Asset 14

Herhaling, controle, stilstand

Het werk van Ante Timmermans biedt inzicht in de grootstedelijke chaos van eindeloze herhalingen en verplicht vermaak. Op weg naar college overpeinst Julia zijn werk.

Wanneer ik in de tram zit en door Amsterdam rijd, verbaas ik mij over alle mensen. Stromen van mensen – veelal toeristen – bewegen zich in massa’s van de ene naar de andere bestemming. Wanneer deze mensen in de tram willen stappen, drukken ze soms op het knopje van een verkeerde deur (veel Amsterdamse trams hebben eenrichtingsverkeer). Hoewel de deur niet opengaat nadat ze een keer op het knopje hebben gedrukt, proberen ze het nog een keer, maar nu heel hard en een paar keer achter elkaar. De trambestuurder herhaalt dan zijn vaste mededeling: hij roept om dat ze voor óf achter moeten instappen, maar niet in het midden. Meestal zucht hij hierbij, hij roept dit immers tientallen keren per dag om.

Ik vind het boeiend hoe mensen in staat zijn steeds weer hetzelfde patroon te herhalen zonder hier nog bij stil te staan. Deze onophoudelijke, gestandaardiseerde stroom aan handelingen die de mens verricht, vertoont steeds meer zinloosheid.

De trambestuurder en de toeristenstromen zijn niet de enigen die zich in vaste patronen blijven herhalen. Ook ik zit in de tram vanwege een stramien: mijn wekelijkse hoorcollege begint straks weer.

In deze context is het begrip ‘bureaucratie’ erg interessant. Waar socioloog Max Weber deze term nog uitlegde als de meest ideale manier van bestuur, namelijk zakelijk en efficiënt, heeft ‘bureaucratie’ tegenwoordig een negatieve bijklank. Iets wat wij nu als bureaucratisch typeren, is allesbehalve ideaal en zeker niet efficiënt. Zo’n twee jaar geleden zag ik het programma De Canvasconnectie waarin de Belgische kunstenaar Ante Timmermans werd gevolgd. In zijn werk legt hij onder andere de zinloosheid van bureaucratische herhalingen (in de huidige betekenis) in het leven van de moderne mens bloot.

De moderne mens staat in Ante Timmermans’ tekeningen constant centraal, zonder daar letterlijk bij aanwezig te zijn. De leefomgeving van deze moderne mens, bestaande uit wolkenkrabbers (het symbool van de vooruitgang), allerlei verbindingen en drukte, wordt door Timmermans zo afgebeeld dat het verstikkende dat van deze leefomgeving uitgaat ook in zijn tekeningen voelbaar wordt. Soms doet hij dit op enorme schaal, zo’n tweeënhalf bij ruim drie meter, zodat wanneer je voor zo’n tekening staat de duizelingwekkende stad ook daadwerkelijk als duizelingwekkend wordt ervaren. Door het formaat word je volledige gezichtsveld gevuld met de stad; het beklemmende gevoel niet meer weg te kunnen wordt werkelijkheid, overal waar je kijkt is er stad, is er drukte en zijn er verbindingen.

Timmermans’ weergave van de stad is precies wat ik ervaar wanneer ik mij door Amsterdam beweeg. Overal om mij heen zijn mensen constant bezig. Maar met wat eigenlijk? Zouden zij zelf nadenken over de veelal nutteloze handelingen die zij verrichten? Timmermans doet dit wel en legt dit vreemde gedrag van de mens vast. Doordat hij hierin de mens zelf weglaat, word je geconfronteerd met de leegheid en oppervlakkigheid die het resultaat zijn van al die menselijke handelingen. De duizelingwekkende stad die Timmermans tekent, kan iedere stad zijn. Op het eerste gezicht lijkt de door mensen gemaakte stad voort te komen uit een streven naar overzicht en orde. Het tegendeel is echter het geval: de stad ontstaat uit chaos en veroorzaakt een nog grotere chaos.

‘Disneyfisering’ en controle

Inmiddels rijd ik over de Dam waar de toeristen in grote getale langs elkaar bewegen van het Paleis naar Madame Tussauds en van het monument naar de levende standbeelden. In stedelijke omgevingen wemelt het van de ‘attracties’, zaken tegen de verveling: alles moet een beleving, een ‘experience’ zijn, anders raakt de moderne mens verveeld. Deze disneyfisering is in het werk van Ante Timmermans een terugkerend thema.

Het paradoxale van het ‘opleuken’ van alles om ons heen, is dat ook dit vermaak verveling oplevert. Het steeds opnieuw ervaren van al het opgeleukte om ons heen maakt ons immuun, met als gevolg dat het volgende nóg leuker, nóg specialer en nóg meer moet zijn.

In Timmermans’ tekeningen raken steden verweven met achtbanen en gevuld met neonborden, voorzien van loze kreten. Wanneer ik hieraan denk, heb ik het gevoel ook in een achtbaan te zitten, in plaats van in een tram. Per achtbaan verplaats ik mij door het pretpark dat Amsterdam heet.

Illustratie:Ante Timmermans

Een paar jaar geleden schreef Ronald van Steden in De Groene Amsterdammer een essay over de disneyfisering van de openbare ruimte, genaamd ‘Pretpark Nederland’. Hierin noemde hij een ander paradoxaal aspect van het ‘opleuken’ van onze omgeving. Zo stelt Van Steden dat juist wanneer er een nadruk ligt op ‘aangenaam verpozen’, er een strikt controlemechanisme nodig is om alle stromen in goede banen te leiden.

Dan ben ik op mijn plaats van bestemming en check uit met mijn OV-chipkaart, een onderdeel van het strikte controlemechanisme. Timmermans gebruikt stempels. Stempels om aan te geven dat je gecontroleerd bent. Maar niet alleen het controlemechanisme wordt vertegenwoordigd door deze stempels, ook de bureaucratie komt hiermee terug. De eindeloze herhaling van het zetten van Timmermans’ stempels leidt tot niets.

Naast het gebruik van stempels speelt taal een belangrijke rol voor Timmermans. Woorden als border, order en bored volgen elkaar op. De betekenis van alledrie de woorden vloeit voort uit menselijk handelen en houden elkaar in stand. De associatieve manier waarop Timmermans deze woorden aan elkaar koppelt, wordt eveneens weerspiegeld in zijn tekeningen. Border komt terug in de getekende structuur van een hekwerk dat naast douanepoorten staat. Door het gebruik van het Duitse woord ‘Zoll’ in deze context, kom je weer terecht bij controle en bureaucratie.

Stilstand

Toen ik Timmermans ruim een jaar geleden voor het eerst sprak in zijn atelier naar aanleiding van het zien van De Canvasconnectie, was hij bezig de toneelaanwijzingen van Becketts Wachten op Godot uit te schrijven. Op de radio hoorde Timmermans dat deze toneelaanwijzingen meer woorden besloegen dan de feitelijke tekst van het stuk. Dit is een interessant gegeven: het menselijk gedrag beschrijven kost meer woorden dan wat zij bij het verrichten van handelingen te zeggen hebben. Het absurdistische verhaal van Wachten op Godot leidt echter tot niets, de menselijke handelingen leveren niets op, ze brengen geen vooruitgang.

Wanneer je met Timmermans’ ogen naar de wereld kijkt, word je geconfronteerd met je eigen absurde bestaan. Want waar zijn we in godsnaam mee bezig? Tegelijkertijd markeert Wachten op Godot een keerpunt in Timmermans’ werk. De stilstand, veroorzaakt door het wachten in het stuk lijkt lijnrecht tegenover de stroom van handelingen en beweging te staan die Timmermans eerder belichtte. Het absurdistische van het menselijk handelen en het altijd maar doorgaan is echter net zo goed aanwezig in deze stilstand als in de beweging.

Waar Timmermans met de moderne mens en diens bureaucratie, verveling en controle het bestaan op scherpzinnige, soms humoristische manier pijnlijk weet bloot te leggen, zorgt zijn aandacht voor stilstand voor een nieuwe overpeinzing. Was die stroom van handelingen wel een stroom te noemen? Was dit niet juist de essentie van stilstand, namelijk het bewegen in cirkels?

Het antwoord op deze vragen wordt door Timmermans niet gegeven en ik blijf mijn vaste patroon herhalen: ik stap in de achtbaan naar college.

___

Julia Mullié (1994) studeert Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze schrijft over en verzamelt hedendaagse kunst en heeft de ambitie kunstpublicist te worden. Wie daar nu al vast van op de hoogte gehouden wil worden, volge haar op @juliamullie

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Bericht vanaf de Biënnale van Venetië

Afgelopen woensdag opende het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Onze chef kunst Jorne Vriens zag hoe kunstenaar Renzo Martens in huilen uitbarstte toen hij sprak over zijn samenwerking met zijn Congolese medekunstenaars. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 1

Het is een ondiepe sloot voor een fantasy-schrijver: deel 1

Bijna een kwart van de Nederlandse volwassenen leest het liefst fantasy of sciencefiction. Toch verschijnt er bijna geen Nederlandstalige fantasy. In dit eerste deel van een tweeluik onderzoekt Ida Hondelink waarom fantasy als volwassen literair genre zo ondergeschikt is in Nederland. Lees meer

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Alles wat ik wil en absoluut niet nodig heb

Wanneer Eva op bezoek is bij haar zus, vraagt die of Eva haar eicellen al in heeft laten vriezen. Het laat Eva nadenken over hoe ze de vraag 'Wil ik een kind?' überhaupt kan beantwoorden. 'De vraag omtrent het ouderschap is bij uitstek een gevoelskwestie, en mijn gevoel volgen is nooit mijn sterkste punt geweest.' Lees meer

De buschauffeur

De buschauffeur

'Kijk door me heen als door de voorruit'. In deze gedichtenreeks van Angelika Geronymaki probeert een buschauffeur krampachtig de kortstondigheid - in tijd, plaats, interactie - te behouden die eigen is aan zijn baan. Lees meer

Niet

Niet

'Naarmate die vakantie vorderde, begon ik die ‘niet’ te bezien in het licht van een oude angst die soms omhoogkomt. Wanneer namelijk mijn vriendin zei: ‘dat is een lantaarnpaal’ en ik zei ‘niet’, begon ik me af te vragen of we inderdaad wel dezelfde lantaarnpaal zagen.' In deze column schrijft Anne Schepers over het woord 'niet' en de gevolgen die het kan hebben voor een discussie. Lees meer

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom nog schrijven na ChatGPT?

Waarom blijven we schrijven als kunstmatige intelligentie dat straks beter kan dan wij? In dit essay bespreekt Shimanto Reza de verbinding die teksten bieden. Ze gaan in dialoog met elkaar, met onszelf, met anderen. Lees meer

Links, wees niet zo bang om hypocriet te zijn

Mijn week met morele ambitie: wat ik leerde ondanks Rutger Bregman

Marthe van Bronkhorst probeerde morele ambitie een week uit en leerde ervan - ondanks Rutger Bregman. Lees meer

Vacature Lid Raad van Toezicht

Vacature Lid Raad van Toezicht

Hard//hoofd wil per 1 juni de driekoppige Raad van Toezicht uitbreiden met twee nieuwe leden waaronder een voorzitter. Mocht je willen reageren dan ontvangen wij graag voor 1 mei een reactie. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer