FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." /> FC Bergman en Romeo Castellucci maken hun toeschouwers bewust van hun blik." />
tickets
Asset 14

Kijken is een daad

In zowel de indrukwekkende voorstellingen van het Vlaamse gezelschap FC Bergman, als de even overweldigende voorstellingen van de Italiaan Romeo Castellucci, krijgt de toeschouwer een superieure rol. Maar dat klinkt leuker dan het is; voor je het weet ben je een schuldige voyeur.

"Je hebt slecht theater, doorsnee theater en goed theater. Er zijn ook gebeurtenissen," schreef recensent Wouter Hillaert twee jaar geleden over het Vlaamse gezelschap FC Bergman. Hun overweldigende voorstelling met de onwaarschijnlijk lange titel Wandelen op de Champs-Elysées met een schildpad om de wereld beter te kunnen bekijken, maar het is moeilijk theedrinken op een ijsschots als iedereen dronken is was een visueel meesterwerk dat op menig netvlies staat gebrand. Sindsdien wordt het gezelschap geprezen om zijn lef, energie en rijke beeldtaal. Punk is not dead.

Toen het Antwerpse Toneelhuis hen vroeg één avond in de monumentale Bourlaschouwburg te spelen, besloten ze het wederom groots aan te pakken. In korte tijd maakten ze de voorstelling 300 el x 50 el x 30 el en op de première in januari 2011 kregen ze de overvolle zaal muisstil. Hoewel besloten was de voorstelling slechts één keer te spelen, staan ze met zo'n tien gastspelers en tachtig figuranten komende zaterdag toch nog een keer in Amsterdam. Gelukkig, want nog meer dan hun vorige voorstelling is dit een gebeurtenis. Door de belangrijke rol van video gaat het niet alleen over de personages op het toneel, maar vooral over het zien zelf. Kijken is in dit geval een daad. De toeschouwer wordt daar door het gebruik van een ander medium, video, op een onverwachte manier mee geconfronteerd.

Spelregels

Op het toneel zien we een dorpje aan de rand van het bos, met echte dennenbomen en een vijver. De kleine houten huisjes herbergen de inwoners van dit verscholen stukje aarde. De gebeurtenissen op het toneel tussen de verschillende inwoners van het dorp, spelen zich af in een fictieve wereld, gesloten voor het publiek – alsof er zich een glazen wand tussen het podium en de zaal bevindt. Deze wand – in theaterjargon de Vierde Wand genoemd – wordt in hedendaagse voorstellingen in Nederland bijna altijd doorbroken. Of je nu naar het klassieke repertoire in de schouwburg kijkt of naar de nieuwste performances op de toneelschool, vrijwel altijd wordt er contact met het publiek gemaakt, door een tekst, een knipoog of door tussen het publiek te gaan zitten. De boodschap is dat we gewoon met elkaar in het hier en nu zitten, in een theaterzaal.

Maar FC Bergman doet dat in deze voorstelling niet: de spelers zoeken geen contact met het publiek en ze bevinden zich in een andere wereld. Tenminste, dat lijkt zo. Want door de wetten van toneel te combineren met de mogelijkheden van filmtechniek ontvouwt zich wel degelijk een nieuwe dimensie. Een camera rijdt rond over het toneel en registreert alle gebeurtenissen vanuit verschillende hoeken. Deze beelden worden direct geprojecteerd op een groot scherm boven het speelvlak. Als toeschouwer krijg je een dubbele rol. Enerzijds ben je een alwetende kijker die zo goed mogelijk wordt bediend. Je ziet de voor- én achterkant van de huisjes, het totaalbeeld én een close-up, de acteurs én de jongens die de cameraman duwen. Dankzij de camera zie je meer dan alleen wat zich afspeelt op het toneel. Af en toe blokkeert de camera het zicht op de spelers, waardoor je genoodzaakt bent naar het scherm te kijken. En daar wringt het al een beetje; want is dat wel wat we willen zien? Anderzijds krijg je als toeschouwer dus de rol van voyeur, die kijkt naar een kleingeestig dorpsleven, van intieme en zelfs gênante scènes die niet voor jouw ogen bestemd zijn – maar waar je door een inzoomende camera getuige van bent. Wat de toeschouwer doet of hoe er gekeken moet worden, is een spel waarvan FC Bergman de regels naar eigen hand zet.

