De controverse zoekt de Iraniër Farhadi niet op, maar eenduidig en eenvoudig is zijn boodschap ook niet. Op meesterlijke wijze toont zijn A Separation de ambiguïteit van de moraal." /> De controverse zoekt de Iraniër Farhadi niet op, maar eenduidig en eenvoudig is zijn boodschap ook niet. Op meesterlijke wijze toont zijn A Separation de ambiguïteit van de moraal." />
Asset 14

Asghar Farhadi

Zijn 'A Seperation' won de Gouden Beer op het filmfestival in Berlijn. Inmiddels draait deze door critici en publiek omarmde film van Iraniër Asghar Farhadi ook in Nederland. "In de klassieke tragedie gaat het tussen goed en kwaad. Dit is de moderne tragedie: de oorlog tussen goed en goed."

Meer Hitchcock dan pamflettisme

In de openingsscène van A Separation kijken Nader en Simin ons recht aan. We blijken neergezet op de stoel van de rechter, die moet beslissen over het door Simin ingediende verzoek tot echtscheiding. Zij vertelt haar kant van het verhaal: ze hebben hemel en aarde bewogen om een visum te krijgen om Iran te verlaten, en nu wil haar man opeens niet meer. Maar als ze weggaan, zo protesteert Nader, wie zorgt er dan voor zijn demente vader? En hun dochter dan, zegt Simin, is haar toekomst niet belangrijker?

Nader en Simin zijn geketend. Hun persoonlijke wensen botsen met de verplichtingen die ze tegenover hun dierbaren voelen, met de eisen die de gemeenschap hen stelt, met de verwachtingen die ze van zichzelf hebben. Het zijn ketenen waar alle personages in A Separation onder gebukt gaan en die door een ongelukkige samenloop van omstandigheden des te zwaarder gaan wegen. Nader wordt vastgezet op verdenking van doodslag. Hij heeft het dienstmeisje na een ruzie de deur uitgeduwd. Ze zegt dat ze daardoor van de trap is gevallen, met een miskraam als gevolg.

Peyman Moaadi en Leila Hatami als Nader en Simin.

Regisseur en scenarist Asghar Farhadi laat de kijker lange tijd in onwetendheid. Spreekt het dienstmeisje de waarheid, of probeert ze met een schadevergoeding uit de zak van de welgestelde Nader te ontsnappen aan uitzichtloze armoede? Door het mysterie heeft A Separation meer te maken met Hitchcock dan met de experimenteerzucht en het pamflettisme dat we van Iraanse cinema gewend zijn. Wellicht daarom wordt de film niet alleen omarmd door critici, maar ook door een breed publiek. Naast de laatste Harry Potter is A Separation de enige film die dit jaar wist door te dringen tot de 250 hoogst gewaardeerde titels ooit onder gebruikers van IMDb.

Goed tegen goed

De 39-jarige Farhadi, die met zijn vijfde film zijn grote doorbraak beleeft, beheerst de kunst om de kijker amper adem te laten halen. Maar voor hem is het mysterie veel meer dan een middel om de spanning vast te houden. Met ieder brokje informatie dat de regisseur prijsgeeft, plaatst hij de gebeurtenissen weer in een ander daglicht. De kijker wordt heen en weer geslingerd en weet op een gegeven moment niet meer aan welke kant hij staat. En dat is precies het resultaat dat Farhadi voor ogen had, vertelt hij op het Amsterdamse kantoor van zijn distributeur. De stoel van de rechter waarin hij de toeschouwer dwingt, blijkt een val.

"In mijn verhalen blijft aanvankelijk altijd een deel van de waarheid verborgen. Zo oordeelt de kijker over de personages zonder zich bewust te zijn van alles wat er gebeurd is. Dat heb je in het normale leven eigenlijk altijd: je ziet maar een deel van de waarheid. Vaak is dat de oorzaak van conflict. Het mysterie geeft mij de mogelijkheid om het perspectief van de toeschouwer tijdens de film te veranderen. Daardoor besef je dat twee ruzieënde mensen allebei op hetzelfde moment gelijk kunnen hebben. In de klassieke tragedie gaat het tussen goed en kwaad. Dit is de moderne tragedie: de oorlog tussen goed en goed."

Om op zo'n manier een verhaal te kunnen vertellen, is het volgens Farhadi essentieel dat de acteurs volledig vergroeien met het perspectief van hun eigen personage. "Ik investeer heel veel tijd in repetities," vertelt hij. "Maar het is niet zo dat we de scènes in het script veel oefenen. Ik vind het belangrijker om de acteurs het verleden van hun personages te laten vinden. Een voorbeeld: de opa is in de gehele film dement. Maar ik vroeg de acteurs die de opa en zijn zoon spelen om scènes tussen die twee personages te improviseren uit de tijd dat de Alzheimer nog niet had toegeslagen."

Aan het einde van iedere repetitiedag zette Farhadi de acteurs tegenover elkaar. Ze moesten het gedrag van hun eigen personage uitleggen en verdedigen, waarna de anderen vanuit hun personages kritiek op die rechtvaardiging mochten leveren. Zelf zorgde Farhadi dat hij buiten die discussies bleef. "Natuurlijk heb ik als privé-persoon wel mijn opvattingen over wie de meeste sympathie verdient. Maar ik eiste van mezelf om die emoties als regisseur te negeren. Ik wilde mijn ideeën niet aan de personages opleggen, dus moest ik strikt neutraal blijven."

Iedere keuze voelt verkeerd

Farhadi's neutraliteit houdt hem uit de wind. Waar verscheidene van zijn collega's gevangen zitten vanwege subversieve thema's in hun films, wordt Farhadi door de autoriteiten getolereerd. Critici zoeken in zijn werk niettemin graag naar politieke stellingnames. Wie dat doet, vindt in A Separation tussen de regels door wel degelijk commentaar op de rol van religie, de plaats van de vrouw en de kloof tussen rijk en arm in de Iraanse samenleving. Toch is maatschappelijke strijd niet het belangrijkste element van de film, zegt Farhadi. "Het interessantste conflict vind ik de strijd die de personages met zichzelf voeren. Ze moeten beslissingen nemen waarbij iedere keuze verkeerd voelt. Hun morele kompas biedt geen houvast meer."

Zonder te veel te verklappen, mag duidelijk zijn dat bij een open film een open einde past. Dat is een kunst apart. Het risico is groot dat het publiek met een onbevredigd gevoel achterblijft. "Ik wist toen ik voor dit einde koos dat het een gevaarlijke beslissing was," zegt Farhadi. "Er bestaat een heel delicaat onderscheid tussen een open einde en een vaag einde. Bij een vaag einde verlaat je de bioscoop in verwarring, waardoor je thuis geen zin meer hebt om over de film na te denken. Bij een open einde is er evenmin een duidelijk antwoord, maar wel een duidelijke vraag. Hopelijk neemt het publiek die vraag dan mee naar huis. Dat is alles wat ik wil: vragen stellen."

--
Dit is een gastbijdrage van Erik Schumacher. Eerder schreef hij onder andere het artikel Blond antisemitisme voor hard//hoofd.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef literair
  • Foto van Gatool Katawazi
    Gatool KatawaziAdjunct-uitgever
het laatste
Raquel van Haver overstijgt het oppervlakkige 2

Raquel van Haver overstijgt het oppervlakkige

Als een orkaan raast Raquel van Haver door het kunstlandschap. Maar vergis je niet: haar werkwijze is geduldig. 'Makers moeten tijd en ruimte hebben om te experimenteren en te onderzoeken.' Lees meer

Beeldbrekers (VII): 'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

'Kunst en sport gaan ontzettend goed samen'

In deze serie interviewt Hard//hoofd beeldbrekers: mensen die het kunst- en cultuurveld openbreken en de spelregels veranderen. Aflevering 7: In een oude kogelfabriek op het Hembrugterrein is sinds deze zomer Het HEM te bezoeken, ‘een nieuw huis voor cultuur’. In gesprek met Laura Kemper. Lees meer

Beeldbrekers (VI): 'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

'Wat betekent het om mens te zijn in een wereld van objecten?'

Op de Dutch Design Week staat dit jaar de maakbaarheid van toekomst centraal. Tom Loois, een van de curatoren van de tentoonstelling ‘The Object Is Absent’, over hun tentoonstelling zonder objecten. Lees meer

Beeldbrekers (V): Het verbindende museum

'We willen kunst niet als iets ingewikkelds zien'

Stedelijk Museum Schiedam zoekt contact met de Schiedammers. Door van Schiedam een museum voor Schiedam te zijn, vielen ze in de prijzen. Sophie van Lawick van Pabst sprak met Catrien Schreuder en Colin Huizing over het museum als verbindende kracht. Lees meer

Beeldbrekers (IIII):'Musea bezoeken is net als goede wijn drinken: je moet het leren.'

'We gaan niet alleen naar het museum om vermaakt te worden.'

