate van veiligheid. Wie had dat voor mogelijk gehouden na de genocide in 1994?

Dat is precies de valkuil van Rwanda: wie aan dit land denkt, denkt voornamelijk aan iets met Hutu’s en Tutsi’s, aan kapmessen en gruwelijke massamoord. De huidige politieke ontwikkelingen blijven onderbelicht, ook in de Nederlandse media, en als er aandacht aan wordt besteed, haalt men al snel de genocide erbij. Een maand geleden stond er een klein berichtje in de krant: de Nederlandse recherche viel het huis van een Rwandese oppositiekandidaat in Zevenhuizen binnen. Er werden enkele Kamervragen over gesteld, maar zodra staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven (VVD) verklaarde dat de inval gebaseerd was op een antiterrorismeverdrag van de VN, is de zaak afgehandeld. Het bleek genoeg reden voor de Nederlandse regering om gehoor te geven aan het verzoek van Paul Kagame, een president die met de dag autoritairder wordt, uit een land waar politieke oppositie bijna onmogelijk is. Als de president van China, Iran of Noord-Korea zo’n verzoek zou indienen, zouden we dan ook assisteren in een politiek proces tegen een oppositiekandidaat?

Tunnelvisie

Wanneer het om Rwanda gaat, durven we minder vragen te stellen. Paul Kagame heeft wellicht geen democratische legitimiteit, maar zijn positie wordt om morele redenen niet snel betwist: hij heeft de genocide weten te stoppen, hij is Tutsi en vertegenwoordigt zodoende de slachtoffers. De oppositiekandidaat waar we het over hebben, Victoire Ingabire, is en blijft Hutu. En voor zover onze inschatting van de genocide reikt, hebben we toch geleerd dat de Hutu’s de slechteriken waren en de Tutsi’s de slachtoffers. Zo verklaarde PvdA-kamerlid Sjoera Dikkers voor de Wereldomroep dat voorzichtigheid is geboden. Zij ziet de Rwandese president Kagame nog altijd als de man die Rwanda heeft doen opkrabbelen na de genocide van 1994. “De huidige kritiek [op Kagame]”, zei Dikkers, “wordt voornamelijk aangewakkerd door Hutu's zoals Ingabire. Ik voel grote druk van de Hutu-agenda. Ik vind het moeilijk om die agenda klakkeloos te geloven.”

Deze uitspraak van Sjoera Dikkers roept niet alleen de associatie op dat alle Hutu’s dezelfde doelen nastreven, maar ook dat we deze doelen in twijfel moeten trekken. De agenda die Dikkers ziet, vindt ze immers moeilijk te geloven. Het beeld dat ontstaat, is erg zwart-wit, terwijl de Rwandese genocide geen brute tribale strijd was, waarin Hutu’s gewetenloos hun Tutsi-buren en -vrienden hebben vermoord. Deze weergave van de feiten is in de media ook nog steeds te vinden. Onderzoek heeft echter aangetoond dat de genocide van bovenaf was georkestreerd, dat de Hutu’s er ook slachtoffer van zijn geworden, en dat de politieke elite de grootste verantwoordelijkheid draagt. Het is kortzichtig om Hutu’s collectief de schuld te geven van de genocide. Volgens internationaal recht is iedereen individueel verantwoordelijk voor zijn of haar gedrag. Het automatisch associëren van Hutu met slecht en Tutsi met goed is gevaarlijk en een eenduidige ‘Hutu-agenda’ bestaat niet. De werkelijkheid is vele malen gecompliceerder en juist in deze situatie is een genuanceerd beeld van belang.

Zo heeft de Rwandan Patriotic Army (RPA), de militaire tak van de regeringspartij de Rwandan Patriotic Front (RPF), waar Paul Kagame aan het roer staat, ook misdaden tegen de mensheid gepleegd. De RPA vermoordde na de genocide naar schatting rond de 30.000 mensen in vluchtelingenkampen in Oost-Congo en in de grensgebieden met Burundi en Tanzania. Naar eigen zeggen ging het alleen om rebellen, maar het overgrote deel van de slachtoffers bestond uit weerloze burgers. Deze misdaden zijn nooit voor een rechtbank gekomen; de Rwandese overheid, gesponsord door Westerse donoren, was voornamelijk bezig om de daders van de genocide te berechten.

Illustratie: Gemma Pauwels

Terroristen

In augustus 2010 werden er presidentsverkiezingen in Rwanda gehouden. Paul Kagame, in de volksmond ook wel PK genoemd, werd herkozen met meer dan 97 procent, een onwaarschijnlijk hoog percentage dat vermoedelijk niet eens werd bereikt door middel van directe verkiezingsfraude. Partijen die daadwerkelijk oppositie bieden tegenover PK waren namelijk uitgesloten van de verkiezingen en individuele leden werden gechanteerd en geïntimideerd. Zo werden er leden van de oppositie vermoord, de onafhankelijke media werd de mond gesnoerd, en de oppositiekandidaat Victoire Ingabire werd gearresteerd voor het ontkennen van de genocide en terroristische activiteiten.

Paul Kagame beschuldigt Victoire van banden met een groep extremistische milities die zich schuilhoudt in het Oosten van Congo, ook wel bekend als de Forces Democratiques de Liberation du Rwanda (FDLR). Deze milities bestaan voornamelijk uit Hutu’s die na de genocide de grens over zijn gevlucht, de genocide-ideologie aanhangen, en Rwanda willen ‘bevrijden’. Deze beweging vormt vooral een direct gevaar voor de burgers in Oost-Congo, maar indirect ook voor Rwanda. President Kagame weet deze dreiging goed te benutten. Zolang deze beweging bestaat (en op de lijst van terroristische organisaties van de VS blijft staan), heeft hij een voorwendsel om militair actief te blijven in Oost-Congo, namelijk het bewaken van de stabiliteit in Rwanda.

De overeenkomst met de steun van het Westen aan Mubarak is snel gevonden. Mubarak schilderde alle Moslimbroeders af als terroristen en als een bedreiging voor de stabiliteit. Hij kweekte angst onder de bevolking om tegenspraak te voorkomen, en het westen heeft hem hierin jarenlang gesteund. We steunden Mubarak en we steunen Kagame, omdat het alternatief als groter kwaad wordt gezien. Maar er is meer tussen terrorisme en een dictatuur.

Duivels dillemma

Kagame plaatst de politieke oppositie in hetzelfde kamp als de extremistische milities in Oost-Congo. Deze stigmatisering kan ertoe leiden dat de politieke oppositie met de tijd radicaler wordt. Omdat de Rwandese regering elke vorm van dialoog vermijdt wordt ze in de rol van terrorist geduwd. Het is een duivels dilemma: wordt de oppositie radicaler, dan krijgt Kagame gelijk en lijken extreme tegenmaatregelen legitiem; geeft ze de strijd op, dan wordt Rwanda nooit democratischer en zal Kagame zeggen: “Er bestaat geen politieke oppositie in Rwanda, iedereen ondersteunt de regering.” De demonstraties in de Arabische wereld drukken ons met de neus op de feiten: dat mensen zich jaren stil houden, betekent niet dat ze geen verandering willen. In Tunesië, Egypte en Libië gaan mensen nu massaal de straat op, in Rwanda hoeven we voorlopig geen massademonstraties te verwachten. De vrijheid is te beperkt, de angst te groot.

De Nederlandse regering heeft het moeilijk om haar houding tegenover Rwanda te bepalen. We zijn een van de grootste donoren van ontwikkelingshulp, maar we hebben wel de begrotingssteun aan de Rwandese overheid stopgezet. Indirect financiert Nederland echter nog wel projecten van de Rwandese regering. Zo hebben we de Rwandese nationale kiescommissie gesponsord die verkiezingen heeft georganiseerd die allesbehalve democratisch genoemd kunnen worden. Staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen bracht twee weken geleden een bezoek aan Rwanda. Rwanda wil graag dat Europese landen verdachten van de genocide uitleveren, en organiseerde daarom een promotietour langs het juridische apparaat om de staatssecretaris ervan te overtuigen dat alles naar behoren verloopt.

Knapen stelde hierna dat Nederland weinig kan doen voor Victoire Ingabire, aangezien ze officieel geen Nederlandse is. Het is opmerkelijk dat Ben Knapen nu meent niks te kunnen doen voor Victoire, terwijl de Nederlandse recherche zich er wel voor leende om haar huis in Zevenhuizen binnen te vallen om bewijsmateriaal te verzamelen voor datzelfde politieke proces. Maar onafhankelijke rechtspraak in Rwanda is een illusie, en alleen daarom al zou Nederland meer aandacht moeten hebben voor de stem van de oppositie.

-Esther Marijnen studeert Conflict Studies and Human Rights aan Universiteit Utrecht en onderzoekt op dit moment de Rwandese politieke oppositie in Brussel.-

Mail

Gemma Pauwels is freelance illustrator en woont in Amsterdam.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziRedacteur
het laatste
Slentermijmeringen uit Rotterdam

Slentermijmeringen uit Rotterdam

In de zomerserie ‘Slentermijmeringen’ reist Annelies van Wijk naar vier Europese steden. Dolend langs Manneke Pis, reuzencitroenen en pijnlijke herinneringen, treedt ze in een sprankelende dialoog met de plekken, hun taal en hun bewoners, maar vooral ook met zichzelf. Vandaag: Rotterdam. Lees meer

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Ecce homo. Een warme Zomergasten met Nazmiye Oral

Als we gisteravond íets van Nazmiye Oral leerden, dan is het wel hoe belangrijk het is om de ruimte die we hebben gewonnen aan anderen door te geven. Lees meer

 Een kosmische estafette

Een kosmische estafette

Maar liefst vier verschillende robots zullen de buisjes als een estafette op tientallen miljoenen kilometers van de aarde aan elkaar doorgeven. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 32

Als alles anders loopt

Deze week worden onze redacteurs blij van poëzie op hun time line, een film met Cate Blanchett en een verassingsalbum. Lees meer

Scheerlijn - Haring

Scheerlijn - Haring

Dit seizoen warmt Hard//hoofd zich aan de zomer in een samenwerking met de Seizoenszine: een reeks zines waarin wordt samengewerkt door schrijvers, illustratoren en fotografen om het seizoen te omvatten. Deze week is de beurt aan Liene Schipper. Lees meer

Column: Vervuilde idylle

Vervuilde idylle

Iduna Paalman belt vanuit de camping in Frankrijk met haar oma. Net daarvoor las ze nog in de dichtbundel van de Duitse Monika Rinck. Lees meer

Micha's Muur

Micha's Muur

Gijs van Maanen bezocht Micha Wertheims voorstelling 'Voor alle duidelijkheid' en constateerde dat die stond als een huis. Maar juist een scheurtje in een van de muren had de verbeelding van het publiek kunnen prikkelen, betoogt hij. Lees meer

Slentermijmeringen uit Londen

Slentermijmeringen uit Londen

In de zomerserie ‘Slentermijmeringen’ reist Annelies van Wijk naar vier Europese steden. Dolend langs Manneke Pis, reuzencitroenen en pijnlijke herinneringen, treedt ze in een sprankelende dialoog met de plekken, hun taal en hun bewoners, maar vooral ook met zichzelf. Vandaag: Londen. Lees meer

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Strafpleiter Inez Weski gaat vrijuit in Zomergasten

Inez Weski bleek een intelligente, doordachte gast die uitspraken doet over de condition humaine, maar ook wantrouwig is tegenover de mensheid. Lees meer

Tip: zoek je partner in zelfontplooiingscrime

Zoek je partner in zelfontplooiingscrime

Wat te doen als je gelooft dat ieder mens bestaansrecht heeft, behalve jij? Op grijze dagen verliest ook Annelies van Wijk zichzelf weleens uit het oog. Een tip om je ondermijnende gedachtes 180 graden te draaien. Lees meer

Een Betonskelet leggen (fragment)

Vertigo

Dit seizoen warmt Hard//hoofd zich aan de zomer in een samenwerking met de Seizoenszine: een reeks zines waarin wordt samengewerkt door schrijvers, illustratoren en fotografen om het seizoen te omvatten. Deze week is de beurt aan Ceren Uzuner. Lees meer

Column: Het is tijd

Strijdlied voor een nieuwe tijd

In haar eerste column op Hard//hoofd toont Marthe van Bronkhorst zich meteen onverschrokken: ze heft een strijdlied aan voor de nieuwe wereld. Lees meer

 I Am OK

I Am OK

Gevoelens van somberheid, eenzaamheid, rusteloosheid en verdriet voelt en herkent iedereen, maar sommigen van ons voelen ze dagelijks. Hoe ga je daar als maker mee om? Hoe visualiseer je iets wat vaak niet zichtbaar is aan de buitenkant? Lees meer

8 + 5 + 36 + 9

8 + 5 + 36 + 9

Het leven van de hoofdpersoon van dit korte verhaal speelt zich af in een kleine bubbel van drie personen: haar beste vriendin, het vriendje van haar beste vriendin en zijzelf. Een bubbel die vroeg of laat onvermijdelijk uiteen zal spatten. Lees meer

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Bij Typhoon was geen vleugje ironie te bekennen

Typhoon bleek een meer dan vriendelijke eerste Zomergast; vrolijk en inspirerend genoeg om Janine Abbring een lesje ‘wokeness voor beginners’ te geven. Maar vliegt de tijd voorbij terwijl je kijkt? Dat niet. Lees meer

Tip: Beleef een walgelijke extase 1

Beleef een walgelijke extase

Na het lezen van Clarice Lispectors meesterwerk, moet Rijk Kistemaker zich inhouden om niet allerlei wilde flora en fauna te gaan lastigvallen. Een tip over de verzoening met sidderende geleedpotigen en ander niet-menselijk gespuis.  Lees meer

 Had ik al verteld hoe onderdrukt ík ben?

Had ik al verteld hoe onderdrukt ík ben?

"Als gevolg van het optreden van radicale groepen die (institutioneel) racisme zeggen te willen bestrijden, komt de vrijheid van meningsuiting onder druk te staan", ondertekenden onder anderen Zihni Özdil, Jan Roos en Geerten Waling. Ook de namen van niet minder dan twaalf Forum-vertegenwoordigers staan onder de brief. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 31

Het is voorbij voor je het weet

Deze week werden onze redacteuren blij van een veel te korte serie, een ongebruikelijke detective en muziek die niet voor jouw oren bestemd is. Lees meer

De rollen omgedraaid - kijken naar kunstkijkers 1

De rollen omgedraaid - kijken naar kunstkijkers

Wanneer een bezoeker in een museum bij een kunstwerk net wat langer dan de gemiddelde dertig seconden blijft staan, zou Vivian Mac Gillavry diegene het liefst het hemd van het lijf vragen. Om zo min mogelijk mensen lastig te vallen, bedacht ze een undercoveroperatie. Lees meer

Filmtrialoog: Queen & Slim

Queen & Slim

Onze redacteuren zagen Queen & Slim, een 'instant classic met een hoge mate van urgentie'. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan