Illustratie: Elise van Iterson

Een grote tentoonstelling over een klein grijs boekje confronteert Roos met haar herinneringen." />

Illustratie: Elise van Iterson

Een grote tentoonstelling over een klein grijs boekje confronteert Roos met haar herinneringen." />
Asset 14

Ode aan de associatie

◊ Informatie

De Hallen


Dit najaar presenteert De Hallen Haarlem de internationale groepstentoonstelling He disappeared into complete silence: rereading a single artwork by Louise Bourgeois. Centraal in deze tentoonstelling staat het boekje He disappeared into complete silence (1947), een relatief onbekend kunstwerk van de Frans-Amerikaanse kunstenaar Louise Bourgeois. He disappeared into complete silence: rereading a single artwork by Louise Bourgeois is nog t/m 4 december 2011 te zien in het museum.

Belangrijk onderdeel van het tentoonstellingsproject was een serie van negen evenementen, waarin werd ingezoomd op verschillende aspecten van He disappeared into complete silence. Op zaterdag 3 december om 15:00 uur zal de laatste van deze evenementen plaatsvinden: de muzikale performance Wholeheartedly door Rory Pilgrim.

Word fan van De Hallen op Facebook en maak kans om een jaar lang toegang tot dit museum te krijgen!

In de Hallen in Haarlem is één klein boekje het uitgangspunt voor een volledige tentoonstelling. Roos werd verrast en sprak met Laurie Cluitmans, een van de curatoren. Intuïtie staat centraal: in hun werkwijze, in de kunst die ze interessant vinden en in de ervaring die ze bezoekers willen geven.

My emotions are my demons

Soms klopt iets zonder dat je weet waarom. Je intuïtie ziet dat er een relatie is tussen twee fenomenen, maar je kunt het (nog) niet rationeel verklaren. In het dagelijks leven hechten we weinig waarde aan dit soort vrije associaties, maar zo’n intuïtief vermoeden is er niet voor niets. De tentoonstelling He disappeared into complete silence: rereading a single artwork in het Haarlemse museum De Hallen geeft de bezoeker de ruimte om zijn associaties serieus te nemen. En hij wordt beloond.

Centraal staat het kleine boekje van de Frans-Amerikaanse kunstenares Louise Bourgeois (1911 – 2010). De excentrieke Bourgeois werd op latere leeftijd beroemd met haar sculpturen over persoonlijke thema’s als seksualiteit, vrouwelijkheid, familie, angst, pijn en het onbewuste. Wereldberoemd werd haar gigantische spin Maman die in 1999 tentoon werd gesteld in de Turbinehal van het Britse Tate Modern. Telkens weer benadrukte Bourgeois de emoties en de onbewuste krachten die de drijfveer waren voor haar werk. "My emotions are my demons [...] It is not emotions themselves. It is the intensity of the emotions, they are much too much for me to handle. That's why I transfer the energy into sculpture", vertelde de hoogbejaarde dame in een documentaire, twee jaar voor haar overlijden vorig jaar.

In De Hallen geen grote spinnen. He disappeared into complete silence is een klein grijs boekje uit 1947, met negen korte verhaaltjes, bijna gedichten, die vergezeld worden door negen etsen. We maken kennis met een wachtend meisje, een soldaat, een echtgenoot; allemaal figuren die zich geen raad weten, geen contact kunnen leggen, geïsoleerd zijn. "Once a man was telling a story, it was a very good story too, and it made him very happy, but he told it so fast that nobody understood it."

Op de etsen bij de verhaaltjes staan geen mensen, maar gebouwen, constructies, ladders en machines, die het beklemmende en ontheemde gevoel van de personages versterken. Dit werk is het vertrekpunt van de tentoonstelling. Maar minstens zo interessant als het werk van Bourgeois, zijn de andere werken. Werken van hedendaagse kunstenaars, waaronder ook bekende namen als Tracy Emin en Paul McCarthy & Mike Kelly, die op een prettig associatieve manier zijn neergezet. Of het nu de kleur, het materiaal, de tekeningen, het thema, de beklemming of de humor is: alle werken haken aan bij een ander aspect van Bourgeois' werk. Zo is de ladder uit een ets van Bourgeois levensgroot in de tentoonstelling beland. De ladder leidt de bezoekers naar een donkere zolder, waar de tentoonstelling verder gaat.

