FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." /> FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." />
Asset 14

Kijken is een daad

In zowel de indrukwekkende voorstellingen van het Vlaamse gezelschap FC Bergman, als de even overweldigende voorstellingen van de Italiaan Romeo Castellucci, krijgt de toeschouwer een superieure rol. Maar dat klinkt leuker dan het is; voor je het weet ben je een schuldige voyeur.

"Je hebt slecht theater, doorsnee theater en goed theater. Er zijn ook gebeurtenissen," schreef recensent Wouter Hillaert twee jaar geleden over het Vlaamse gezelschap FC Bergman. Hun overweldigende voorstelling met de onwaarschijnlijk lange titel Wandelen op de Champs-Elysées met een schildpad om de wereld beter te kunnen bekijken, maar het is moeilijk theedrinken op een ijsschots als iedereen dronken is was een visueel meesterwerk dat op menig netvlies staat gebrand. Sindsdien wordt het gezelschap geprezen om zijn lef, energie en rijke beeldtaal. Punk is not dead.

Toen het Antwerpse Toneelhuis hen vroeg één avond in de monumentale Bourlaschouwburg te spelen, besloten ze het wederom groots aan te pakken. In korte tijd maakten ze de voorstelling 300 el x 50 el x 30 el en op de première in januari 2011 kregen ze de overvolle zaal muisstil. Hoewel besloten was de voorstelling slechts één keer te spelen, staan ze met zo'n tien gastspelers en tachtig figuranten komende zaterdag toch nog een keer in Amsterdam. Gelukkig, want nog meer dan hun vorige voorstelling is dit een gebeurtenis. Door de belangrijke rol van video gaat het niet alleen over de personages op het toneel, maar vooral over het zien zelf. Kijken is in dit geval een daad. De toeschouwer wordt daar door het gebruik van een ander medium, video, op een onverwachte manier mee geconfronteerd.

Spelregels

Op het toneel zien we een dorpje aan de rand van het bos, met echte dennenbomen en een vijver. De kleine houten huisjes herbergen de inwoners van dit verscholen stukje aarde. De gebeurtenissen op het toneel tussen de verschillende inwoners van het dorp, spelen zich af in een fictieve wereld, gesloten voor het publiek – alsof er zich een glazen wand tussen het podium en de zaal bevindt. Deze wand – in theaterjargon de Vierde Wand genoemd – wordt in hedendaagse voorstellingen in Nederland bijna altijd doorbroken. Of je nu naar het klassieke repertoire in de schouwburg kijkt of naar de nieuwste performances op de toneelschool, vrijwel altijd wordt er contact met het publiek gemaakt, door een tekst, een knipoog of door tussen het publiek te gaan zitten. De boodschap is dat we gewoon met elkaar in het hier en nu zitten, in een theaterzaal.

Maar FC Bergman doet dat in deze voorstelling niet: de spelers zoeken geen contact met het publiek en ze bevinden zich in een andere wereld. Tenminste, dat lijkt zo. Want door de wetten van toneel te combineren met de mogelijkheden van filmtechniek ontvouwt zich wel degelijk een nieuwe dimensie. Een camera rijdt rond over het toneel en registreert alle gebeurtenissen vanuit verschillende hoeken. Deze beelden worden direct geprojecteerd op een groot scherm boven het speelvlak. Als toeschouwer krijg je een dubbele rol. Enerzijds ben je een alwetende kijker die zo goed mogelijk wordt bediend. Je ziet de voor- én achterkant van de huisjes, het totaalbeeld én een close-up, de acteurs én de jongens die de cameraman duwen. Dankzij de camera zie je meer dan alleen wat zich afspeelt op het toneel. Af en toe blokkeert de camera het zicht op de spelers, waardoor je genoodzaakt bent naar het scherm te kijken. En daar wringt het al een beetje; want is dat wel wat we willen zien? Anderzijds krijg je als toeschouwer dus de rol van voyeur, die kijkt naar een kleingeestig dorpsleven, van intieme en zelfs gênante scènes die niet voor jouw ogen bestemd zijn – maar waar je door een inzoomende camera getuige van bent. Wat de toeschouwer doet of hoe er gekeken moet worden, is een spel waarvan FC Bergman de regels naar eigen hand zet.

Blikken

Dat de toeschouwer een andere rol heeft gekregen in het theater, staat voor Romeo Castellucci buiten kijf. Niet langer is het autonome personage op de speelvloer interessant 'maar hoe er in de zaal naar gekeken wordt,' zegt de Italiaanse regisseur van het gezelschap Raffaelo Sanzio in een interview. Castellucci, die wereldberoemd werd met het acht uur durende Tragedia Endogonodia, wil de kijker bewust maken van het kijken zelf. In zijn laatste voorstelling On the concept of the face, regarding the son of God werd het publiek aangekeken door een gigantische Jesus, zoals afgebeeld op een schilderij van de Renaissance-schilder Antonella da Messina. Deze Jezus kijkt recht in het publiek: als kijker word je bekeken door die ogen vol compassie, terwijl je zelf naar het toneel kijkt, waar een oude man langzaam maar zeker zijn dood nadert.

De starende Jezusfiguur maakt je als toeschouwer bewust van je blik, van je medeleven, maar ook van de onoverbrugbare afstand tot de stervende man. Zijn intieme momenten en persoonlijke tragiek waarvan we getuige zijn, voelen als iets waar we niet naar zouden mogen kijken. De machtige positie als toeschouwer is een oneerlijke strijd met de oude man die alleen, thuis in bed in kwetsbaarheid ligt, terwijl de honderden toeschouwers in de donkere zaal nog verder in hun rode pluchen stoelen zakken. Door de terugkijkende Jezus is ons eigen voyeurisme ineens iets vervelends geworden, de daad van het kijken is iets waar je je voor schaamt. Je wilt bijna sorry zeggen tegen de oude man, sorry dat ik naar u kijk.

De overeenkomst met Castellucci is overigens niet helemaal toevallig; FC Bergman verklaarde zich al eens groot fan van zijn extreme, visuele voorstellingen. In 300 el x 50 el x 30 el en On the concept of the face, regarding the son of God zien we de tragische mens en zijn strijd met een hogere macht – zowel een spirituele macht als de voyeuristische toeschouwer – die misschien wel samen vallen.

De afwisseling van persoonlijke verhalen in een huiselijke sfeer met grootse symbolische beelden roept het dreigende gevoel op dat er iets of iemand toekijkt, zoals de cinema van Lars von Trier dat deed recent met Melancholia, of Terence Malik met Tree of Life. In het theater hebben we echter te maken met een publiek dat er werkelijk zit, dat toekijkt vanuit de donkere zaal en de spanning van het kijken voelt. Als toeschouwer ben je graag de hogere macht die alles ziet, voor wie deze prachtige voorstelling zich afspeelt. Deze positie van toeschouwer lijkt in deze voorstellingen van Castellucci en FC Bergman in eerste instantie heel comfortabel, maar verandert langzamerhand in een gevoel van schaamte en schuld. Kijken naar theater is niet passief en neutraal. De toeschouwer heeft altijd en onvermijdelijk macht.

300 el x 50 el x 30 el speelt (vooralsnog) alleen op zaterdag 29 oktober in de Stadsschouwburg Amsterdam. De voorstelling is uitverkocht, maar de wachtlijst opent vanaf 19u.
On the concept of the face, regarding the son of God stond op het Holland Festival en is nu op tournee door Europa. Begin februari is de voorstelling weer te zien in De Singel in Antwerpen en het Chasse Theater in Breda.

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode 1

Kak! Een kritische kunstkoerier over De Kunstbode

Als 'kritische kunstkoerier' neemt Marc Schoorl je mee door de kunstbijlage van zijn favoriete ochtendkrant. Lees meer

Nieuws in beeld: En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

En hoe zit het met de achterstand in welzijn?

Na twee jaar af en aan wel en geen onderwijs op school te hebben gehad, ervaren leerlingen dat er 'hiaten in hun kennis' zijn ontstaan. Lees meer

Koop de roze bril

Koop de roze bril

Lang geloofde Shulamit Löwensteyn dat een ingebouwd stapelbed de oplossing zou zijn voor al haar moeilijkheden. Had ze daar gelijk in? Een tip over tulpen, taart en het kopen van troost. Lees meer

Automatische concepten 73

Engeland is gesloten

Maar liefst 28.000 vluchtelingen staken in 2021 het Engelse Kanaal over, met gevaar voor eigen leven. Lees meer

