tickets
Asset 14

Maskers houden van mensen

Cultuurwetenschapper Joost Vormeer ziet overal maskers en soms ook wat erachter schuilgaat. Ze tonen evenveel als ze verhullen.

In de zomer van 2012 orakelde trendwatcher Lidewij Edelkoort in het programma Zomergasten over de trend om gezichten te verbergen. Toen voorspelde ze de terugkeer van de cape. Anonimiteit wordt weer op waarde geschat, bezwoer Edelkoort, die door Time Magazine tot één van de 25 invloedrijkste modekenners van deze tijd is uitgeroepen. Bankiers en CEOs hebben veel geld over voor haar associaties.

Ze doet me een beetje denken aan een personage in Cosmopolis van de Canadese regisseur David Cronenberg. In deze film wordt een jonge multimiljonair, Eric Packer, rondgereden door de straten van New York, op weg naar zijn kappersafspraak. Een van de mensen die hij in zijn limousine ontvangt is zijn chief of theory, een vrouw die net als Edelkoort raadselachtige uitspraken doet over onze tijd of de nabije toekomst.

Maar wordt anonimiteit daadwerkelijk weer op waarde geschat? In ieder geval is door de onthullingen van Edward Snowden een debat op gang gekomen over het belang van online privacy. Het Amsterdamse platform Mediamatic koppelt de toenemende behoefte van overheden om burgers in de gaten te houden en hun gegevens te verzamelen – vooral na de aanslagen van 11 september – aan de trend in mode, fotografie en beeldende kunst om gezichten te verbergen of te transformeren. Hoe reageren kunstenaars op die toenemende behoefte aan surveillance? Hoe is het om even met een ‘geleend’ gezicht door het leven te gaan? In de expositie Faceless zijn verschillende werken rond die vraag bij elkaar gebracht, waaronder veel foto’s en afbeeldingen van gemaskerde gezichten en sculpturen.

Illustratie: Merlijn van Bijsterveldt.

De laatste keer dat ik een masker heb gedragen was op de kleuterschool. Wij maakten ze zelf, met papier en elastiekjes die je om je oren moest doen. Hoe erg we ook ons best deden, ze wilden maar niet eng worden, want je zag meteen wie erachter zat. Ik herinner me ook dat ik een keer erg bang werd van een afbeelding in een jeugdatlas van een masker uit Bolivia dat de duivel moest voorstellen. Het kleurrijke gezicht met twee uitpuilende ogen keek me grijzend aan. Ik begreep het niet. Waarom zouden mensen de duivel willen spelen? Ik kom uit een protestantse omgeving. Voor mij was de duivel een wezen dat zo allesomvattend duister was dat ik me van hem geen voorstelling kon maken. Het masker liet mij iets zien wat ik niet had kunnen bedenken.

Nu zie ik soortgelijke ‘etnische’ maskers vooral in hippe videoclips opduiken. Het is een trend. Er zijn zelfs artiesten die maskers dragen als ze optreden, zoals de Britse DJ SBTRKT. In zijn video voor de track ‘Pharaohs’ komen verschillende vormen van gezichtsbedekking in beeld, zoals ‘Afrikaanse’ maskers (zo zien ze eruit, of ze echt Afrikaans zijn weet ik niet), weelderige bloemenmaskers, maar ook een zwarte helm. De zangeres heeft nu eens een witte verticale streep in haar gezicht, dan weer een paar kleurrijke strepen rondom haar ogen.