Illustratie: Elise van Iterson

Vrij associëren

Behalve het herlezen en interpreteren van Bourgeois' fascinerende werk is de tentoonstelling vooral een ode aan de associatie, aan de vrijheid om verbindingen te maken. Verbindingen tussen je eigen lichaam, de dood, het gevoel van de eerste keer dat je met iemand naar bed ging, of de herinnering aan de keer dat je je bij verstoppertje in die donkere kast verborg. De kunstwerken roepen persoonlijke beelden en herinneringen op, die door de bezoeker voor het eerst met elkaar in verbinding worden gebracht. Dat zorgt voor een individuele ervaring die hoogst ongebruikelijk is in hedendaagse tentoonstellingen. Het is je eigen persoonlijke tentoonstelling.

Deze individualiteit sluit aan bij de drijfveren van Bourgeois' werk – de intieme emoties, de individuele gedachten en de associaties die zich niet in woorden laten vangen. De tentoonstelling maakte mij nieuwsgierig: naar ander werk van Bourgeois en, gek genoeg, naar mijn eigen manier van denken en associëren. Zonder dat mijn bezoek aan De Hallen een diepgaande therapeutische sessie werd, zonder dat ik direct de behoefte had om aan de garderobedame de angsten uit mijn kindertijd te vertellen, liep ik toch met een vreemd gevoel terug naar het station. Waarom durfde ik in eerste instantie niet naar die zolder, en wat was er eigenlijk zo vervelend aan dat filmpje van Paul McCarthy?

Deze manier van tentoonstellen prikkelt en doet verlangen naar meer. Zeker in onze tijd waarin tentoonstellingen vooral heel conceptueel uitgedacht willen zijn, maar er daarbij niet in slagen tot het gevoel te spreken. Ik sprak met curator Laurie Cluitmans (1984), die deze tentoonstelling samen met Arnisa Zeqo (1981) samenstelde. Ze was gefascineerd door de pogingen van mensen om te communiceren, door het onvermogen en de universaliteit ervan. In He disappeared into complete silence herkende ze dezelfde fascinatie.

De gouden formule

"Vaak wordt het werk van Bourgeois autobiografisch gelezen, maar wij wilden met deze tentoonstelling juist een ander perspectief bieden. In He disappeared into complete silence verbeeldt Bourgeois natuurlijk wel gevoelens die ze kent, maar op verschillende manieren en vanuit verschillende personages. Het werk heeft veel verschillende karakteristieken, die we in de tentoonstelling proberen uit te werken, op een gevoelsmatige en subjectieve manier." Bij het samenstellen van de tentoonstelling werkten Cluitmans en Zeqo met het idee van de familiegelijkenis. “Net zoals mensen binnen één familie op verschillende manieren op elkaar kunnen lijken, door haarkleur, mond of bewegingen, zo hebben deze werken op verschillende niveaus overeenkomsten met elkaar.”

Cluitmans en Zeqo werkten niet vanuit een concept maar vanuit hun eigen ervaring aan de tentoonstelling. Maar Cluitmans benadrukt dat ze op op een andere manier geprobeerd hebben te vernieuwen: "Het was voor onszelf een bijzondere tentoonstelling, omdat het onze eerste museale tentoonstelling is. Vaak wordt dan verwacht dat jonge curatoren jonge kunstenaars tonen, generatiegenoten. Dat was voor ons geen uitgangspunt. We wilden juist verschillende generaties kunstenaars en kunstwerken bij elkaar brengen en hun onderlinge associaties tonen vanuit het perspectief van He disappeared into complete silence."

Deze twee curatoren hebben het werk van Bourgeois en de verbeeldingskracht van de bezoeker zo goed hebben aangevoeld. Dat belooft wat voor de toekomst.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer