Asset 14

Herhaling, controle, stilstand

Het werk van Ante Timmermans biedt inzicht in de grootstedelijke chaos van eindeloze herhalingen en verplicht vermaak. Op weg naar college overpeinst Julia zijn werk.

Wanneer ik in de tram zit en door Amsterdam rijd, verbaas ik mij over alle mensen. Stromen van mensen – veelal toeristen – bewegen zich in massa’s van de ene naar de andere bestemming. Wanneer deze mensen in de tram willen stappen, drukken ze soms op het knopje van een verkeerde deur (veel Amsterdamse trams hebben eenrichtingsverkeer). Hoewel de deur niet opengaat nadat ze een keer op het knopje hebben gedrukt, proberen ze het nog een keer, maar nu heel hard en een paar keer achter elkaar. De trambestuurder herhaalt dan zijn vaste mededeling: hij roept om dat ze voor óf achter moeten instappen, maar niet in het midden. Meestal zucht hij hierbij, hij roept dit immers tientallen keren per dag om.

Ik vind het boeiend hoe mensen in staat zijn steeds weer hetzelfde patroon te herhalen zonder hier nog bij stil te staan. Deze onophoudelijke, gestandaardiseerde stroom aan handelingen die de mens verricht, vertoont steeds meer zinloosheid.

De trambestuurder en de toeristenstromen zijn niet de enigen die zich in vaste patronen blijven herhalen. Ook ik zit in de tram vanwege een stramien: mijn wekelijkse hoorcollege begint straks weer.

In deze context is het begrip ‘bureaucratie’ erg interessant. Waar socioloog Max Weber deze term nog uitlegde als de meest ideale manier van bestuur, namelijk zakelijk en efficiënt, heeft ‘bureaucratie’ tegenwoordig een negatieve bijklank. Iets wat wij nu als bureaucratisch typeren, is allesbehalve ideaal en zeker niet efficiënt. Zo’n twee jaar geleden zag ik het programma De Canvasconnectie waarin de Belgische kunstenaar Ante Timmermans werd gevolgd. In zijn werk legt hij onder andere de zinloosheid van bureaucratische herhalingen (in de huidige betekenis) in het leven van de moderne mens bloot.

De moderne mens staat in Ante Timmermans’ tekeningen constant centraal, zonder daar letterlijk bij aanwezig te zijn. De leefomgeving van deze moderne mens, bestaande uit wolkenkrabbers (het symbool van de vooruitgang), allerlei verbindingen en drukte, wordt door Timmermans zo afgebeeld dat het verstikkende dat van deze leefomgeving uitgaat ook in zijn tekeningen voelbaar wordt. Soms doet hij dit op enorme schaal, zo’n tweeënhalf bij ruim drie meter, zodat wanneer je voor zo’n tekening staat de duizelingwekkende stad ook daadwerkelijk als duizelingwekkend wordt ervaren. Door het formaat word je volledige gezichtsveld gevuld met de stad; het beklemmende gevoel niet meer weg te kunnen wordt werkelijkheid, overal waar je kijkt is er stad, is er drukte en zijn er verbindingen.

Timmermans’ weergave van de stad is precies wat ik ervaar wanneer ik mij door Amsterdam beweeg. Overal om mij heen zijn mensen constant bezig. Maar met wat eigenlijk? Zouden zij zelf nadenken over de veelal nutteloze handelingen die zij verrichten? Timmermans doet dit wel en legt dit vreemde gedrag van de mens vast. Doordat hij hierin de mens zelf weglaat, word je geconfronteerd met de leegheid en oppervlakkigheid die het resultaat zijn van al die menselijke handelingen. De duizelingwekkende stad die Timmermans tekent, kan iedere stad zijn. Op het eerste gezicht lijkt de door mensen gemaakte stad voort te komen uit een streven naar overzicht en orde. Het tegendeel is echter het geval: de stad ontstaat uit chaos en veroorzaakt een nog grotere chaos.

‘Disneyfisering’ en controle

Inmiddels rijd ik over de Dam waar de toeristen in grote getale langs elkaar bewegen van het Paleis naar Madame Tussauds en van het monument naar de levende standbeelden. In stedelijke omgevingen wemelt het van de ‘attracties’, zaken tegen de verveling: alles moet een beleving, een ‘experience’ zijn, anders raakt de moderne mens verveeld. Deze disneyfisering is in het werk van Ante Timmermans een terugkerend thema.

Het paradoxale van het ‘opleuken’ van alles om ons heen, is dat ook dit vermaak verveling oplevert. Het steeds opnieuw ervaren van al het opgeleukte om ons heen maakt ons immuun, met als gevolg dat het volgende nóg leuker, nóg specialer en nóg meer moet zijn.