Blikken

Dat de toeschouwer een andere rol heeft gekregen in het theater, staat voor Romeo Castellucci buiten kijf. Niet langer is het autonome personage op de speelvloer interessant 'maar hoe er in de zaal naar gekeken wordt,' zegt de Italiaanse regisseur van het gezelschap Raffaelo Sanzio in een interview. Castellucci, die wereldberoemd werd met het acht uur durende Tragedia Endogonodia, wil de kijker bewust maken van het kijken zelf. In zijn laatste voorstelling On the concept of the face, regarding the son of God werd het publiek aangekeken door een gigantische Jesus, zoals afgebeeld op een schilderij van de Renaissance-schilder Antonella da Messina. Deze Jezus kijkt recht in het publiek: als kijker word je bekeken door die ogen vol compassie, terwijl je zelf naar het toneel kijkt, waar een oude man langzaam maar zeker zijn dood nadert.

De starende Jezusfiguur maakt je als toeschouwer bewust van je blik, van je medeleven, maar ook van de onoverbrugbare afstand tot de stervende man. Zijn intieme momenten en persoonlijke tragiek waarvan we getuige zijn, voelen als iets waar we niet naar zouden mogen kijken. De machtige positie als toeschouwer is een oneerlijke strijd met de oude man die alleen, thuis in bed in kwetsbaarheid ligt, terwijl de honderden toeschouwers in de donkere zaal nog verder in hun rode pluchen stoelen zakken. Door de terugkijkende Jezus is ons eigen voyeurisme ineens iets vervelends geworden, de daad van het kijken is iets waar je je voor schaamt. Je wilt bijna sorry zeggen tegen de oude man, sorry dat ik naar u kijk.

De overeenkomst met Castellucci is overigens niet helemaal toevallig; FC Bergman verklaarde zich al eens groot fan van zijn extreme, visuele voorstellingen. In 300 el x 50 el x 30 el en On the concept of the face, regarding the son of God zien we de tragische mens en zijn strijd met een hogere macht – zowel een spirituele macht als de voyeuristische toeschouwer – die misschien wel samen vallen.

De afwisseling van persoonlijke verhalen in een huiselijke sfeer met grootse symbolische beelden roept het dreigende gevoel op dat er iets of iemand toekijkt, zoals de cinema van Lars von Trier dat deed recent met Melancholia, of Terence Malik met Tree of Life. In het theater hebben we echter te maken met een publiek dat er werkelijk zit, dat toekijkt vanuit de donkere zaal en de spanning van het kijken voelt. Als toeschouwer ben je graag de hogere macht die alles ziet, voor wie deze prachtige voorstelling zich afspeelt. Deze positie van toeschouwer lijkt in deze voorstellingen van Castellucci en FC Bergman in eerste instantie heel comfortabel, maar verandert langzamerhand in een gevoel van schaamte en schuld. Kijken naar theater is niet passief en neutraal. De toeschouwer heeft altijd en onvermijdelijk macht.

300 el x 50 el x 30 el speelt (vooralsnog) alleen op zaterdag 29 oktober in de Stadsschouwburg Amsterdam. De voorstelling is uitverkocht, maar de wachtlijst opent vanaf 19u.
On the concept of the face, regarding the son of God stond op het Holland Festival en is nu op tournee door Europa. Begin februari is de voorstelling weer te zien in De Singel in Antwerpen en het Chasse Theater in Breda.

Mail

Roos Euwe

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Zonder advertenties en helemaal gratis.

En dat heeft resultaat. Hard//hoofd’ers Iduna Paalman en Joost Oomen werden dit jaar door de Volkskrant verkozen tot literair talent van het jaar.

Een plek als Hard//hoofd kan alleen bestaan met jouw steun. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunstwerken van veelbelovende makers, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan
het laatste
10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

10 jaar Hard//hoofd in Het HEM

Op de eerste lentedag van dit decennium viert Hard//hoofd haar 10-jarig bestaan in Het HEM. Samen met de alchemisten van deze tijd toveren we Het HEM om tot nachtlaboratorium. Vier met ons mee! Lees meer

Tip: Wees een exoot

Wees een exoot

Eva van den Boogaard ontwaakt in een onbekend huis. Is zij hier de vreemdeling? Of is het vooral vreemd dat haar gastheer haar dat laat denken? Een tip om je niet neer te leggen bij xenofobie. Lees meer

 Klimt achter de klimop

Klimt achter de klimop

Italiaanse tuinmannen bevrijdden een vrouw die zo'n 60 tot 100 miljoen euro waard blijkt. Het nieuws in beeld door Veerle van der Veer. Lees meer

Trotse mixtape

Trotse mixtape

Als je buren aan de deur komen bonzen, is dat om de link naar deze playlist te vragen. Lees meer

Automatische concepten 32

Het glas had jouw vorm

Thijs Joores bespreekt in zijn gedichten een donkere kant van trots: over het Imposter Syndrome en thuiskomen bij je ouders waar je kindertekeningen nog op het toilet hangen. Lees meer

Alles vijf sterren: 19

Trots op onze menselijkheid

Deze week worden we blij (en trots) van burlesque, zwart-witfoto's in elke kleur van de regenboog en het tweede seizoen van Sex Education. Lees meer

De humblebrag

De humblebrag

Anne Staal gaat in gesprek met haar miereneter, want er moet haar iets van het hart. Lees meer

Stemmen die wegsterven in de wind

Stemmen die wegsterven in de wind

Een auteur heeft zich teruggetrokken in een grauwe hotelkamer en werkt aan een boek, om niet te hoeven praten en niks uit te hoeven leggen. Voor zolang het duurt. Want van wie is het boek uiteindelijk: van de schrijver of van de lezers? Lees meer

 Wat betekent het om erbij te horen?

Wat betekent het om erbij te horen?

In deze extra Beeldspraak, speciaal voor de Trotse week, zoomt Alex Avgud in op de lichamen van zij die zich niet aan de norm wensen te houden: migranten, lhbt'ers of beide. Lees meer

Zondeval 2.0: hoe (niet) te leven in de klimaathel

Zondeval 2.0 Hoe (niet) te leven in de klimaathel

Terwijl de aarde warmer wordt dan goed voor ons is, ziet Iris Blaak dat mensen naar uitersten grijpen om hiermee om te gaan. Waar de een zijn kop in het zand steekt, neemt de ander juist het drastische besluit om zich niet meer voort te planten. Lees meer

Column: Jouw haar is ook mooi, hoor

Jouw haar is ook mooi, hoor

Iduna Paalman kan nog steeds met schaamte terugdenken aan die keer dat een jongen op het festival vond dat ze tof haar had, en hoe ze dat voor even geloofde. Lees meer

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Spiegeltje, spiegeltje aan de wand

Uiterlijk schoon is zowel een vloek als een zegen voor Jihane Chaara. Ze merkt dat het al te vaak het zicht ontneemt op alles wat er onder de oppervlakte aanwezig is. Ze zoekt haar heil in de filosofie van body neutrality. Lees meer

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Trots zoals _ zich verhoudt tot _

Yentl van Stokkum onderzoekt de trots die ze in haar dagelijks leven om zich heen ziet: in kleedkamers, in opgeruimde kamers en in primetime televisieprogramma's. Lees meer

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Waarom etaleren we onze trots op sociale media?

Honger en rampspoed te over in de wereld, maar op sociale media ziet Wieneke van Koppen alleen maar voorspoed en persoonlijk geluk. Hoe zit dat? Ze gaat te rade bij emotie-psycholoog Ad Vingerhoets. Lees meer

Train je trots

Train je trots

Roos Wolthers besefte dat ze eigenlijk nooit trots is op zichzelf. Sterker nog: ze ziet vooral wat ze verkeerd doet. Maar trots kun je trainen. Een tip om je eigen prestaties te benoemen. Lees meer

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Hard//hoofd hult zich in een fluwelen harnas

Deze week paradeert, poseert en flaneert Hard//hoofd erop los, want wij zijn trots, en de hele wereld mag het weten. Lees meer

 Kikker-K'NEX

Kikker-K'NEX

Amerikaanse wetenschappers zijn erin geslaagd kleine robotjes te maken met levende cellen uit kikkerembryo's. Aida de Jong bracht het nieuws in beeld. Lees meer

 1

Lieflijkheid, comfort, en verbeelding

Deze week worden we blij van een boek van Jenny Slate, een fleecepyjama en de horoscopen van Rob Breszny. Lees meer

 1

Collectief protest is nodig voor individueel geluk

Wolter de Boer luisterde naar de kersttoespraak van de koning en was verheugd dat hij over onze geluksobsessie sprak. Wel liet de koning een paar belangrijke maatschappelijke factoren voor de ellende van individuen achterwege in zijn rede. Lees meer

Seoul 2

Seoul

Thijs Joores schreef deze ritmische gedichtencyclus tijdens de jaarwisseling in Seoul. Het begint kalm, maar eindigt in een wervelwind aan gedachten en reflecties. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor verbeelding en verhalen. Een niet-commercieel platform waar talent de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Het bestaan van zo’n platform is niet vanzelfsprekend. Sluit je daarom bij ons aan en ontvang kunst, een Hard//hoofd-tasje en voorrang voor ons jubileum.

Sluit je aan