Asset 14

Maskers houden van mensen

Cultuurwetenschapper Joost Vormeer ziet overal maskers en soms ook wat erachter schuilgaat. Ze tonen evenveel als ze verhullen.

In de zomer van 2012 orakelde trendwatcher Lidewij Edelkoort in het programma Zomergasten over de trend om gezichten te verbergen. Toen voorspelde ze de terugkeer van de cape. Anonimiteit wordt weer op waarde geschat, bezwoer Edelkoort, die door Time Magazine tot één van de 25 invloedrijkste modekenners van deze tijd is uitgeroepen. Bankiers en CEOs hebben veel geld over voor haar associaties.

Ze doet me een beetje denken aan een personage in Cosmopolis van de Canadese regisseur David Cronenberg. In deze film wordt een jonge multimiljonair, Eric Packer, rondgereden door de straten van New York, op weg naar zijn kappersafspraak. Een van de mensen die hij in zijn limousine ontvangt is zijn chief of theory, een vrouw die net als Edelkoort raadselachtige uitspraken doet over onze tijd of de nabije toekomst.

Maar wordt anonimiteit daadwerkelijk weer op waarde geschat? In ieder geval is door de onthullingen van Edward Snowden een debat op gang gekomen over het belang van online privacy. Het Amsterdamse platform Mediamatic koppelt de toenemende behoefte van overheden om burgers in de gaten te houden en hun gegevens te verzamelen – vooral na de aanslagen van 11 september – aan de trend in mode, fotografie en beeldende kunst om gezichten te verbergen of te transformeren. Hoe reageren kunstenaars op die toenemende behoefte aan surveillance? Hoe is het om even met een ‘geleend’ gezicht door het leven te gaan? In de expositie Faceless zijn verschillende werken rond die vraag bij elkaar gebracht, waaronder veel foto’s en afbeeldingen van gemaskerde gezichten en sculpturen.

Illustratie: Merlijn van Bijsterveldt.

De laatste keer dat ik een masker heb gedragen was op de kleuterschool. Wij maakten ze zelf, met papier en elastiekjes die je om je oren moest doen. Hoe erg we ook ons best deden, ze wilden maar niet eng worden, want je zag meteen wie erachter zat. Ik herinner me ook dat ik een keer erg bang werd van een afbeelding in een jeugdatlas van een masker uit Bolivia dat de duivel moest voorstellen. Het kleurrijke gezicht met twee uitpuilende ogen keek me grijzend aan. Ik begreep het niet. Waarom zouden mensen de duivel willen spelen? Ik kom uit een protestantse omgeving. Voor mij was de duivel een wezen dat zo allesomvattend duister was dat ik me van hem geen voorstelling kon maken. Het masker liet mij iets zien wat ik niet had kunnen bedenken.

Nu zie ik soortgelijke ‘etnische’ maskers vooral in hippe videoclips opduiken. Het is een trend. Er zijn zelfs artiesten die maskers dragen als ze optreden, zoals de Britse DJ SBTRKT. In zijn video voor de track ‘Pharaohs’ komen verschillende vormen van gezichtsbedekking in beeld, zoals ‘Afrikaanse’ maskers (zo zien ze eruit, of ze echt Afrikaans zijn weet ik niet), weelderige bloemenmaskers, maar ook een zwarte helm. De zangeres heeft nu eens een witte verticale streep in haar gezicht, dan weer een paar kleurrijke strepen rondom haar ogen.

In de video voor het nummer ‘Are you…can you…were you? (Felt)’ van de Amerikaanse hiphopband Shabazz Palaces zie je in het begin een aantal maskers in een ruimte hangen. Zijn het maskers van Native Americans? Ook dat wordt mij niet helemaal duidelijk. Daarna vertelt de clip het verhaal van een meisje van Ethiopische afkomst dat problemen met haar conservatieve moeder heeft omdat ze zich westers kleedt. Hun ruzie is onverstaanbaar, want ze discussiëren in het Amhaars, maar af en toe hoor je fragmenten Engels. ‘Who cares about lipstick!’, roept het meisje op een bepaald moment. In huis hangen afbeeldingen en andere symbolen die waarschijnlijk religieus zijn. Hoewel het verhaal van de clip vrij eenvoudig is, kan ik er toch moeilijk vat op krijgen. Het lijkt alsof een deel van de clip voor mij als buitenstaander is verzegeld. Maar dat is ook wat traditionele maskers uit andere culturen doen. Hun betekenis is alleen voor ingewijden bedoeld.

Sommige maskers vervullen nog steeds een ceremoniële rol, ook in Europa. Op straat tijdens carnaval bijvoorbeeld, als mensen hun leiders parodiëren. Of tijdens protesten en opstanden, als mensen hun leiders bekritiseren. In Cosmopolis zie je dat sommige anarchisten die om de limousine van de hoofdpersoon Eric Packer heen lopen maskers dragen. Het kapitalisme heeft voor hen een gezicht: dat van Packer, de knappe speculant in zijn geblindeerde limousine. Als hij even later uitstapt gooit een van de anarchisten een taart in zijn gezicht. Het mooie ‘gezicht van kapitalisme’ is dan even besmeurd.

In revoluties spelen maskers een belangrijke rol. Gasmaskers en bivakmutsen zijn natuurlijke geen overbodige luxe voor een knokpartij met de oproerpolitie. Bovendien is de gemiddelde opstandeling gebaat bij een zekere anonimiteit. Daarnaast is het visuele aspect belangrijk. Revoluties hebben symbolen nodig. Tijdens de protesten van Occupy dook steeds het glimlachende Guy Fawkes-masker op. De historische figuur Fawkes beraamde in 1605 een aanslag op de House of Lords en sindsdien speelt een masker van zijn gezicht een belangrijke rol tijdens jaarlijkse festiviteiten die Fawkes’ arrestatie herdenken. Nadat in 1982 het masker opdook in de graphic novel ‘V for Vendetta’ werd het geleidelijk een symbool voor opstand en onvrede. En tijdens de Franse Revolutie maakte Marie Tussaud, nu bekend van het wassenbeeldenmuseum, dodenmaskers voor veroordeelden als Marie Antoinette en Robespierre. Deze maskers werden in optochten door de straten van Parijs omhoog gehouden voor een maximaal visueel effect.

De maskers op straat vandaag de dag zijn soms ook duister, maar beter te begrijpen omdat er een brede (politieke) context is. In videoclips zijn maskers raadselachtig, in zichzelf gekeerd, bijna autonoom. Hoe minder je ervan weet, des te groter dat effect.

Pas toen ik het Boliviaanse masker dat ik in die jeugdatlas heb gezien jaren later op internet opzocht, begreep ik waar het vandaan kwam. Het voorwerp wordt tijdens het carnaval van Oruro gedragen, een religieus festival dat op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Nu kijk ik er met andere ogen naar, want ik kan het in een context plaatsen. Dat enge masker van toen is eigenlijk best mooi.

Joost Vormeer (1983) is cultuurwetenschapper en freelance journalist.

Mail

Merlijn van Bijsterveld is illustrator. Zijn illustraties zijn vaak humoristisch van aard waarbij hij een andere draai aan de context geeft.

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer

Lucifers

Lucifers

‘Het begon met een gat, een gat in de zon.’ Terwijl de opa van Jung-hoo blind wordt, verdwijnt de zon langzaamaan uit de lucht. Met deze alternatieve geschiedenis duikt Siep Hendriks in de commercialisatie van het leven, de mens en diens karakter. Lees meer

Auto Draft 24

Een caleidoscoop van verlangen

‘De zoektocht naar een gemeenschap gaat door. Een gemeenschap die mijn caleidoscopische zijn kan accepteren, waarin ik niet hoef te kiezen tussen delen van mezelf, waarin ik niet exotisch, verdund of onverenigbaar ben.’ In dit essay beschrijft Rocher Koendjbiharie welke moeilijkheden hij ondervindt in zijn levenslange zoektocht naar een gemeenschap waarvan hij zich volwaardig onderdeel kan voelen. Lees meer

Eat the rich! Or get eaten?

Eat the rich! Or get eaten?

‘Munch Musk’, ‘bite Bezos’ of ‘suck Zuck’? Stijn Voogt onderzoekt hoe ook aan kapitaalkritiek flink geld verdiend kan worden. ‘Eat-the-rich-films wakkeren geen honger naar verandering aan, maar lijken deze vooral te stillen.’ Lees meer