In Timmermans’ tekeningen raken steden verweven met achtbanen en gevuld met neonborden, voorzien van loze kreten. Wanneer ik hieraan denk, heb ik het gevoel ook in een achtbaan te zitten, in plaats van in een tram. Per achtbaan verplaats ik mij door het pretpark dat Amsterdam heet.

Illustratie:Ante Timmermans

Een paar jaar geleden schreef Ronald van Steden in De Groene Amsterdammer een essay over de disneyfisering van de openbare ruimte, genaamd ‘Pretpark Nederland’. Hierin noemde hij een ander paradoxaal aspect van het ‘opleuken’ van onze omgeving. Zo stelt Van Steden dat juist wanneer er een nadruk ligt op ‘aangenaam verpozen’, er een strikt controlemechanisme nodig is om alle stromen in goede banen te leiden.

Dan ben ik op mijn plaats van bestemming en check uit met mijn OV-chipkaart, een onderdeel van het strikte controlemechanisme. Timmermans gebruikt stempels. Stempels om aan te geven dat je gecontroleerd bent. Maar niet alleen het controlemechanisme wordt vertegenwoordigd door deze stempels, ook de bureaucratie komt hiermee terug. De eindeloze herhaling van het zetten van Timmermans’ stempels leidt tot niets.

Naast het gebruik van stempels speelt taal een belangrijke rol voor Timmermans. Woorden als border, order en bored volgen elkaar op. De betekenis van alledrie de woorden vloeit voort uit menselijk handelen en houden elkaar in stand. De associatieve manier waarop Timmermans deze woorden aan elkaar koppelt, wordt eveneens weerspiegeld in zijn tekeningen. Border komt terug in de getekende structuur van een hekwerk dat naast douanepoorten staat. Door het gebruik van het Duitse woord ‘Zoll’ in deze context, kom je weer terecht bij controle en bureaucratie.

Stilstand

Toen ik Timmermans ruim een jaar geleden voor het eerst sprak in zijn atelier naar aanleiding van het zien van De Canvasconnectie, was hij bezig de toneelaanwijzingen van Becketts Wachten op Godot uit te schrijven. Op de radio hoorde Timmermans dat deze toneelaanwijzingen meer woorden besloegen dan de feitelijke tekst van het stuk. Dit is een interessant gegeven: het menselijk gedrag beschrijven kost meer woorden dan wat zij bij het verrichten van handelingen te zeggen hebben. Het absurdistische verhaal van Wachten op Godot leidt echter tot niets, de menselijke handelingen leveren niets op, ze brengen geen vooruitgang.

Wanneer je met Timmermans’ ogen naar de wereld kijkt, word je geconfronteerd met je eigen absurde bestaan. Want waar zijn we in godsnaam mee bezig? Tegelijkertijd markeert Wachten op Godot een keerpunt in Timmermans’ werk. De stilstand, veroorzaakt door het wachten in het stuk lijkt lijnrecht tegenover de stroom van handelingen en beweging te staan die Timmermans eerder belichtte. Het absurdistische van het menselijk handelen en het altijd maar doorgaan is echter net zo goed aanwezig in deze stilstand als in de beweging.

Waar Timmermans met de moderne mens en diens bureaucratie, verveling en controle het bestaan op scherpzinnige, soms humoristische manier pijnlijk weet bloot te leggen, zorgt zijn aandacht voor stilstand voor een nieuwe overpeinzing. Was die stroom van handelingen wel een stroom te noemen? Was dit niet juist de essentie van stilstand, namelijk het bewegen in cirkels?

Het antwoord op deze vragen wordt door Timmermans niet gegeven en ik blijf mijn vaste patroon herhalen: ik stap in de achtbaan naar college.

___

Julia Mullié (1994) studeert Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft over en verzamelt hedendaagse kunst en heeft de ambitie kunstpublicist te worden. Wie daar nu al vast van op de hoogte gehouden wil worden, volge haar op @juliamullie

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Een stem van een muze

Een stem van een muze

Bij het schilderen van een portret geven kunstenaar en muze zich bloot. Het resultaat is de interpretatie van de kunstenaar. Wat nou als ook de muze zou kunnen praten? Lees meer

 Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met Black Friday bestelden we massaal lucht

Met name kleine webshops zijn vaak genoodzaakt om (veel) groter verpakkingsmateriaal te gebruiken. Illustrator Chloé Pérès-Labourdette brengt het nieuws in beeld. Lees meer

AVS:

Knuffels, superhelden en opgroeien

Deze week worden onze redacteurs blij van teddyberen, een maatschappelijk relevante superheldenserie en satire in zwart-wit. Lees meer

Interview: Suzanne Wallinga van Amsterdam Art

Verzamelen voor alle leeftijden tijdens het Amsterdam Art Weekend

Interim-directeur van Amsterdam Art Suzanne Wallinga vertelt hoe zij het verzamelen van kunst toegankelijk wil maken voor iedereen. Lees meer

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Lijden onder vrouwelijk leiderschap

Moeten we een minister-president die Thatcher-fan is verwelkomen, alleen omdat ze een vrouw is? Lees meer

Of gewoon een boom

Of gewoon een boom

''We kunnen met schuim een nieuwe dampkring spuiten 
en van oceanen spiegels maken
alle fietshelmen, alle daken 
bedekken met restjes zilverpapier'' Lees meer

Ware kennis… Wat is dat eigenlijk en hoe vinden we die?

Ware kennis... Wat is dat precies en hoe vinden we die?

Ware kennis is kennis die door zo veel mogelijk mensen is ingegeven. Toch houden sommige leerprogramma’s van de studie filosofie nog geen of erg weinig rekening met de wijze waarop categorieën als gender, klasse en etniciteit invloed hebben op de politieke theorieën van een filosoof. En daar moet heel snel verandering in komen, aldus Stefanie Gordin. Lees meer

Vacature voor hemelbestormers: Hard//hoofd zoekt makers!

Hard//hoofd zoekt talent!

Wij zoeken vrije geesten, rusteloze zielen en ambitieuze daedalussen die ons tijdschrift structureel willen komen versterken als lid van de redactie. Lees meer

 Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

Dankzij haar hoef je niet zonder eten naar bed

'Ik neem de eerste hap, dan neem jij de tweede,' zegt Sara Sadok, voor ze een hap neemt van een karameldonut. Lees meer

Hard//talk: Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Hoe serieus kan de studentendemocratie zichzelf nog nemen?

Door haar eigen universiteit voor het gerecht te slepen, hoopt UvA-student Tammie Schoots de vrije en emancipatoire kern van het onderwijs te beschermen. Lees meer

Pictionary voor beginners

Pictionary voor beginners

"Ik wil je zeggen dat dit het moment is
het moment om mijn mond als een schelp aan je oren te leggen
en de hele wereld die nu zee is daar te horen ruisen." Lees meer

Column: The mask is the face

The mask is the face

Een versleten meubelstuk zet Eva van den Boogaard tijdens haar verhuizing aan het denken over de betekenis van uiterlijk vertoon. Lees meer

Beeldspraak: The City is a Choreography

Vraag de stad eens ten dans

Fotograaf Melissa Schriek heeft oog voor het subtiele en eigenaardige ritme van de stad. 'Zodra we de straat op gaan, worden we daar deel van.' Lees meer

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Waarom ziektemetaforen niet vermeden hoeven worden

Hoe kunnen we zorgen dat een ziekte ‘gewoon’ een ziekte is en het lijden niet wordt versterkt door de denkbeelden die we eropna houden? In een tijd waarin bijna 60% van de bevolking met een chronische ziekte leeft is het belangrijk stil te staan bij hoe een ziekte-idee van invloed kan zijn op de ervaring van het ziek zijn, stelt Tiare van Paridon. Lees meer

Tabak en rooksignalen

Tabak en rooksignalen

De verteller van dit verhaal leeft al meer dan twee jaar teruggetrokken in een blokhut in het bos, tot op een dag zijn voorraad tabak op is. Er zit niks anders op dan terug te keren naar de bewoonde wereld. Lees meer

 Geen regenboog op de refoschool

Geen regenboog op de refoschool

Jongeren op reformatorische scholen geven aan dat er in de praktijk best over verschillen in geaardheid kan worden gepraat, maar dat betekent niet dat ze zelf voor hun identiteit uit durven komen. Lees meer

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

'Beste Arie, wat als ik je zoon was?'

De schrijver van deze brief ging tegelijkertijd en naar dezelfde school als de kinderen van minister Arie Slob, en leeft nog altijd met de wonden van de homofobie op die school. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 38

(Amateur)kunst en de vrouwelijke Freek

Deze week worden onze redacteurs blij van dierenweetjes, vorken met persoonlijkheid en een podcast als vervanging voor het museum. Lees meer

Zilt

Zilt

''wij zeggen dat het niet erg is van de barsten
die we met onze vingertoppen volgen
als autowegen naar het zuiden''
Ellis Meeusen is één van de 160 klimaatdichters die samen de bundel Zwemlessen voor later maakten. Zij hebben één gedeelde zorg: de toestand van de aarde. Geïllustreerd door Lisette van der Maten. Lees meer

Column: Onherroepelijk nee

Onherroepelijk nee

Iduna Paalman leest brieven uit 1764 en herkent daar iets in: de angst voor het verlies van vrijheid. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan