Heidi Montag is het ultieme symbool van onze drang naar maakbaarheid. En die is niet zo nieuw als je zou denken. Maar waarom zijn de uitwassen ervan nu zo extreem?
De 23-jarige Heidi Montag uit MTV’s realityhitserie The Hills ging begin dit jaar onder het mes en liet in één keer een eerdere nosejob herzien, haar wenkbrauwen liften, haar oren naar achter pinnen, haar navel naar boven verplaatsen, haar kin kleiner en haar borsten groter maken, botox in haar voorhoofd spuiten en haar rug uithollen. Vet werd weggezogen uit haar nek, middel, heupen en dijen, en bijgespoten in haar wangen, lachrimpeltjes en lippen. In het laatste seizoen van The Hills, nu te zien op de Nederlandse tv, zien we het resultaat. Heidi is veranderd in een groteske versie van Barbie, met gezwollen lippen in een verlamd gezicht en de ogen van een angstige chihuahua boven lachwekkende borsten die zich uit alle macht vastklampen aan haar veel te tengere lijf.
Maanden na de operatie houdt Heidi de internationale pers nog steeds bezig, met als laatste nieuwtje dat ze haar borsten toch kleiner wil. Hoewel we inmiddels gewend zijn aan plastische chirurgie en iedereen op z’n tijd wel houdt van een mooie horrorfilm of opwindende freakshow, jaagt Heidi ons blijkbaar echt de stuipen op het lijf. Dat heeft ermee te maken dat Heidi zichzelf zo gemaakt heeft. God, zo stelt ze, schonk haar niet alleen haar lichaam, maar ook haar plastisch chirurg. Victor Frankenstein schiep een monster, maar Heidi creëerde zichzelf. Montag belichaamt de maakbaarheid van het leven die zo kenmerkend is voor onze tijd, en het ziet er niet mooi uit. In een wereld waarin we gestresst raken door de overvloed aan keuzes, confronteert zij ons met de vraag of we het eigenlijk wel aankunnen om van onszelf te maken wat we willen.
Een lange geschiedenis
Er wordt wel gezegd dat een ster uitdrukking geeft aan collectieve behoeften, dromen, fantasieën en obsessies. Zo bekeken is maakbaarheid ons aller fixatie, want sterren en makeovers zijn verwikkeld in een innige relatie die al lang duurt. Makeovers maken van de gewone mens een ster en van de ster een grotere ster. In 1942 bijvoorbeeld, werd Norma Jean Baker op haar werk ontdekt door een fotograaf. Een mooie brunette, maar niet al te opvallend. Tot ze een paar jaar later het haar lichtblond verfde, een moedervlek aanstipte, haar decolleté liet zien en haar naam veranderde in Marilyn Monroe: een ster was geboren. In de jaren negentig bereikte Oprah Winfrey het hoogtepunt van haar populariteit toen ze tientallen kilo’s afviel en zichzelf omtoverde van dikke talkshowhost tot lichtend voorbeeld van het maakbare lijf. Koning der sterren Michael Jackson kreeg het voor elkaar om in een blanke te veranderen.
Onze obsessie met maakbaarheid is van alle tijden, maar er is een groot verschil tussen de maakbaarheid van toen en die van nu. Een pukkeltje hier en wat gebleekt haar daar is heel wat anders dan het menselijke knutselwerk dat Heidi Montag heet. Maar, zegt Heidi, “If Cleopatra were alive now, I’m sure she would have triple D’s and all the works done.” Er is nu simpelweg meer mogelijk. Toch zijn de extreme gevallen van de plastische chirurgie slechts een deel van de monsterlijke vormen die het idee van het maakbare leven de laatste jaren aanneemt.
