Asset 14

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen?

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen? 1

In de docu White Cube, die onlangs op het IDFA in première ging, zien we dat Renzo Martens zich naast documentairemaker en kunstenaar ook opstelt als hulpverlener en bedrijfsleider in de Democratische Republiek Congo. Hij wil iets terugdoen voor voormalige plantagearbeiders. Iris van der Werff vraagt zich af hoe houdbaar dat is.

Op het IDFA ging de documentaire White Cube van kunstenaar Renzo Martens in première. Deze docu volgt de kunstenaar die een modernistisch museum bouwt in een verarmd deel van de Democratische Republiek Congo. Zijn gedachte is simpel: de kunstwereld kan mede bestaan doordat welvaart aan landen als Congo is onttrokken, om dat onrecht ongedaan te maken moet die kapitaalstroom omgedraaid worden. De uitwerking hiervan is complexer: de zelfbewuste kunstenaar annex hulpverlener helpt de lokale bevolking een voet tussen de deur van de internationale kunstwereld te krijgen, in de hoop de geldstromen te sturen naar daar waar ze het meest nodig zijn. In de afgelopen weken stellen critici in de kranten de vraag wat er gebeurt met dit kunstproject als Martens vertrekt uit de Congo. Die lichte scepsis geeft precies aan wat er schuurt aan dit project. Martens is bezig als welzijnswerker met de herverdeling van kapitaal, maar zijn toekomstige vertrek zou het einde hiervan kunnen betekenen. Tegelijkertijd blijft Martens in de eerste plaats een kunstenaar die de aandacht van het kunstpubliek op een dorpje in Congo richt. 

Martens is bekend van de documentaire die de kunstwereld wakker schudde, Episode III: Enjoy Poverty, waarin hij arme, hongerige Congolezen vertelt dat ze moeten stoppen met hopen op een betere toekomst. De film toont de schaduwzijde van Westerse ontwikkelingshulp: deze primaire inkomstenbron van landen als Congo staat de opbouw van een eigen economie in de weg. Een groot neon-kunstwerk met de verlichte woorden “Enjoy Poverty” roept Congolezen op te stoppen met geloven in een rijker vooruitzicht. ‘Geniet daarentegen van de huidige situatie: geniet van de armoede!’, is de boodschap. Zelf vindt hij zijn film “profetisch”. Vijftien jaar na dato is de situatie voor de Congolezen geen klap veranderd. In White Cube zien we Renzo wederom met zijn schoenen in de Congolese modder. Steevast draagt hij een wit overhemd en een grijze pantalon in de drukkende hitte van de jungle. Hij belichaamt de witte helper tussen de sjofel geklede lokale bevolking.

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen? 3

Organisatietalent heeft Martens zeker. Hij weet het architectenbureau van Rem Koolhaas het ontwerp te laten maken voor de white cube uit de titel. In 2017 opende deze witte expositieruimte op een voormalige Unilever-plantage in Lusanga haar deuren. De zogenoemde ‘omgekeerde gentrificatie’ start hier: interesse van Westerse kunstliefhebbers zal kapitaal opleveren voor de Congolees. De kunstliefhebber kan de white cube bezoeken en voilà: daar is uw lucratieve toeristenstroom. Gentrificatie in steden als New York of Amsterdam verdrijft uiteindelijk de arbeidersklasse uit het opgewaardeerde stadsdeel: de omgekeerde gentrificatie van Martens wil juist de lagere klasse zelf opwaarderen.

Aangezien het de vraag is wanneer we massaal het vliegtuig naar de DRC gaan pakken (wegens klimaatverandering en COVID-19 moet je wel veel over hebben voor je shotje sociaal geëngageerde kunst) heeft Martens een andere goudader gevonden: op de oude palmolieplantage bracht hij een groep Congolese kunstenaars bijeen, “Cercle d’art des travailleurs de plantation Congolaise” (CATPC), die expressieve beelden van klei maken. Deze beelden worden ge-3D-scand en uitgeprint als lekkernij voor de vrijgevige MOMA-bezoeker: die kan een massief, puur chocoladehoofd kopen tijdens een tentoonstelling van de beelden in New York.

Aangezien het de vraag is wanneer we massaal het vliegtuig naar de DRC gaan pakken, heeft Martens een andere goudader gevonden.

De verkoop van chocoladehoofden levert 2000 dollar op, een bedrag dat juichend wordt ontvangen door de CATPC-kunstenaars. De witte rijke middenklasse van New York heeft iets gedaan waar ze goed in is: geld uitgeven – chapeau! Waar de westerling bezig is met het vergaren van cultureel kapitaal, krijgt de Congolees hier economisch kapitaal voor terug.

Het eenzijdige, symbolisch blootleggen van armoede met een handcamera waarin de positie van de rijke Westerling uiteindelijk centraal stond in zijn eerdere documentaire Enjoy Poverty heeft de kunstenaar achter zich gelaten. Als contactpersoon tussen de klant (MOMA-bezoeker) en de arbeider (CATPC) verenigt hij de kapitaalkrachtige galeriebezoeker met de voormalige plantagearbeider. Volgens filosoof Walter Benjamin is het maken van deze verbinding een grote kwaliteit van kunst. In het essay De auteur als producent onderschrijft hij dat kunstenaars zich bewust moeten zijn van de positie die een kunstwerk inneemt binnen het sociale en economische systeem.

Binnen het historisch materialisme vormen materiële relaties de basis van alle menselijke interacties – deze filosofie zien we terug in White Cube als Martens met de chocoladehoofden geld in het laatje brengt van de Congolese kunstenaars. Echter laat de eetbaarheid en vergankelijkheid van de chocolade zien hoe vluchtig deze verdiensten kunnen zijn. De techniek (3D-printen) is in handen van Martens, de contacten met Westerse kunstinstituten lopen via Martens, kortom: verwerft de Congolees in dit project wel een duurzame bron van inkomsten?

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen? 2

Socioloog Pierre Bourdieu onderscheidt drie primaire vormen van kapitaal: economisch kapitaal (vermogen en productiemiddelen, zoals de 3D-printer), sociaal kapitaal (je netwerk, contacten met Westerse kunstinstituten in dit geval) en cultureel kapitaal (kennis, vaardigheden, opleiding; of je een beetje kunt meekletsen als het over kunst gaat). Alle drie zijn nodig om je te ontwikkelen en staande te houden in het leven. Als de beelden meer dan 2000 dollar opleveren en de CATPC-kunstenaars hun nieuwe kunstnetwerk onderhouden kunnen we stellen dat Martens een voorzet heeft gegeven voor het vergaren van economisch en sociaal kapitaal in Lusanga. In de docu zien we zelfs dat met de opbrengst plantagegrond wordt teruggekocht van de multinationals en omgevormd tot biodiverse “post-plantage.” Maar wat is de achtergrond van het cultureel kapitaal van de Congolees?

Vanuit welke culturele context worden de kleibeelden in Lusanga gemaakt? Waar hebben de CATPC-kunstenaars hun authentiek ogende boetseervaardigheid opgedaan? Naast economische uitbuiting wordt in White Cube minder koppig stelling genomen over het trending topic culturele uitbuiting. Als oud-kolonie van België is het algemeen bekend dat veel kunstschatten zijn meegenomen door de koloniale aanwezigen. Artefacten die alleen buiten Congo zijn te bewonderen, zoals in Museum Tervuren, het Nederlandse Tropeninstituut of het Metropolitan Museum in New York. In dat laatste vindt een ontroerende scene uit de documentaire plaats, wanneer Matthieu Kasiama, lid van CATPC, er een rondleiding krijgt. Hij vraagt zich af waarom het MET in het bezit is van Afrikaanse kunst en krijgt als antwoord dat Nelson Rockefeller die heeft gekocht. ‘Zijn de objecten écht gekocht Of zijn ze gestolen?’ vraagt Kasiama. De rondleider geeft schoorvoetend toe dat het vaak onduidelijk is hoe Afrikaanse objecten het continent hebben verlaten.

“Je handen en dit object moeten elkaar aanraken. Als jij dit aanraakt, zal je kracht voelen.”

Negentig procent van alle Afrikaanse kunst bevindt zich buiten het continent. Het is problematisch om mens en cultureel erfgoed te scheiden omdat de identiteit van een cultuur wordt gekaapt. Kasiama zou zijn erfgoed graag willen aanraken. Anders dan de chocoladebeelden bevinden de artefacten in het MET zich achter glas. In het depot van het MET-museum maakt hij contact met zijn erfgoed als God hem influistert: “Je handen en dit object moeten elkaar aanraken. Als jij dit aanraakt, zal je kracht voelen.”

Martens licht de economische geschiedenis van Unilever in Congo met archiefbeelden toe. We horen dat oprichter William Lever werkgelegenheid creëerde met het scheppen van plantages, maar de arbeider ook uitbuitte. In Lusanga zien ze Martens als de nieuwe Lever. Lusanga, het voormalige Leverville, kwam braak te liggen na het vertrek van de multinational. Als Martens met een soort van “Martensville” verder zou willen gaan waar Lever is gestopt, kan hij zich na het opkrikken van de plantagegrond gaan interesseren voor de terugvordering van cultureel kapitaal. De omgekeerde gentrificatie zal dan meer eigendom worden van de inwoners van Lusanga door bijvoorbeeld de zogenoemde roofkunst tentoon te stellen in de Koolhaas-cube. Het zojuist door mij geopperde label “Martensville” zal uiteindelijk, naar wens van Martens zelf, vergaan tot herinnering van een duurzame helpende hand.

Martens zegt in het begin van de documentaire dat hij zijn hele leven heeft geprofiteerd van ongelijkheid en armoede en dat hij iets terug wil doen. Ik denk dat ‘iets doen’ hem zeker is gelukt – op een onverschrokken manier heeft hij een klein plaatsje in de Democratische Republiek Congo tot focus gemaakt van de Westerse kunstwereld. Misschien moet hij als volgend project zijn focus van de ‘repatriation of the white cube’ naar de ‘repatriation of Congolean cultural heritage’ verschuiven. Hij zal dan van een hyperbewuste weldoener veranderen in een restitutiekunstenaar.

Beeld: Filmstill van White Cube, Renzo Martens. Copyright © Human Activities, 2020.

Mail

Iris van der Werff (1994) is parttime kunstenaar (Instagram: @irismathilde) en student aan de Wackersacademie. Ook studeert ze Publieksgeschiedenis en maakt ze een historische podcast over de koloniale geschiedenis van Amsterdamse gebouwen. Verder is ze gefascineerd door hoe de dood in ons dagelijks leven af-/aanwezig is en werkte ze een tijd op een begraafplaats.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoeveel doden voor ons feestje?

Hoe komt het toch dat we onze pleziertjes niet willen opgeven, zelfs al weten we dat ze aan de andere kant van de wereld levens kosten? Dennis Faase werd getroffen door een simpele manier om deze mensenlevens niet uit het oog te verliezen. Lees meer

Het verlaten café blijft een haven 1

Tijdens corona blijft het café een vangnet

Tijdens de lockdown bezoekt Joost Ingen-Housz een Berlijns café dat nog een aantal stamgasten toelaat. Door de plotselinge rust valt het hem op hoe onmisbaar de kroeg is voor de mensen die er nog steeds naartoe gaan. Al is het maar voor een praatje. Lees meer

Hard//talk: Eerdmans is niet beter dan Baudet

Eerdmans is niet beter dan Baudet

Waarom kwam Eerdmans antisemitisme niet ter sprake, in de onschatbare hoeveelheid televisie-interviews die hij de afgelopen maanden gaf over zijn nieuwe partij? Lees meer

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Festival Nieuwe Types vond een nieuwe vorm

Hard//hoofd is trotse mediapartner van literair festival Nieuwe Types, dat gedurende de hele maand maart plaatsvindt in Arnhem én online. Lees meer

Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Revolutie in kleine stappen

In plaats van te praten

Deze week worden onze redacteuren nogmaals blij van Micha Wertheim en vinden ze alternatieve wijzen om gesprekken te voeren (of juist niet). Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Sommige dagen kun je niet oplossen

Sommige dagen kun je niet oplossen

Twee geliefden die niet in elkaar opgaan blijven individuen en in Duo Penotti is eigenlijk best veel van jezelf terug te vinden. Marthe van Bronkhorst neemt een kijkje in haar ijskast, denkt na over wat je bewaart in je vriezer en komt tot de conclusie dat er voor sommige dingen geen oplossing bestaat. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Hoe je de maanden op je knokkels telt en andere vragen

Hoe je maanden op knokkels telt en andere vragen

Voor welke simpele zaken heb jij nooit meer opnieuw naar uitleg durven vragen? Voor Vivian MacGillavry was het maanden tellen op haar knokkels. Maar toen ze dat aan een vriendin durfde op te biechten, ontdekte ze iets moois. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Inkijkjes

Inkijkjes

Deze week worden onze redacteurs blij van een documentaire over Egypte, een succesvolle Zoomvoorstelling en een geheime tuin. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Interfriention

Interfriention

Eva van den Boogaard viert een vriendschapsjubileum met vriendin I. en blikt terug op een andere vriendschap, die kort daarvoor ten einde moest komen. Lees meer

Kleine witte slang (reptiel

Kleine witte slang (reptiel)

Drie mensen zorgen samen voor een kleine witte slang. De slang lijkt alleen niets van hen aan te willen nemen. Is dat iets ergs, of wordt er een probleem gemaakt waar geen oplossing voor is? Een kort verhaal van Eva Salman over een advertentie op marktplaats, een stoel waarin nooit iemand zit en over hoe soms je best doen niet alles oplost. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Ongehinderd door waarheid

Ongehinderd door waarheid

Deze week werden onze redacteurs blij van alternatieve werkelijkheden. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Kinken in een ruggengraat

Kinken in een ruggengraat

''We liggen samen in bed en ik vraag je om een herhaling van de tijd.
‘Herhaling bestaat niet,’ zeg je, ‘alleen verandering.’''
Een kort verhaal van Welmoed Jonas over hoe nachtvlinders elkaar kunnen vinden in het donker en het wachten op een nieuwe huid. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Het Hoofd//stuk: Een ongepland moederboek

Een ongepland moederboek

Helena Hoogenkamp vertelt over hoe haar debuutroman helemaal geen verhaal over moeders moest worden, maar over liefde. Uiteindelijk schreef ze óók over moeders, maar vooral over een verlangen dat zo groot is dat niet uitgesproken kan worden. Maar wat laat je weg en wat vertel je juist wel als je wil vertellen over het onzegbare? Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers