Asset 14

Maskers houden van mensen

Cultuurwetenschapper Joost Vormeer ziet overal maskers en soms ook wat erachter schuilgaat. Ze tonen evenveel als ze verhullen.

In de zomer van 2012 orakelde trendwatcher Lidewij Edelkoort in het programma Zomergasten over de trend om gezichten te verbergen. Toen voorspelde ze de terugkeer van de cape. Anonimiteit wordt weer op waarde geschat, bezwoer Edelkoort, die door Time Magazine tot één van de 25 invloedrijkste modekenners van deze tijd is uitgeroepen. Bankiers en CEOs hebben veel geld over voor haar associaties.

Ze doet me een beetje denken aan een personage in Cosmopolis van de Canadese regisseur David Cronenberg. In deze film wordt een jonge multimiljonair, Eric Packer, rondgereden door de straten van New York, op weg naar zijn kappersafspraak. Een van de mensen die hij in zijn limousine ontvangt is zijn chief of theory, een vrouw die net als Edelkoort raadselachtige uitspraken doet over onze tijd of de nabije toekomst.

Maar wordt anonimiteit daadwerkelijk weer op waarde geschat? In ieder geval is door de onthullingen van Edward Snowden een debat op gang gekomen over het belang van online privacy. Het Amsterdamse platform Mediamatic koppelt de toenemende behoefte van overheden om burgers in de gaten te houden en hun gegevens te verzamelen – vooral na de aanslagen van 11 september – aan de trend in mode, fotografie en beeldende kunst om gezichten te verbergen of te transformeren. Hoe reageren kunstenaars op die toenemende behoefte aan surveillance? Hoe is het om even met een ‘geleend’ gezicht door het leven te gaan? In de expositie Faceless zijn verschillende werken rond die vraag bij elkaar gebracht, waaronder veel foto’s en afbeeldingen van gemaskerde gezichten en sculpturen.

Illustratie: Merlijn van Bijsterveldt.

De laatste keer dat ik een masker heb gedragen was op de kleuterschool. Wij maakten ze zelf, met papier en elastiekjes die je om je oren moest doen. Hoe erg we ook ons best deden, ze wilden maar niet eng worden, want je zag meteen wie erachter zat. Ik herinner me ook dat ik een keer erg bang werd van een afbeelding in een jeugdatlas van een masker uit Bolivia dat de duivel moest voorstellen. Het kleurrijke gezicht met twee uitpuilende ogen keek me grijzend aan. Ik begreep het niet. Waarom zouden mensen de duivel willen spelen? Ik kom uit een protestantse omgeving. Voor mij was de duivel een wezen dat zo allesomvattend duister was dat ik me van hem geen voorstelling kon maken. Het masker liet mij iets zien wat ik niet had kunnen bedenken.

Nu zie ik soortgelijke ‘etnische’ maskers vooral in hippe videoclips opduiken. Het is een trend. Er zijn zelfs artiesten die maskers dragen als ze optreden, zoals de Britse DJ SBTRKT. In zijn video voor de track ‘Pharaohs’ komen verschillende vormen van gezichtsbedekking in beeld, zoals ‘Afrikaanse’ maskers (zo zien ze eruit, of ze echt Afrikaans zijn weet ik niet), weelderige bloemenmaskers, maar ook een zwarte helm. De zangeres heeft nu eens een witte verticale streep in haar gezicht, dan weer een paar kleurrijke strepen rondom haar ogen.

In de video voor het nummer ‘Are you…can you…were you? (Felt)’ van de Amerikaanse hiphopband Shabazz Palaces zie je in het begin een aantal maskers in een ruimte hangen. Zijn het maskers van Native Americans? Ook dat wordt mij niet helemaal duidelijk. Daarna vertelt de clip het verhaal van een meisje van Ethiopische afkomst dat problemen met haar conservatieve moeder heeft omdat ze zich westers kleedt. Hun ruzie is onverstaanbaar, want ze discussiëren in het Amhaars, maar af en toe hoor je fragmenten Engels. ‘Who cares about lipstick!’, roept het meisje op een bepaald moment. In huis hangen afbeeldingen en andere symbolen die waarschijnlijk religieus zijn. Hoewel het verhaal van de clip vrij eenvoudig is, kan ik er toch moeilijk vat op krijgen. Het lijkt alsof een deel van de clip voor mij als buitenstaander is verzegeld. Maar dat is ook wat traditionele maskers uit andere culturen doen. Hun betekenis is alleen voor ingewijden bedoeld.

Sommige maskers vervullen nog steeds een ceremoniële rol, ook in Europa. Op straat tijdens carnaval bijvoorbeeld, als mensen hun leiders parodiëren. Of tijdens protesten en opstanden, als mensen hun leiders bekritiseren. In Cosmopolis zie je dat sommige anarchisten die om de limousine van de hoofdpersoon Eric Packer heen lopen maskers dragen. Het kapitalisme heeft voor hen een gezicht: dat van Packer, de knappe speculant in zijn geblindeerde limousine. Als hij even later uitstapt gooit een van de anarchisten een taart in zijn gezicht. Het mooie ‘gezicht van kapitalisme’ is dan even besmeurd.

In revoluties spelen maskers een belangrijke rol. Gasmaskers en bivakmutsen zijn natuurlijke geen overbodige luxe voor een knokpartij met de oproerpolitie. Bovendien is de gemiddelde opstandeling gebaat bij een zekere anonimiteit. Daarnaast is het visuele aspect belangrijk. Revoluties hebben symbolen nodig. Tijdens de protesten van Occupy dook steeds het glimlachende Guy Fawkes-masker op. De historische figuur Fawkes beraamde in 1605 een aanslag op de House of Lords en sindsdien speelt een masker van zijn gezicht een belangrijke rol tijdens jaarlijkse festiviteiten die Fawkes’ arrestatie herdenken. Nadat in 1982 het masker opdook in de graphic novel ‘V for Vendetta’ werd het geleidelijk een symbool voor opstand en onvrede. En tijdens de Franse Revolutie maakte Marie Tussaud, nu bekend van het wassenbeeldenmuseum, dodenmaskers voor veroordeelden als Marie Antoinette en Robespierre. Deze maskers werden in optochten door de straten van Parijs omhoog gehouden voor een maximaal visueel effect.

De maskers op straat vandaag de dag zijn soms ook duister, maar beter te begrijpen omdat er een brede (politieke) context is. In videoclips zijn maskers raadselachtig, in zichzelf gekeerd, bijna autonoom. Hoe minder je ervan weet, des te groter dat effect.

Pas toen ik het Boliviaanse masker dat ik in die jeugdatlas heb gezien jaren later op internet opzocht, begreep ik waar het vandaan kwam. Het voorwerp wordt tijdens het carnaval van Oruro gedragen, een religieus festival dat op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Nu kijk ik er met andere ogen naar, want ik kan het in een context plaatsen. Dat enge masker van toen is eigenlijk best mooi.

Joost Vormeer (1983) is cultuurwetenschapper en freelance journalist.

Mail

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Dingen die niet kloppen, maar die ik wel geloof

Hoe goedgelovig mag een mens eigenlijk zijn? Waar Eva van den Boogaard soms dwangmatig eerlijk is, blijkt haar neef F. regelmatig informatie aan haar te verstrekken die niet klopt. Lees meer

Automatische concepten 70

Vertrouw de dingen die je met gemak doet

Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten van de Gerrit Rietveld Academie naar het beste advies dat zij ooit kregen. Vandaag: Geert Mul, die onder meer computeranimaties, installaties en sculpturen maakt. 'Als iets geforceerd was, dacht ik dat dat dan wel kunst zou zijn.' Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer