Illustratie: Rosanne Groeneweg

Dansen in een galerie en kijkend leren in het theater: interactieve kunst doet leven." />

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Dansen in een galerie en kijkend leren in het theater: interactieve kunst doet leven." />
Asset 14

Kijken is doen

Dans is toch niet alleen om naar te kijken? Een expositie in de Londense Hayward Gallery en een voorstelling van choreografe Andrea Božić getuigden van een zeldzame openheid. Ze maken van Roos zelfs een actieve kijker en danser. Dood aan de toeschouwer, lange leve de deelnemer!

“Oh nee, ik wil niet meedoen. Ik kan niet dansen, echt niet. Ik ben hier toch niet gekomen om zelf op het podium te staan?” Interactieve voorstellingen of installaties roepen vaak weerstand op; mensen worden bang, vinden het 'lekker makkelijk' van een kunstenaar om het aan het publiek over te laten, of hebben er simpelweg een hekel aan. Dit is begrijpelijk - met veilig achterover leunen kom je bij zo'n voorstelling niet meer weg - maar onterecht.

Op een grijze maandagochtend in december stapte ik de Hayward Gallery in Londen binnen en keek verbaasd om me heen; tot mijn grote blijdschap bleek ik in een speeltuin te zijn beland. De veelgeprezen expositie Move: Choreographing You laat de toeschouwer niet alleen kijken, maar vooral ook springen, dansen, balanceren en zwaaien. De uitgebreide expositie toonde de geschiedenis van de relatie tussen beeldende kunst en dans en tussen de toeschouwer en de kunstenaar. In de jaren '60 ontstond er een radicale verschuiving in de scheidslijn tussen de kunstenaar en zijn publiek; de aanwezigheid en ervaring van de toeschouwer werden essentieel voor het kunstwerk zelf. De verheven maker die zijn werk de wereld instuurt en het door passief publiek laat bekijken, maakte plaats voor de kunstenaar die zijn ideeën voorlegt en samen met de toeschouwers een kunstwerk laat ontstaan.

Er stonden werken van vooraanstaande kunstenaars van de afgelopen vijftig jaar opgesteld. Zo slingerde ik door een woud van ringen van William Forsythe, perste ik me door de groene gang van Bruce Nauman en beleefde ik een intiem moment met een danser in het werk van Franz Erhard Walther. Na drie uur in de speeltuin te hebben doorgebracht, stond ik weer buiten, en wilde ik meer doen, meer spelen, meer leren. Waarom is kunst nog steeds voor het grootste deel alleen om naar te kijken?

Illustratie: Rosanne Groeneweg

Theater zonder toeschouwers

De hedendaagse Franse filosoof Jacques Rancière schreef een tekst met als titel The Emancipated Spectator waarin hij pleit voor een “theater zonder toeschouwers”. In dit theater kan de toeschouwer actief leren van een theatermaker, in plaats van passief toekijken naar wat er zich afspeelt. Rancière bedoelt niet per se dat de toeschouwers fysiek aanwezig moeten zijn in het kunstwerk, zoals bij de werken in de Hayward Gallery; interactief theater is een houding, een manier van kijken en denken. Dit idee werd me duidelijk bij de voorstelling After Trio A van choreografe Andrea Božić.

Opgeleid tot danseres en choreografe in Kroatië en Nederland, maakt Božić (1970) voorstellingen waarin de relatie tussen werkelijkheid en virtualiteit een centrale rol speelt. Voor het Cover Project, een project waarin choreografen werden gevraagd een versie van een andere dansvoorstelling te maken, koos ze een deel uit Trio A, een werk van de invloedrijke Amerikaanse choreografe Yvonne Rainer. Ze voelt een verwantschap met Rainers radicale houding en haar streven naar openheid. Naast Trio A is Rainers beroemde No Manifesto uit 1965 een belangrijke bron voor de voorstelling geweest, vertelt Božić. In dit manifest wilde Rainer definitief af van de virtuoze, spectaculaire dans: “No to spectacle. No to virtuosity. No to style. No to seduction of spectator by the wiles of the perfomer,” schreef Rainer en dat is ook wat je ziet in een werk als Trio A. Božić: “Rainers Trio A, en ook mijn After Trio A, zijn gebaseerd op continuïteit en de rol van de toeschouwer. Continuïteit, omdat er niet naar een climax wordt gedanst zoals dat gebruikelijk is in de westerse danstraditie. In het werk van Rainer zijn alle bewegingen even belangrijk, en niets ondergeschikt aan een hoogtepunt.” Daarnaast wilde Rainer af van de verheven narcistische danser tegenover de voyeuristische toeschouwer, en volgens Božić moet dat ook politiek worden begrepen: “Dit gaat echt om hoe mensen met elkaar omgaan en hoe we in de wereld staan. In deze dans kijkt de danser bijvoorbeeld nooit direct naar het publiek, het gezicht is altijd afgewend of de ogen gesloten.”

Yes to mistakes

De twee pijlers van Rainer, continuïteit en de rol van de toeschouwer heeft Božić in haar cover nog verder doorgevoerd. Kort gezegd zien we in After Trio A een video waarin in korrelig zwart-wit Yvonne Rainer zelf haar werk danst. De twee dansers op het speelvlak is gevraagd om direct, zonder voorkennis, het stuk mee te dansen. Voor het publiek leren en dansen ze de dans: de eerste danser aan de hand van de registratie van Rainer, de tweede danser kijkt alleen naar de eerste. Ze doen hun uiterste best de danspassen in zich op te nemen en doen het stukje bijna twintig keer achter elkaar, waarbij ze het soms ook zonder video moeten doen. Iedere keer dat de dansers het stukje weer doen, is het anders, iedere keer leren ze bij of vergeten ze weer een stukje. Als toeschouwer zie je alles en ben je deelgenoot van hun leerproces, je kijkt mee, probeert de juiste passen te herinneren en vergelijkt de dansers. Al kijkend en lerend zie je ook hoe de dansers zich de bewegingen eigen maken, hoe ze de bewegingen interpreteren en hoezeer de dansers van elkaar verschillen. Božić plaatst de dansers in een zeer kwetsbare positie, en de toeschouwer in een zeldzaam kritische. “Yes to presence. Yes to courage. Yes to mistakes”, schrijft Božić in haar After No Manifesto, als reactie op Rainer. After Trio A is niet alleen een werk waarin de ideeën van Rainer en Božić samenkomen maar ook een werk over het maken van een kopie, interpretatie en reactie. “Het manifest van Rainer is natuurlijk een onmogelijkheid, het is een nee tegen alles”, zegt Božić. “In de jaren '60 werd duidelijk wat er niet meer moest, maar het is nog niet duidelijk wat er wel moet. Wij zitten nu nog altijd in hetzelfde tijdperk, en wij moeten een antwoord geven op de problemen die toen zijn aangekaart. Niet alleen op het gebied van dans, maar op wereldschaal. Hoe verhouden wij ons tot elkaar, en hoe gaan we om met de wereld?”

Het is hoog tijd om de grenzen tussen kunstenaar en toeschouwer, tussen kunst en wereld niet alleen te verwerpen maar ook te verdiepen. In live art en dans proberen makers een open en oprechte relatie aan te gaan met de toeschouwer. Kijken is niet achterover leunen, kijken wordt leren, leren wordt denken, denken wordt doen. Dat vergt moed, zowel van de maker als van de toeschouwer, maar hopelijk wordt dan al het theater interactief. “Yes to courage!”

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe adjunct-hoofdredacteur

De adjunct-hoofdredacteur denkt mee over de koers van het tijdschrift en heeft een stem in belangrijke beslissingen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties) 2

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties)

Ter ondersteuning van de chef Illustratie zijn wij op zoek naar een beeldredacteur illustraties. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 43

Lekker soggen

Deze week worden onze redacteurs blij van lachen om Mark R., lessen over de media en het kunnen bijdragen aan de vismigratie in Utrecht. Lees meer

Een ritje maken

Een ritje maken

In dit verhaal van Sonja Buljevac maken Renée en haar oma een wandeling bij de boulevard van Vlissingen. Terwijl haar oma volop geniet, wordt Renée geconfronteerd met de gebeurtenissen van de vorige nacht. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

De nobele kunst van het missen

De nobele kunst van het missen

Marthe van Bronkhorst mist een hoop dingen in haar leven. Haarelastiekjes, de deuk in de bank die ze maakte in het vakantiehuisje, en ze kan maar niet vergeten dat Philip Freriks gestopt is met het journaal. (kom terug, Philip!). Maar waar komt dit missen vandaan?
Met (voor de laatste keer!) een illustratie van Jessica Bacuna. Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Eindelijk lente

Eindelijk lente

Deze week worden we blij van een fijn boek, roze k-pop en Den Bosch. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Column: Wasverzachter

Wasverzachter

Een fietstochtje met twee vrienden voert Eva naar een nieuwbouwwijk, waar het leven bij nader inzien toch zo slecht nog niet zou zijn. Lees meer

Schijn bedriegt 2

Schijn bedriegt

Ons stemgedrag wordt (te) vaak bepaald door onderbuikgevoelens en eerste indrukken. Om ons daartegen te wapenen hebben we gedegen onderwijs nodig. Laat dat nu precies hetgeen zijn waar de politieke winnaar op bezuinigt. Lees meer

De dochter van Baba Yaga met illustratie van Micky Dirkzwager

De dochter van Baba Yaga

Saar, een slapeloze studente, leeft op dubbeldrop en kan haar ex niet vergeten. Op een nacht belt ze haar moeder. ‘Vanaf mijn drieëntwintigste werd het allemaal beter, Saar.’ Is er hoop? Een rauw sprookje van Lena Plantinga over het herstellen van je vrouwelijke intuïtie, of pogingen doen tot. Lees meer

Nieuws in beeld: 12

'App me als je thuis bent'

Na de dood van de 33-jarige Sarah Everard uiten steeds meer Britse feministen hun woede over de mensen die hen zouden moeten beschermen: de politie is onderdeel van hun onveiligheid, zeggen zij. Lees meer

Alsof het stil was 1

Alsof het stil was

In dit korte verhaal van Janna Claudius slapen een van elkaar vervreemde moeder en dochter een nachtje op dezelfde kamer. Lees meer

Alles Vijf Sterren: We bekijken het positief

We bekijken het positief

Deze week worden we blij van LuckyTV, een WhatsAppgroep en een tweeëntwintig jaar oude miniserie over kunst. Lees meer