In gesprek met Letty Ranshuysen over publieksonderzoek in musea, incrowd en gebloemde olifanten. Lees meer

Compromisloze solidariteit 1

Compromisloze solidariteit

'Mensen vragen wel eens: wat lost het op om te gaan demonstreren.' Lees meer

Beeldbrekers (III): 'Niet iedereen heeft het lichaam waarop musea ingericht zijn'

'Niet iedereen heeft het lichaam waarop musea ingericht zijn'

In gesprek met Marleen Hartjes, programmacoördinator bij het Van Abbemuseum, waar ze met ‘Onbeperkt Van Abbe’ programma’s organiseert voor mensen met een beperking. Lees meer

Ik ben eigenlijk net Karel Appel

Ik ben eigenlijk net Karel Appel

Schrijver Ferry Wieringa kruipt in de huid van Jan, de bloemverkoper op het Stadionplein in Amsterdam, die na 32 jaar moet wijken voor een herinrichting. Lees meer

'Het gaat me alleen maar om de kwaliteit' 3

'Het gaat me juist om kwaliteit'

In gesprek met Valeria Napoleone, kunstverzamelaar en weldoener van hedendaagse vrouwelijke kunstenaars. Lees meer

Beeldbrekers (I): 'Musea, onderschat je bezoeker niet’

'Musea, onderschat je bezoeker niet’

Hard//hoofd interviewt beeldbrekers: mensen die het kunst- en cultuurveld openbreken en de spelregels veranderen. Aflevering één: in gesprek met projectmanager bij N8 Aron Eilander. Lees meer

 'Het moet een beetje ongemakkelijk worden'

'Het moet een beetje ongemakkelijk worden'

Een interview met de Pakistaans-Nederlandse animator Faiyaz Jafri, 'artist in focus' op het KLIK Amsterdam Animation Festival. Lees meer

De vermenselijking van dingen 1

De vermenselijking van dingen

Zijn filosofen kunstenaars of zijn kunstenaars filosofen? Of geen van beide? In dit interview met Hella Godee en René van Bakel van Collectief Walden onderzoekt student filosofie en beeldmaker Jente Hoogeveen deze vraagstukken. Lees meer

'Het begrip 'vrouwelijkheid' is rekbaarder dan mensen denken' 1

'Het begrip 'vrouwelijkheid' is rekbaarder dan mensen denken'

Een gesprek over JUCK, feminisme, provocatie en publieke ruimte. Lees meer

'Wij hebben een bloedhekel aan concessies doen' 3

'Wij hebben een bloedhekel aan concessies doen'

Jente Hoogeveen onderzoekt het gebied tussen kunst en filosofie. Deel II: Op bezoek bij architectuurstudio RAAAF. Lees meer

Hoe doe je alles? 2

Hoe doe je alles?

Een gesprek met de veelzijdige ontwerpstudio Job, Joris & Marieke over technologie, de toekomst, samenwerking en makerschap. Lees meer

Campagnedieren (III): De publieks​voorlichter

De publieks​voorlichter

Wie zijn de stile krachten achter de verkiezingscampagnes? Deel (III): Martine van Bemmel, publieksvoorlichter bij D66. Lees meer

Campagnedieren (II): De beleids​medewerker

De beleids​medewerker

Een kijkje achter de schermen bij de mensen die de verkiezingsmolen draaiende houden. Deel II: Eline van den Bosse, beleidsmedewerker bij de SGP. Lees meer

Campagnedieren (I): De grassroots-manager 1

De grassroots-manager

Een kijkje achter de schermen bij de mensen die de verkiezingsmolen draaiende houden. Deel I: Leon Boelens, grassrootsmanager bij GroenLinks. Lees meer

Geschiedenis in ontwikkeling

Geschiedenis in ontwikkeling

History In Progress Uganda is in 2011 geïnitieerd door de Nederlandse fotografe Andrea Stultiens en kunstenaar Rumanzi Canon, die in Oeganda woont en werkt. HIPUganda verzamelt en publiceert foto’s uit (privé)collecties en archieven in en over Oeganda. Aan de hand van foto’s maakt HIPUganda het mogelijk voor zijn publiek om zich tot de geschiedenis van Oeganda... Lees meer

Een gesprek met Kronos Quartet

Een gesprek met Kronos Quartet

Het wereldberoemde Kronos Quartet is dit jaar artist in residence in het Holland Festival met twee concerten, een workshop/talkshow en een Listening Party. Vincent Kouters had een gesprek met David Harrington, oprichter en eerste violist van het strijkkwartet. Het Kronos Quartet is een van de bekendste en meest gevraagde strijkkwartetten ter wereld. De helft van het... Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Een niet-commerciële vrije ruimte als Hard//hoofd is in deze tijd bijzonder, en jouw steun hieraan is onmisbaar. Als je vóór 1 juni aanmeldt dan ontvang je als dank een kunstwerk van Raquel van Haver en mag je gratis naar ons jubileumevenement. Sluit je nu aan bij Hard//hoofd!

Meer info