Hoe bouw je een heiligdom voor mensen die in de fysieke wereld zelden een monument krijgen? Ida Hondelink bespreekt in dit essay de voorstelling van kunstenaar Samuel Baido, waar diens indie videogame Plum Road Tea Dream iets heel bijzonders biedt; een plek van herinnering, herdenking en vruchtbare grond voor intieme gesprekken over queer en van kleur zijn. Wat begint als een pixelachtige wandeling door digitale landschappen, ontvouwt zich tot een herinneringsplaats. Baidoo presenteert de game niet alleen als veilige ruimte, maar bevraagt ook wat er gebeurt wanneer zo'n ruimte wordt opengesteld voor een publiek.
In de Rode Zaal van Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond staat het pixelachtige titelscherm van de game Plum Road Tea Dream te zwieren op een 8-bit muziekje. Als de twee gamers op ‘start’ klikken, begint de game, en de gelijknamige voorstelling. De maker, Samuel Baidoo, spreekt door een microfoon met vele tongen, als een profeet. We krijgen te horen dat dit een ritueel is, en wij de getuigen.
ze heeft hoorns en kristallen in haar haar
en een eindeloze liefheid in haar gezicht
er liggen perfect nagemaakte Minecraft blokken op de grond
de gamers zitten laag bij de grond achter plastic tafels
wij op grijsfluwelen kussens
er zitten kralen in haar vlechten, en om diens nek, en het licht
blijft aan, een beetje, zodat we niet hoeven te verdwijnen
De game zelf is een walking simulator, waarin de gamers vrij rond mogen lopen en verschillende sanctuaries bezoeken. Die nemen de vorm aan van heiligdommen, toevluchtsoorden, monumenten, of gedenkplaatsen. In deze veilige digitale ruimtes worden de verhalen van queer mensen van kleur uitgenodigd en geborgen. Tijdens het kijken zou je bijna vergeten dat er nog een fysieke ruimte, een theater en een publiek is. Bíjna.
De game als safe space
Ik heb talloze warme herinneringen aan games. Rond middernacht onder een dekentje terwijl ik eigenlijk hoor te slapen, elke vrijdagmiddag in het huis van mijn beste vriendin terwijl haar moeder luidkeels klaagt dat we nooit wat uitvoeren, en ga zo maar door.
mijn broer verslaat de eindbazen in Zelda: Twilight Princess
terwijl ik ademloos toekijk door de dunne spleten tussen mijn vingers.
Voor Baidoo was die safe space Minecraft: een zogeheten sandbox game, waarin je vrij bent om te bouwen wat je maar wilt. Baidoo koos voor monumenten, tempels en altaren, waarin hyperpersoonlijke dagboekfragmenten werden bewaard. In eerste instantie waren die niet bedoeld om te delen met een publiek. Dit was hun veilige plek, om alles te uiten wat die in de fysieke wereld niet kwijt kon. Dat waren diepe worstelingen met discriminatie, identiteit en rouw, maar ook fantasieën over werelden waarin iets anders mogelijk zou zijn.
tientallen queer lichamen van kleur, van vrienden, slapend
terwijl de speler zaden plant
mogen ze dromen
bloemen groeien
Schrijver en kunstcurator Legacy Russel schreef over de digitale ruimtes van gemarginaliseerde mensen in haar boek Glitch Feminism. Volgens haar kan er vrijheid gevonden worden in het zijn van een glitch. Wanneer jouw positie in de samenleving wordt gezien als iets ongewensts of paradoxaals, dan kan je via het digitale een eigen ruimte creëren en jezelf bestaansrecht geven.
‘Interessant is dat veel mensen die merken dat ze bijvoorbeeld genderfluïde, non-binair of trans zijn, vaak in games voor het eerst ervoor kiezen een personage van een ander gender te spelen. Als kind speelde ikzelf bijvoorbeeld altijd de vrouwelijke personages. Je kunt in deze virtuele wereld zijn wie je wil. Niemand zal je beoordelen, want niemand weet wie daadwerkelijk achter het scherm zit.’ - Samuel Baidoo in een interview met Doris Zijlema voor Brakke Grond magazine
De safe spaces die games bieden ontstaan dus uiteindelijk door een bepaald niveau van anonimiteit. Dat is logisch, maar in de game Plum Road Tea Dream is het soms ook schrijnend – met name omdat veel van de sanctuaries monumenten zijn voor slachtoffers van gay-bashing en moord door de politie.
‘Each day, I took the time to mourn people that I had never met.’
Je realiseert je dat die gedenkplaatsen ook wel digitaal móeten zijn, omdat ze in de fysieke wereld nagenoeg nooit gebouwd worden. Het anonieme is prachtig, maar ook pijnlijk. Tegelijkertijd is dat eigenlijk alleen het geval wanneer we naar Plum Road Tea Dream kijken als game – maar het is ook een voorstelling. Wat gebeurt er met de safe space als je er een publiek voor zet?
Het theater als panopticon
Als je je ogen dicht doet, zou je je op veel momenten tijdens de voorstelling Plum Road Tea Dream kunnen inbeelden dat je bij een groep goede vrienden op de bank zit. Er wordt een prachtig en kwetsbaar gesprek gevoerd waarvan jij een stille toehoorder bent. De sanctuaries zijn namelijk aanknopingspunten voor lange, intieme gesprekken tussen de twee gamers. In één van de heiligdommen deelt Baidoo zelf een bijzonder pijnlijk verhaal, dat ik hier niet zal herhalen. Na afloop zegt één van de gamers daarover:
‘This game was actually the first time I was able to hear this story. I’m very glad they found a way to tell me.’
Als publiek voel ik mij extreem dankbaar dat deze hyperpersoonlijke verhalen aan mij worden toevertrouwd. Tegelijkertijd hangt daar soms een soort spanning omheen. Achteraf spreek ik met Sondi, die benoemt dat het ergens ook lastig is om zulke kwetsbare verhalen over van kleur te delen voor een (in dit geval) grotendeels wit publiek. Ze speelde de game die avond voor het eerst.
‘It just hit me so hard… And I was trying to think, which part of my grief do I want to share, and what do I keep for myself? I really want to play this game alone in my room sometime and just cry.’
Het gevoel dat Sondi omschrijft, kan mogelijk verklaard worden door wat kunstenaar en wetenschapper Michael B. Harris omschrijft als de white panopticon gaze. Volgens hem is kunst uit de Afrikaanse diaspora altijd onderhevig aan kritiek en beschouwing vanuit een dominant wit perspectief. Vaak is dat perspectief misplaatst, en mist het belangrijke context. In zijn boek Art as Sanctuary zoekt hij daarom ook naar manieren om die witte blik te doorbreken, om het kunstwerk vanuit zichzelf te laten spreken.
panopticon: type gevangenis
een grote ring van doorzichtige cellen
met in het midden een uitkijktoren
in theorie wordt je altijd bekeken
niet dat er altijd iemand kijkt
maar de mogelijkheid is er continu en dat is net zo erg,
eigenlijk erger
Baidoo doet wat dat betreft iets heel interessants, door het publiek de rol te geven van witness, of getuige, van een ritueel. Hoewel het theater nog steeds de vorm van een panopticon heeft, worden we als publiek uitgenodigd om die ruimte vanuit een ander perspectief binnen te stappen en te benaderen. Het is denk ik een zachtere en meer observerende blik, maar ook één waarbij je expliciet onderdeel wordt gemaakt van iets.
Hoewel de anonimiteit van de game doorbroken wordt, blijft de digitale ruimte heilig, en wordt de fysieke ruimte gekaderd als ritueel van uitwisseling, vertellen en luisteren.
Dit raakt mij misschien nog het meest als de gamers een gedenkplaats in de laatste sanctuary bezoeken, getiteld Sit with them. De namen van vijf Belgische mensen die werden gedood door politie staan op lege stoelen rond een kampvuur geschreven: Semira Adamu, Mawda Shawri, Mehdi Bouda, Adil Charrot en Sourour Abouda. De gamers gaan erbij zitten, en stellen zich voor wat voor gesprek zij met elkaar zouden hebben gehad.
Na een stil moment volgt dan het einde van de game, en van de voorstelling: een zonsopkomst.
and at the end of the story we sit with them
and witness a sunrise
and our bodies are a sunrise, and our activism is a sunrise,
and our hope is a sunrise, our tears, joy and grief are a
sunrise
the people we have never met are a sunrise
and as we watch, the sun is freed from its chains, and we are
all free, for a moment, just to taste it
and then none of us are free
until all of us are free
Beeldcredits: Plum Road Tea Dream.
Plum Road Tea Dream is te spelen als game, en nog in verschillende steden te zien als voorstelling of tentoonstelling. Kijk voor meer informatie op: plum-road-tea-dream.com.
Deze tekst kwam tot stand in samenwerking met Domein voor de Kunstkritiek, als onderdeel van de Hybride Kunstredactie van Beyond the Black Box festival.
