Wie heeft er nog communie gedaan? Wie trouwt er nog? Wiens begrafenis wordt nog gesierd door een echte mis? En is er iets in de plaats gekomen voor die eeuwenoude rituelen? Deze week vragen we het ons af. Wat maakt het ritueel en zijn donsveertjes genoeg? Daphne wandelt door een Onderzeebootloods vol witte veertjes en walvisgezang.
Met het verdwijnen van religie is ook het ritueel verloren gegaan. De Turkse installatiekunstenaar Sarkis is er nogal stellig over. Hij ervaart het als een gemis dat er geen ruimtes meer worden ingericht voor devotie en bezinning. Daarom maakte hij van de Onderzeebootloods in Rotterdam een sacrale plek. Met gepast ontzag betreed ik de loods waar gefilterd licht in verschillende kleuren door de ramen valt. In het midden van de hal staat een kapel van metershoge boomstammen en een klokkenspel dat het minimalistische muziekstuk ‘Litany for the Whale’ van John Cage ten gehore brengt. De grond is bezaaid met kippenveren, als overblijfselen van de rite van een onbekend geloof. Ik besluit gehoor te geven aan het mystieke roepen van de walvissen en de zachtheid van kippenveren in de enorme loods en volg Sarkis in zijn zelf gecreëerde mythe.
Litany for the Whale (1980) - John Cage
De veren onder mijn schoenen brengen mij terug naar een ochtendritueel van jaren geleden. Als klein meisje nam mijn vader me op zondagochtend vaak mee naar de boer. Ondanks mijn angst voor een ren vol kakelende kippen, kwam ik op die zondagen thuis met vier eieren. Twee bruine, een witte voor mijn zusje, en één zonder poep en veren voor mezelf. Mijn moeder maakte een einde aan deze vermeende idylle. Al snel bleek dat in een echtscheiding ook de rituelen verdeeld worden, ritueel van jou, ritueel van mij. En sómmige gaan verloren. In het volgende dorp waar ik met mijn moeder en zusje ging wonen, hadden ze geen kippen, alleen een grote wei met een pauw. Zonder de aansporingen van mijn vader durfde ik niet onder het hek door te kruipen om een pauwenveer te bemachtigen. Laat staan een voor mijn zusje.
Illustratie: Liesbeth De Feyter
De in Nederland wonende Russische fotograaf Ksenia Galiaeva kent zo haar eigen familierituelen. Eens per jaar zoekt ze haar ouders op in hun vakantiehuis op het platteland. In haar foto’s zie je de lome hitte, seizoensklussen, rode en zwarte bessen, witte kool, sterke koffie, een klein moedertje en een teckel. Het is geen documentaire-serie over een zomerverblijf, maar een familiefictie. Door de diafilms uit haar oude Zenit te ontwikkelen als gewone fotonegatieven krijgen de afbeeldingen een vreemde verzadigde kleur. Ieder beeld is als een spons en neemt de herinneringen van de fotograaf in zich op. Zij kiest wat bewaard blijft. Kleine, soms triviale details die een symbolische betekenis krijgen.
Foto's: Ksenia Galiaeva. Met dank aan: Ellen de Bruijne Projects
Inmiddels is mijn moeder ook van haar tweede man gescheiden. De gewoontes en tradities zijn opnieuw netjes onderverdeeld. Voor mij begint het allemaal wat verwarrend te worden, dus creëer ik mijn eigen gebruiken voor de feestdagen. De avond voor het paasontbijt rasp ik acht citroenen voor een mierzoete Lemon Curd. De schil van de citroenen moet au bain-marie gekookt worden met wat boter en een geklutst ei. Het zuur wordt overstemd met een kilo suiker. Wanneer de curd de gewenste dikte heeft, gaat het goedje in drie verschillende potjes met roodgeblokte deksels. De daarop volgende dagen ga ik zoet de familie rond met potten Lemon Curd. Na een paasontbijt, een brunch en een diner met eieren en truffel, laat ik het laatste potje achter in de koelkast van mijn moeder. Op haar tafel een briefje: volgende keer bij jou, beloofd.
Illustratie: Liesbeth De Feyter
Rituelen zijn niet verloren gegaan, ze blijken alleen vele malen flexibeler dan gedacht, inwisselbaar ook. Het stelt me gerust dat wie zijn rituelen netjes uitvoert uiteindelijk een mythe creëert. Dit staat los van religie, maar vraagt wel wat toewijding en verbeeldingskracht. De Turkse kunstenaar Sarkis dwingt me op m’n knieën. Twee dagen nadat ik in de onderzeebootloods naar de lokroep van de walvissen van John Cage luisterde, zwemt er een bultrug de haven van Rotterdam binnen. (Waar gebeurd! 14 augustus 2012) De derde walvis sinds het plaatsen van het orgel in de Onderzeebootloods. Ik hoef er alleen maar in te geloven.
--
Dit is een gastbijdrage van Daphne Rieken. Daphne studeerde journalistiek en kunstgeschiedenis en om die reden schrijft zij het liefst over extreem actuele kunst of anders over science fiction.