In de video voor het nummer ‘Are you…can you…were you? (Felt)’ van de Amerikaanse hiphopband Shabazz Palaces zie je in het begin een aantal maskers in een ruimte hangen. Zijn het maskers van Native Americans? Ook dat wordt mij niet helemaal duidelijk. Daarna vertelt de clip het verhaal van een meisje van Ethiopische afkomst dat problemen met haar conservatieve moeder heeft omdat ze zich westers kleedt. Hun ruzie is onverstaanbaar, want ze discussiëren in het Amhaars, maar af en toe hoor je fragmenten Engels. ‘Who cares about lipstick!’, roept het meisje op een bepaald moment. In huis hangen afbeeldingen en andere symbolen die waarschijnlijk religieus zijn. Hoewel het verhaal van de clip vrij eenvoudig is, kan ik er toch moeilijk vat op krijgen. Het lijkt alsof een deel van de clip voor mij als buitenstaander is verzegeld. Maar dat is ook wat traditionele maskers uit andere culturen doen. Hun betekenis is alleen voor ingewijden bedoeld.

Sommige maskers vervullen nog steeds een ceremoniële rol, ook in Europa. Op straat tijdens carnaval bijvoorbeeld, als mensen hun leiders parodiëren. Of tijdens protesten en opstanden, als mensen hun leiders bekritiseren. In Cosmopolis zie je dat sommige anarchisten die om de limousine van de hoofdpersoon Eric Packer heen lopen maskers dragen. Het kapitalisme heeft voor hen een gezicht: dat van Packer, de knappe speculant in zijn geblindeerde limousine. Als hij even later uitstapt gooit een van de anarchisten een taart in zijn gezicht. Het mooie ‘gezicht van kapitalisme’ is dan even besmeurd.

In revoluties spelen maskers een belangrijke rol. Gasmaskers en bivakmutsen zijn natuurlijke geen overbodige luxe voor een knokpartij met de oproerpolitie. Bovendien is de gemiddelde opstandeling gebaat bij een zekere anonimiteit. Daarnaast is het visuele aspect belangrijk. Revoluties hebben symbolen nodig. Tijdens de protesten van Occupy dook steeds het glimlachende Guy Fawkes-masker op. De historische figuur Fawkes beraamde in 1605 een aanslag op de House of Lords en sindsdien speelt een masker van zijn gezicht een belangrijke rol tijdens jaarlijkse festiviteiten die Fawkes’ arrestatie herdenken. Nadat in 1982 het masker opdook in de graphic novel ‘V for Vendetta’ werd het geleidelijk een symbool voor opstand en onvrede. En tijdens de Franse Revolutie maakte Marie Tussaud, nu bekend van het wassenbeeldenmuseum, dodenmaskers voor veroordeelden als Marie Antoinette en Robespierre. Deze maskers werden in optochten door de straten van Parijs omhoog gehouden voor een maximaal visueel effect.

De maskers op straat vandaag de dag zijn soms ook duister, maar beter te begrijpen omdat er een brede (politieke) context is. In videoclips zijn maskers raadselachtig, in zichzelf gekeerd, bijna autonoom. Hoe minder je ervan weet, des te groter dat effect.

Pas toen ik het Boliviaanse masker dat ik in die jeugdatlas heb gezien jaren later op internet opzocht, begreep ik waar het vandaan kwam. Het voorwerp wordt tijdens het carnaval van Oruro gedragen, een religieus festival dat op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Nu kijk ik er met andere ogen naar, want ik kan het in een context plaatsen. Dat enge masker van toen is eigenlijk best mooi.

Joost Vormeer (1983) is cultuurwetenschapper en freelance journalist.

Mail

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Trotse mixtape

Trotse mixtape

Als je buren aan de deur komen bonzen, is dat om de link naar deze playlist te vragen. Lees meer

Automatische concepten 32

Het glas had jouw vorm

Thijs Joores bespreekt in zijn gedichten een donkere kant van trots: over het Imposter Syndrome en thuiskomen bij je ouders waar je kindertekeningen nog op het toilet hangen. Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Petrov zit

Petrov zit

Maria draaide zich om en liep de kamer uit. Petrov staarde naar het bruine plastic, de hoorn, de zwart met witte cijfers. Zijn starre billen raakten het leer en zijn ogen werden naar het tafeltje naast het raam getrokken. Het tafeltje met de telefoon, ver buiten zijn bereik. Zijn gedachtes vormden woorden die hij niet... Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan