Asset 14

Wachten op de vandalen

Wachten op de vandalen 5

Met de benoeming van van de bekende natuurkundige Robbert Dijkgraaf als minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, hebben we een primeur: Dijkgraaf studeerde twee jaar aan de Rietveld Academie, waarmee hij de eerste minister wordt die een opleiding aan een kunstacademie heeft gevolgd. Nieuw elan is zeer welkom. De nieuwe minister krijgt onder andere te maken met een cultuursector die al maandenlang op z’n gat ligt en met een hoogoplopende discussie over de omgang met het culturele verleden. In het regeerakkoord is te lezen dat er meer aandacht moet komen voor ‘onze gezamenlijke geschiedenis’. Iris van der Werff gaf afgelopen augustus al een voorzetje hoe we kunnen omgaan met die geschiedenis, waarbij illustrator Iris van de Winkel optrekt voor het iconoclasme.

Op de tentoonstelling Refresh Amsterdam, afgelopen maanden te zien in het Amsterdam Museum, liep ik langs het werk van Antonis Pittas. Van de Gemeente Amsterdam kreeg hij brokstukken van monumentale panden die hij opnieuw rangschikt. Hij geeft een nieuwe betekenis aan hun verleden door ze te beplakken met progressieve, activistische teksten als: ‘vulnerable’, ‘accountable,’ ‘other’, ‘border’, ‘the outcome is bitter’, en ‘little money, little education’. De leuzen zijn uiteenlopend en willekeurig, maar de titel van zijn werk, ‘Enough’, onderstreept het verlangen naar verandering.

Wachten op de vandalen

Foto door auteur

Toen ik dit werk zag en met Antonis Pittas in gesprek ging over de betekenis van monumenten, dacht ik: dit werk zou nog meer effect kunnen hebben als ze in de publieke ruimte teruggeplaatst zou worden. Binnen de museummuren heeft Pittas’ radicale voorstel voor de ‘vernieling’ van monumenten een gering effect. Wat zegt het woord ‘enough’ specifiek over dit brokstuk? Terwijl Pittas meer algemene vragen oproept over de ‘omgang met geschiedenis’, lijkt het mij interessant om zijn werkwijze toe te passen op specifieke gebouwen of monumenten.

Stel je voor dat je een gebouw als het Bushuis/Oost-Indisch Huis in Amsterdam met activistische teksten beplakt. In de VOC-Bewindhebberszaal nam men eeuwenlang beslissingen over de Nederlandse koloniën in de Oost. Op deze plek werd ook besloten over mensenlevens: de specerijenhandel ging gepaard met slavernij. Als een tekst als ‘enough’ aan de buitenkant van dit gebouw geplakt zou worden, zullen voorbijgangers zich mogelijk sneller interesseren voor de geschiedenis van het Bushuis/Oost-Indisch Huis.

Net als Antonis Pittas is straatkunstenaar Banksy bezig met een radicale herinterpretatie van ons verleden. Hij opperde om actievoerders, die het beeld van slavenhandelaar Edward Colston neerhaalden, zelf een standbeeld te geven. Niet ter vervanging van de vereeuwigde man, maar als toevoeging aan het origineel. Om te voorkomen dat geschiedenis wordt uitgewist stelde Banksy voor om figuren van opstandelingen rondom het originele standbeeld van Colston te plaatsen, om zo de recente #BlackLivesMatter-protesten als nieuwe betekenislaag aan het monument toe te voegen. (Vooralsnog bleef dit idee bij een door bijna twee miljoen mensen gelikete Instagram-post.)

Pittas en Banksy beoefenen een vorm van vandalisme die me interesseert. Hun toevoegingen zijn creatiever dan het iconoclastische neerhalen van een omstreden standbeeld. Daarnaast zijn ze constructiever dan simpele veelvoorkomende bekladdingen met graffiti. (Bijvoorbeeld door het collectief Helden van Nooit, dat o.a. een beeld van Piet Hein in Rotterdam bespoot met de leuzen ‘killer’ en ‘dief’.) Wat ook nog kan is een standbeeld neerhalen, vernielen en de brokstukken laten liggen als nieuw monument, zoals filosoof Simon(e) van Saarloos al eens voorstelde.

Ik vraag me af in hoeverre kunstenaars historische monumenten mogen vernielen.

Waar ligt de grens tussen vernieling en creatie? Vernieling kan ruimte scheppen voor het nieuwe. Misschien kan ik iets leren van verschillende incidenten van kunstvandalisme.

Af en toe wordt er een kunstwerk vernield; denk aan de messteek in Barnett Newmans schilderij 'Who's Afraid of Red, Yellow, and Blue III' in 1986. Zijn motief was om liefhebbers van abstracte kunst wakker te schudden. De dader, een ‘verwarde’ man van in de dertig, protesteerde met zijn stanleymes, naar eigen zeggen, tegen de verdringing van realistische kunst. Hij werd gezien als een vandaal en kreeg een paar maanden gevangenisstraf. Zijn daad werd veroordeeld en bracht een serieuze discussie op gang over de authenticiteit en waarde van kunst. Moet het kunstwerk gerestaureerd worden? Hoe ‘echt’ is het kunstwerk dan nog? Ik denk dat deze ophef in zichzelf ook een kunstwerk is, en ook de messnede was een kortdurend kunstwerk.

Waarom kreeg kunstenaar (en vandaal) Mark Bridger in 1994 geen celstraf toen hij een pot met inkt in een grote installatie van Damien Hirst goot? Een kunstwerk van Hirst uit zijn wereldberoemde serie waarin hij dieren op sterk water zette, niet de haai (die de prachtige titel ‘The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living’ draagt) maar het schaap (‘Away From The Flock’) werd omgetoverd tot ‘zwart schaap’. Letterlijk: want de tank met formaldehyde veranderde door de inkt van Bridger in een ondoorzichtige donkere substantie. Tevens plaatste de vandaal (of kunstenaar?) een naambordje bij het vernieuwde kunstwerk: ‘Black Sheep’. Zelf gaf Bridger de volgende verklaring voor zijn daad: “To live is to do things, I was providing an interesting addendum to his [Damien Hirst’s] work. In terms of conceptual art, the sheep had already made its statement. Art is there for creation of awareness and I added to whatever it was meant to say.”

Bridger ‘vernielde’ het werk vanuit zijn positie als kunstenaar. De Amsterdamse vandaal van Newmans werk was een niet-succesvolle (‘mislukte’) kunstenaar. Het verschil tussen deze twee voorbeelden is de intentie waarmee de mannen hun acties uitvoerden: ‘iets kapot willen maken’ is werkelijk anders dan ‘iets willen veranderen’. Misschien dat de een daarom wel veroordeeld is en de ander niet?

Hoewel Hirst vrij onaardig en kinderachtig reageerde met een rechtszaak en geldclaims, zie ik deze voorbeelden van kunstvernieling zeker als een toevoeging. Betekenis verandert constant en is contextafhankelijk. De betekenis van woorden, maar ook van een kunstwerk, ligt niet besloten in het ding zelf maar in relatie tot de omgeving. Filosoof Jacques Derrida introduceerde de term différance om dit te duiden: betekenis kent geen vaste kern – maar wordt constant uitgesteld en opnieuw opgebouwd. Différer betekent in het Frans zowel uitstellen als verschillen: woorden verwijzen eerder naar elkaar dan naar de werkelijkheid. Om dit gelijk concreet te maken in de context van kunstwerken: Rembrandts tekening van een leeuw verwijst voor kunsthistorici in de eerste plaats naar de potloodstreek van de schilder, maar ook naar andere tekeningen in de kunstgeschiedenis. De ‘werkelijke’ leeuw is minder van belang.

Wachten op de vandalen 4Liggende leeuw, Rembrandt van Rijn, ca. 1660. Rijksmuseum

Kunstwerken (en ook historische monumenten) zijn als beeltenissen dus vergelijkbaar met woorden: ze maken deel uit van een door de mens gecreëerde beeldtaal. Misschien geldt deze différance nog meer voor standbeelden dan voor kunst in een museum, aangezien de witte muren van het museum minder aan verandering onderhevig zijn dan ons straatbeeld.

In de podcast Zwijgen is geen optie (10 maart 2021) stelt schrijver Maxim Februari dat kunst een gesprek is: van twee kanten wordt er betekenis gegeven aan een werk. Het gaat hem niet zozeer om de vraag hoe ‘het kunstwerk te begrijpen’, want dat veronderstelt dat er een essentie aanwezig is in het kunstwerk, ingelegd door de kunstenaar. Je kunt je beter afvragen wat een kunstwerk met jou doet: wat vind jij er interessant aan? En wat niet? En waarom?

Net als Februari denk ik dat de veranderlijkheid van betekenis de kracht is van kunst. Kunst laat ons praten over hoe we de dingen verschillend ervaren. Anders dan kunst is de betekenis van monumenten eenduidiger. Een standbeeld zoals dat van Edward Colston of Piet Hein spreekt voor zich: een ‘held’ op een sokkel. Maar ook een abstracter monument als het Nationaal Monument op de Dam is gebaat bij een duidelijke betekenis. Hoewel interpretaties kunnen blijven verschillen over wat die grote fallusvorm op de Dam precies laat zien, is de functie van het Nationaal Monument helder: de herdenking van de Tweede Wereldoorlog en de slachtoffers ervan.

Historische monumenten zijn geen kunstwerken: ze zijn minder vatbaar voor interpretatie en ik snap dan ook de noodzaak deze te willen veranderen. Een creatief soort vandalisme, afgekeken uit de kunsten, kan wellicht een bijdrage leveren aan de discussie over omstreden standbeelden en de vraag hoe die opnieuw vorm te geven.

 

Mail

Iris van der Werff (1994) is parttime kunstenaar (Instagram: @irismathilde) en student aan de Wackersacademie. Ook studeert ze Publieksgeschiedenis en maakt ze een historische podcast over de koloniale geschiedenis van Amsterdamse gebouwen. Verder is ze gefascineerd door hoe de dood in ons dagelijks leven af-/aanwezig is en werkte ze een tijd op een begraafplaats.

Iris van de Winkel

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomChef Magazine
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

De slag om Lützerath: beeldvorming over solidariteit en geweld

Er is jarenlang gestreden, maar onlangs werd bruinkooldorp Lützerath hardhandig door de Duitse politie ontruimd. Een gesprek over representatie, politiegeweld en de kernboodschap van ‘Lützi Lebt'. Lees meer

Onthouden dat ik het even moet vergeten 1

Onthouden dat ik het even moet vergeten

Heeft iedereen zo'n fabelachtig goed geheugen voor schijnbaar onbenullige details, of ligt het aan Eva? Lees meer

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3! 2

Stuur je pitch in voor Hard//hoofd Magazine #3!

Stuur uiterlijk 28 februari je pitch in voor de derde editie van Hard//hoofd Magazine, met als thema: ‘Aaah!’. Lees meer

 1

Onze gratis, tweede masterclass illustratie

Kom op 17 februari vanaf 18:30 gratis naar 'Voorbij Het Zwarte Gat', een avond voor beginnende illustratoren over ondernemerschap, werken met opdrachtgevers en hedendaagse beeldcultuur. Lees meer

Vriendschapsverdriet

Vriendschapsverdriet

Marthe van Bronkhorst worstelt met de abrupte beëindiging van een vriendschap. Lees meer

Objectivering van een grote teen 2

Objectivering van een grote teen

Na een pedicure neemt kunstenaar, acteur en fotograaf Lisa Schamlé wat foto’s van haar grote teen. Vijf jaar later is er een fotoproject, een tentoonstelling en een OnlyFans, waarop voetfetisjisten grof geld betalen voor Schamlés ongecensureerde teen. Lees meer

Automatische concepten 86

De lelijke waarheid van het wachten

Wachten is niet Eva's sterkste kant, zeker wanneer er hartstocht in het spel is. Lees meer

tekeningen geldstelsel carlijn kinema

Ignorance isn’t bliss: ons geld ontleed

Een interview met Carlijn Kingma over haar gigantische tekening, waarmee ze ons geldstelsel in kaart bracht. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Illustratie 4

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Illustratie

Hard//hoofd zoekt een getalenteerde, assertieve, breed onderlegde beelddenker (x/v/m) die de redactie wil komen versterken als nieuwe Chef Illustratie! Lees meer

‘Ik begrijp niet waar de ongeschreven regels van de kunstwereld worden gemaakt’

Kunstenaar Aukje Dekker laat zich leiden door interesses en enthousiasme. Haar atelier is haar speelplaats. "Eerlijk gezegd snap ik geen reet meer van de kunstwereld momenteel." Lees meer

Het is net alsof ze zeggen: ‘Houd maar op met kunstenaar zijn.’ 2/3

Het is net alsof ze zeggen: ‘Houd maar op met kunstenaar zijn’

Wat Koos Buster betreft gaan kunstacademies veel meer aandacht besteden aan de wereld ná de opleiding. Het delen van ervaringen zou al helpen: 'De kunstwereld zit vol ongeschreven regels, wat ook betekent dat niemand echt weet hoe het werkt.' Lees meer

22 dingen om te onthouden uit 2022

22 dingen om te onthouden uit 2022

Marthe van Bronkhorst combineert plaktivisten, het WK en boze boeren in haar muzikale terugblik op 2022. Lees meer

Rode sloffen

Rode sloffen

Soms begint het afscheid nemen al voordat het verlies er is. Een kort verhaal van Werner de Valk over het afscheid nemen, het gesprek daarover aangaan, en wat te doen met alles dat achterblijft. Lees meer

'Schim' - krijt op fotoprint, 2022, Jelly Hogendorp

Leven van de kunst? ‘Het kapitalistische systeem is doorgeschoten’

Het gros van de kunstenaars zal nooit het grote publiek bedienen. Niet iedere kunstenaar is even goed voorbereid op deze deceptie. Een interview met Jelly Hogendorp, die in haar kunst liever zoekt naar zingeving dan naar geld. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Literair!

Hard//hoofd zoekt een nieuwe Chef Literair!

Hard//hoofd zoekt een enthousiaste, creatieve en assertieve verhalenveellezer (x/v/m) die de redactie wil komen versterken als nieuwe Chef Literair. Lees meer

Automatische concepten 84

Het probleem van degenen met een baarmoeder

Eva denkt terug aan alle keren dat haar bedpartners ervan uitgingen dat zij wel maatregelen zou treffen ter voorkoming van een zwangerschap. Lees meer

Automatische concepten 83

Je bent onironisch goed

Een muzikaal jaaroverzicht drukt Marthe van Bronkhorst met haar neus op het feit dat ze een onironische wansmaakhebber is. Lees meer

Automatische concepten 81

Een extatische ruimte-odyssee

'In the 30th century, everybody wants to come.' Maar wat als je van het ene op het andere moment niet meer klaar kunt komen? Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 2

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Meander (maar ook weer wel)

Meander (maar ook weer wel)

In het park achter het huis van haar ouders staat een plakkaatje met een gedicht van Marte Hoogenboom, dat ze schreef toen ze nog anders heette. Zo nu en dan gaat ze erlangs om het te herlezen, maar of ze er ooit écht naar terug kan? Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe kunstenaars en schrijvers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. Wij zijn al meer dan twaalf jaar bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Onze kunstverzamelaars maken dit mogelijk. Sluit je nu aan en ontvang jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel