Asset 14

Wachten op de vandalen

Wachten op de vandalen 1

Activisten en publicisten hebben kritiek op straatnamen en standbeelden omdat ze niet meer van deze tijd zijn. Je kunt een standbeeld bekladden of compleet van de sokkel takelen, maar zijn er ook andere opties? Redacteur Iris van der Werff zoekt naar inspiratie binnen de kunsten en ontdekt dat sommige monumenten best eens creatief te grazen mogen worden genomen.

Op de tentoonstelling Refresh Amsterdam, afgelopen maanden te zien in het Amsterdam Museum, liep ik langs het werk van Antonis Pittas. Van de Gemeente Amsterdam kreeg hij brokstukken van monumentale panden die hij opnieuw rangschikt. Hij geeft een nieuwe betekenis aan hun verleden door ze te beplakken met progressieve, activistische teksten als: ‘vulnerable’, ‘accountable,’ ‘other’, ‘border’, ‘the outcome is bitter’, en ‘little money, little education’. De leuzen zijn uiteenlopend en willekeurig, maar de titel van zijn werk, ‘Enough’, onderstreept het verlangen naar verandering.

Wachten op de vandalen

Foto door auteur

Toen ik dit werk zag en met Antonis Pittas in gesprek ging over de betekenis van monumenten, dacht ik: dit werk zou nog meer effect kunnen hebben als ze in de publieke ruimte teruggeplaatst zou worden. Binnen de museummuren heeft Pittas’ radicale voorstel voor de ‘vernieling’ van monumenten een gering effect. Wat zegt het woord ‘enough’ specifiek over dit brokstuk? Terwijl Pittas meer algemene vragen oproept over de ‘omgang met geschiedenis’, lijkt het mij interessant om zijn werkwijze toe te passen op specifieke gebouwen of monumenten.

Stel je voor dat je een gebouw als het Bushuis/Oost-Indisch Huis in Amsterdam met activistische teksten beplakt. In de VOC-Bewindhebberszaal nam men eeuwenlang beslissingen over de Nederlandse koloniën in de Oost. Op deze plek werd ook besloten over mensenlevens: de specerijenhandel ging gepaard met slavernij. Als een tekst als ‘enough’ aan de buitenkant van dit gebouw geplakt zou worden, zullen voorbijgangers zich mogelijk sneller interesseren voor de geschiedenis van het Bushuis/Oost-Indisch Huis.

Net als Antonis Pittas is straatkunstenaar Banksy bezig met een radicale herinterpretatie van ons verleden. Hij opperde om actievoerders, die het beeld van slavenhandelaar Edward Colston neerhaalden, zelf een standbeeld te geven. Niet ter vervanging van de vereeuwigde man, maar als toevoeging aan het origineel. Om te voorkomen dat geschiedenis wordt uitgewist stelde Banksy voor om figuren van opstandelingen rondom het originele standbeeld van Colston te plaatsen, om zo de recente #BlackLivesMatter-protesten als nieuwe betekenislaag aan het monument toe te voegen. (Vooralsnog bleef dit idee bij een door bijna twee miljoen mensen gelikete Instagram-post.)

Pittas en Banksy beoefenen een vorm van vandalisme die me interesseert. Hun toevoegingen zijn creatiever dan het iconoclastische neerhalen van een omstreden standbeeld. Daarnaast zijn ze constructiever dan simpele veelvoorkomende bekladdingen met graffiti. (Bijvoorbeeld door het collectief Helden van Nooit, dat o.a. een beeld van Piet Hein in Rotterdam bespoot met de leuzen ‘killer’ en ‘dief’.) Wat ook nog kan is een standbeeld neerhalen, vernielen en de brokstukken laten liggen als nieuw monument, zoals filosoof Simon(e) van Saarloos al eens voorstelde.

Ik vraag me af in hoeverre kunstenaars historische monumenten mogen vernielen.

Waar ligt de grens tussen vernieling en creatie? Vernieling kan ruimte scheppen voor het nieuwe. Misschien kan ik iets leren van verschillende incidenten van kunstvandalisme.

Af en toe wordt er een kunstwerk vernield; denk aan de messteek in Barnett Newmans schilderij 'Who's Afraid of Red, Yellow, and Blue III' in 1986. Zijn motief was om liefhebbers van abstracte kunst wakker te schudden. De dader, een ‘verwarde’ man van in de dertig, protesteerde met zijn stanleymes, naar eigen zeggen, tegen de verdringing van realistische kunst. Hij werd gezien als een vandaal en kreeg een paar maanden gevangenisstraf. Zijn daad werd veroordeeld en bracht een serieuze discussie op gang over de authenticiteit en waarde van kunst. Moet het kunstwerk gerestaureerd worden? Hoe ‘echt’ is het kunstwerk dan nog? Ik denk dat deze ophef in zichzelf ook een kunstwerk is, en ook de messnede was een kortdurend kunstwerk.

Waarom kreeg kunstenaar (en vandaal) Mark Bridger in 1994 geen celstraf toen hij een pot met inkt in een grote installatie van Damien Hirst goot? Een kunstwerk van Hirst uit zijn wereldberoemde serie waarin hij dieren op sterk water zette, niet de haai (die de prachtige titel ‘The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living’ draagt) maar het schaap (‘Away From The Flock’) werd omgetoverd tot ‘zwart schaap’. Letterlijk: want de tank met formaldehyde veranderde door de inkt van Bridger in een ondoorzichtige donkere substantie. Tevens plaatste de vandaal (of kunstenaar?) een naambordje bij het vernieuwde kunstwerk: ‘Black Sheep’. Zelf gaf Bridger de volgende verklaring voor zijn daad: “To live is to do things, I was providing an interesting addendum to his [Damien Hirst’s] work. In terms of conceptual art, the sheep had already made its statement. Art is there for creation of awareness and I added to whatever it was meant to say.”

Bridger ‘vernielde’ het werk vanuit zijn positie als kunstenaar. De Amsterdamse vandaal van Newmans werk was een niet-succesvolle (‘mislukte’) kunstenaar. Het verschil tussen deze twee voorbeelden is de intentie waarmee de mannen hun acties uitvoerden: ‘iets kapot willen maken’ is werkelijk anders dan ‘iets willen veranderen’. Misschien dat de een daarom wel veroordeeld is en de ander niet?

Hoewel Hirst vrij onaardig en kinderachtig reageerde met een rechtszaak en geldclaims, zie ik deze voorbeelden van kunstvernieling zeker als een toevoeging. Betekenis verandert constant en is contextafhankelijk. De betekenis van woorden, maar ook van een kunstwerk, ligt niet besloten in het ding zelf maar in relatie tot de omgeving. Filosoof Jacques Derrida introduceerde de term différance om dit te duiden: betekenis kent geen vaste kern – maar wordt constant uitgesteld en opnieuw opgebouwd. Différer betekent in het Frans zowel uitstellen als verschillen: woorden verwijzen eerder naar elkaar dan naar de werkelijkheid. Om dit gelijk concreet te maken in de context van kunstwerken: Rembrandts tekening van een leeuw verwijst voor kunsthistorici in de eerste plaats naar de potloodstreek van de schilder, maar ook naar andere tekeningen in de kunstgeschiedenis. De ‘werkelijke’ leeuw is minder van belang.

Wachten op de vandalen 4Liggende leeuw, Rembrandt van Rijn, ca. 1660. Rijksmuseum

Kunstwerken (en ook historische monumenten) zijn als beeltenissen dus vergelijkbaar met woorden: ze maken deel uit van een door de mens gecreëerde beeldtaal. Misschien geldt deze différance nog meer voor standbeelden dan voor kunst in een museum, aangezien de witte muren van het museum minder aan verandering onderhevig zijn dan ons straatbeeld.

In de podcast Zwijgen is geen optie (10 maart 2021) stelt schrijver Maxim Februari dat kunst een gesprek is: van twee kanten wordt er betekenis gegeven aan een werk. Het gaat hem niet zozeer om de vraag hoe ‘het kunstwerk te begrijpen’, want dat veronderstelt dat er een essentie aanwezig is in het kunstwerk, ingelegd door de kunstenaar. Je kunt je beter afvragen wat een kunstwerk met jou doet: wat vind jij er interessant aan? En wat niet? En waarom?

Net als Februari denk ik dat de veranderlijkheid van betekenis de kracht is van kunst. Kunst laat ons praten over hoe we de dingen verschillend ervaren. Anders dan kunst is de betekenis van monumenten eenduidiger. Een standbeeld zoals dat van Edward Colston of Piet Hein spreekt voor zich: een ‘held’ op een sokkel. Maar ook een abstracter monument als het Nationaal Monument op de Dam is gebaat bij een duidelijke betekenis. Hoewel interpretaties kunnen blijven verschillen over wat die grote fallusvorm op de Dam precies laat zien, is de functie van het Nationaal Monument helder: de herdenking van de Tweede Wereldoorlog en de slachtoffers ervan.

Historische monumenten zijn geen kunstwerken: ze zijn minder vatbaar voor interpretatie en ik snap dan ook de noodzaak deze te willen veranderen. Een creatief soort vandalisme, afgekeken uit de kunsten, kan wellicht een bijdrage leveren aan de discussie over omstreden standbeelden en de vraag hoe die opnieuw vorm te geven.

 

Mail

Iris van der Werff (1994) is parttime kunstenaar (Instagram: @irismathilde) en student aan de Wackersacademie. Ook studeert ze Publieksgeschiedenis en maakt ze een historische podcast over de koloniale geschiedenis van Amsterdamse gebouwen. Verder is ze gefascineerd door hoe de dood in ons dagelijks leven af-/aanwezig is en werkte ze een tijd op een begraafplaats.

Monique Vermeulen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Paviljoen van het tijdelijke geluk

Paviljoen van het tijdelijke geluk

In deze voorpublicatie uit 'Paviljoen van het tijdelijke geluk' maken we kennis met een aantal bewoners van Kristalstad: Benjamin, Julia en Rachael. In korte scènes met een haast stripachtige stijl laat Laurens van de Linde de personages elkaar in een achterbuurt kruisen en biedt hij een inkijkje in deze toekomstige samenleving. Lees meer

Een vuistslag

Een vuistslag

Geïnspireerd door Dante besluit een schrijver om in haar korte verhalen op een gruwelijke manier af te rekenen met haar vijanden. Lees meer

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Het geweld van de sloopkogel en de leugens van de dialoog

Geweld kent vele vormen: uit je huis gedreven worden, een politieknuppel op je kaak krijgen, en een beschaafd gesprek moeten houden met de mensen die je huizen slopen en je zojuist tegen de grond werkten. Al deze vormen passeerden de revue tijdens de Woonopstand. Lees meer

Column

In een te specifieke vorm geslepen

Op ieder potje past een dekseltje, toch? Marthe van Bronkhorst vraagt zich af of ze daarvoor niet té veel eigenaardigheden heeft: "Als ik nog groter groei, dan moet een bosbrand mij snoeien. En wat voor allesverzengende liefde moet dat zijn waardoor het specifieke houtsnijwerkje dat je bent geworden af fikt, helemaal ombuigt, en opnieuw wortel schiet?" Lees meer

Daten en rouw

Daten als de dood nog naklinkt

Rouw laat geen enkel deel van het leven onberoerd, merkt Babet te Winkel na het overlijden van haar moeder. In dit persoonlijke essay onderzoekt ze de relatie tussen daten en de dood. Lees meer

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Zo divers als het brein is, zo identiek is de medicatie

Van de Nederlanders met autisme krijgt ongeveer de helft ooit medicijnen voorgeschreven, maar veel opties zijn daar niet in. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Nog één keer

Nog één keertje dan

In een XL-editie van onze rubriek 'Alles Vijf Sterren' geven redactieleden voor de (voorlopig) laatste keer antwoord op de vraag: 'Wat maakt je blij?' Lees meer

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Hoe ik een man van mezelf probeerde te maken

Max Urai heeft in zijn jonge jaren veel voorbeelden gehad van mannelijkheden die niet draaien om auto's herkennen en gewichtheffen. Toch merkt hij nu dat een mens zich maar tot zoverre kan pushen om anders te worden dan hij/zij/hen is. Lees meer

Zoely

Zoely

In een zevendelig gedicht vol roodtinten - van cassis tot Aldispaarvarkenroze - gaat Ka(a)te Dejonckheere in op de effecten van verschillende anticonceptiepillen op menstruatie. Lees meer

Column: Ik ben geen dreumes, ik ben Julie!

Ik ben geen dreumes, ik ben Julie!

Eva's nichtje van twee geeft tijdens een bezoek aan de speeltuin blijk van een opvallende afkeer van hokjesdenken. Lees meer

Nieuws in beeld: 17

Gevaccineerde Big Bird vogelvrij voor conservatieve Amerikanen

Big Bird kreeg een vaccin en nu zijn conservatieve Amerikanen boos. Lees meer

Slaap lekker, Hiroshi Yoshimura 1

Slaap lekker, Hiroshi Yoshimura

Slaap lekker, Hiroshi Yoshimura is een bundeling van vijf korte verhalen over personages die willen geloven in iets groters, een uitweg naar een mooier en zinvoller bestaan. Lees hier alvast het titelverhaal, over twee middelbareschoolvriendinnen die elkaar na jaren weer zien op het concert van hun grote idool, Hiroshi Yoshimura. Lees meer

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Leer gewoon de regeltjes, luilakken

Dyslexie is alleen een handicap omdat we het belang van foutloos Nederlands overschatten. In ons professionele en persoonlijke leven zou spelling niet bepalend moeten zijn, stelt Vivian Mac Gillavry, zelf dyslectisch. Lees meer

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

Een ode aan de zinloosheid van het bestaan

De millennial beweegt zich in een wereld vol problemen, waar niets zeker lijkt te zijn. Waarom blijven zoeken naar vaste betekenis, vraagt Aisha Mansaray zich af. Kunnen we niet beter een vrolijk soort nihilisme omarmen? Lees meer

Djinn 1

Djinn

Om in hun relatie de onoverbrugbare meningsverschillen te vermijden hadden Barbara en Claudel  een spel bedacht. Djinn, noemden ze het, naar het verhaal van de geest in de fles. Ieder jaar mocht een van hen drie wensen doen en de ander moest deze inwilligen, althans twee daarvan, compromisloos, en daarna draaiden de rollen om. Op een avond die misschien wel een van de laatste zou kunnen zijn, blijft er nog één wens over. Lees meer

KIRAC loopt achter op John de Mol

KIRAC loopt achter op John de Mol

Achter de façade van KIRACs kunstkritiek gaat vooral getreiter schuil. Volgens Julius Koetsier kunnen ze nog veel leren van populaire tv shows. Lees meer

Breek het brutalisme

Breek het brutalisme

In een distrack over het brutalisme maakt Marthe van Bronkhorst duidelijk dat ze helemaal klaar is met de betonnen architectuurstijl: "Wat is de deal met al die bouw freaking putten, nog minder fundament voor kunst dan vier keer Rutte?" Lees meer

Essay: Machowerk

Machowerk

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag het laatste deel van de vierdelige essayreeks, met bijna-naamgenoten Mark Rothko en Philip Roth. Lees meer

Mede//makers: Rutger Lemm en Henk van Straten

Mede//makers met Rutger Lemm en Henk van Straten

In Mede//makers gaan Hard//hoofders van vroeger en nu in gesprek met makers in wier werk ze zich herkennen of met wie ze raakvlakken voelen. In de eerste aflevering spreken schrijvers Rutger Lemm (oprichter van Hard//hoofd) en Henk van Straten over het thema ‘mislukking’ in hun werk. Lees meer

Waar je voor staat 1

Wees trots op je activisme

Jihane Chaara kent de weerzin die sommige mensen voelen bij het idee van demonstreren. Toch gelooft ze dat de wereld alleen maar beter kan worden van een beetje idealisme. Lees meer