Nieuwe coronificatie

Nieuwe coronificatie

Marthe van Bronkhorst opent het nieuwe jaar op poëtische wijze. Lees meer

Column: Het enige woord dat het omschrijft

Het enige woord dat het omschrijft

Het voorlopig laatste uitstapje naar de bios met haar vader krijgt voor Eva een duistere lading. Lees meer

Verf op je kleren #1 - Het Proces

Verf op je kleren #1 - Het Proces

In Verf op je Kleren onderzoekt schrijver en documentairemaker Tiemen Hageman alle aspecten van het creatieve proces. Hij gaat in gesprek met allerlei creatieve makers, over hun proces en hoe je dat nou eigenlijk doet, werk maken. In deze eerste aflevering: schrijvers Martijn Brugman en Merlijn Huntjens. Lees meer

Stop met schrijven!

Stop met schrijven!

Jens Meijen vergelijkt het schrijfproces met auto-onderhoud en weet hoe je als schrijver goed zorgt voor je mentale gezondheid. Wat heeft schrijven te maken met het worden van een popster en waarom moet je volgens Jens eerst stoppen met schrijven? Lees meer

Ballen en Engelen

Ballen en Engelen

Na een klassiek ongemakkelijke kerstborrel op kantoor gaat Sascha mee naar huis met Ariane van hr. Maar dan neemt de avond een griezelige onverwachte wending... Een kerstverhaal van Loren Snel. Lees meer

Op elk potje past een probleempje

Op elk potje past een probleempje

Waarom moeten lesbische relaties in films altijd zo tragisch afgelopen? Esther Lamberigts pleit voor een positiever beeld van queer levens in hedendaagse media. Lees meer

Kon je maar aanbeden worden

Kon je maar aanbeden worden

Hologrammen, goud licht en een religieus lam laten Marthe van Bronkhorst zich klein voelen tijdens een kerkbezoek. Lees meer

Nieuws in beeld: Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Wat 'huist' er op de achterkant van de maan?

Vond de Chinese maanlander een hutje, een kleine triomfboog, of toch maar gewoon een grote rots? Lees meer

Wees talentloos

Wees talentloos

Tijdens een date raakt Wolter de Boer verwikkeld in een socratisch vraaggesprek rond talent. Een tip over het afschaffen van aanleg. Lees meer

Nieuws in beeld: Weg met het kerstpakket!

Weg met het kerstpakket!

Er zit zelden iets in waar je op zit te wachten, laat staan iets van kwaliteit. Lees meer

Over geluk is het moeilijk praten 2

Over geluk is het moeilijk praten

Filmmaker Agnès Varda was een uitgesproken feminist. Julia de Dreu zag in haar een geestdriftige, politiek geëngageerde vrouw. Maar Varda's film 'Le bonheur' lijkt een ode aan het traditionele huwelijksgeluk. Wat wilde ze ons vertellen met dit onuitgesproken drama? Lees meer

Masterclass

Een vrouw die met zichzelf in de knoop zit besluit om een masterclass acteren te volgen. Een kort verhaal door Renske van den Broek over opnieuw leren lopen, majorettemeisjes en vrede sluiten met wie je bent. Lees meer

Stemmen op je zestiende voor een sterkere democratie

Het is goed voor Nederland als zestienjarigen mochten stemmen, zegt Jazz Komproe. Lees meer

Ik sla een praatje op het Godenpad

Shimanto Reza gaat tegen zijn achterhoofdstem in en ontdekt de waarde van taboes. Lees meer

Mede//makers met Iduna Paalman, Nisrine Mbarki en Babs Gons

Mede//makers met Iduna Paalman, Nisrine Mbarki en Babs Gons

In Mede//makers gaan Hard//hoofders van vroeger en nu in gesprek met makers in wier werk ze zich herkennen of met wie ze raakvlakken voelen. In deze aflevering spreken dichters Iduna Paalman (jarenlang columnist van Hard//hoofd), Nisrine Mbarki en Babs Gons over het thema ‘moederschap’ in hun werk. Lees meer

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Een nieuw feminisme zet sociale media naar zijn hand

Sociale media moedigen ‘seksuele objectificatie’ aan zodat we langer van hun diensten gebruik maken. Des te interessanter is daarom het recente tegengeluid vanuit de traditionele ‘tempels’ van seksuele objectificatie: de pop-, mode- en pornoindustrie. Lees meer