Maakbaarheid is in de mode
We leven in de veronderstelling dat we alles zelf kunnen en moeten maken. In de sportschool maak je je eigen strakke lijf, bij de therapeut maak je je eigen gelukkige ik en op tv maak je van jezelf een beroemdheid. Dankzij het eigentijdse fenomeen realityshow geniet zelfs een oversekste Hagenees ongekende roem door zich voor de camera vol te gieten in Chersonissos. Heidi maakte van zichzelf een ster door haar deelname aan The Hills. Ze is eigenlijk niet eens echte ster, maar een realityster, een do-it-yourself beroemdheid in een tijd waarin we geloven in de kracht van The Secret. Eigen schuld, dikke bult als het slecht met je gaat. Had je maar wat positiever moeten denken.
Maakbaarheid viert zege en een gewone makeover is al lang niet meer genoeg. De makeover van onze tijd is een extreme en we zijn er gek op. In 2002 gooide Extreme Makeover nog hoge ogen door in één aflevering het leven en uiterlijk van een deelnemer totaal te veranderen, inmiddels nemen we met minder geen genoegen. Xzibit zorgt dat je je auto niet terug herkent en Extreme Makeover Home Edition sloopt gewoon je huis en zet een nieuwe neer. Zelfs politici zijn eraan: een facelift, geverfd haar en politiek incorrect gedrag maakten van de Italiaanse premier Silvio Berlusconi “Rockstar dell’anno 2009” volgens Rolling Stone Magazine.
Er zijn grenzen
De sterren van nu laten ons de gruwelijke vormen zien die keuzevrijheid heeft aangenomen. Michael Jackson bleef zijn uiterlijk maar bijstellen tot er niet veel meer van hem over was dan een zacht kinderstemmetje. Heidi had beter kunnen weten, zou je denken, maar nu vertelt ze met datzelfde zachte stemmetje aan Access Hollywood dat ze de operatie bijna niet had overleefd: “I had too much demerol, like Michael Jackson did.” En dan klinkt vanuit haar excessief pruilende lippen nog eens de positieve kant van deze pijn en vernedering: “The beauty of modern science and this life that we’re born in, and free will.” We hoeven er slechts voor te kiezen om er zo uit te zien. En, zegt Heidi, “It’s a beautiful thing in my opinion, that we have that choice.” Mooi? Het lijkt we of er geen grenzen meer zijn aan keuzevrijheid en de macht om van onszelf te maken wat we willen, en dat vinden we doodeng.
Maar zo bang hoeven we ook weer niet te zijn. Als we verder kijken dan de plastic oppervlakte dan kunnen we ons afvragen of het leven tegenwoordig wel echt zo maakbaar is als Heidi zelf gelooft. Gaat het hier niet gewoon om Heidi’s onvermogen te accepteren hoe ze is? En is dat niet van alle tijden? Over Greta Garbo, een van de eerste supersterren in de geschiedenis, gaat het verhaal dat zij de veroudering van haar uiterlijk zo vreselijk vond dat ze zich na haar 43e nooit meer voor een camera heeft vertoond. Heidi vertelt haar interviewer dat ze het geweldig vindt dat ze later tachtig is in het lichaam van een vijftigjarige. Maar hoe ze er tegen die tijd ook uitziet, vijftig zal ze niet zijn. Eigenlijk doet ze gewoon hetzelfde als Garbo: ze verstopt zich. Niet zoals Garbo in een appartement in New York, maar achter een masker gemaakt van botox.
Uiteindelijk moeten we allemaal geloven aan onze imperfecties, hoe hard we ook doen of het leven vandaag de dag volledig maakbaar is. Michael Jackson’s neus viel eraf, Oprah weegt inmiddels weer 90 kilo en naast Lady Gaga waren Cher’s 64 jaar er toch wel af te zien op de VMA’s. Heidi begrijpt dat niet, maar legt het ons haarfijn uit. Door haar botoxmasker op te zetten toont ze niet alleen onze obsessie met maakbaarheid, maar benadrukt ze ook dat er wel degelijk grenzen zitten aan die maakbaarheid en dat we het echt allemaal niet zo in de hand hebben. Niemand is perfect, ons lichaam is onderhevig aan verval en niets wat wij doen, geen keuze die wij maken, geen make-over waar we ons in storten, kan dat fundamenteel veranderen. Gelukkig maar.
Een gastbijdrage van Kelli van der Waals
