Asset 14

Wachten op de vandalen

Wachten op de vandalen 1

Activisten en publicisten hebben kritiek op straatnamen en standbeelden omdat ze niet meer van deze tijd zijn. Je kunt een standbeeld bekladden of compleet van de sokkel takelen, maar zijn er ook andere opties? Redacteur Iris van der Werff zoekt naar inspiratie binnen de kunsten en ontdekt dat sommige monumenten best eens creatief te grazen mogen worden genomen.

Op de tentoonstelling Refresh Amsterdam, afgelopen maanden te zien in het Amsterdam Museum, liep ik langs het werk van Antonis Pittas. Van de Gemeente Amsterdam kreeg hij brokstukken van monumentale panden die hij opnieuw rangschikt. Hij geeft een nieuwe betekenis aan hun verleden door ze te beplakken met progressieve, activistische teksten als: ‘vulnerable’, ‘accountable,’ ‘other’, ‘border’, ‘the outcome is bitter’, en ‘little money, little education’. De leuzen zijn uiteenlopend en willekeurig, maar de titel van zijn werk, ‘Enough’, onderstreept het verlangen naar verandering.

Wachten op de vandalen

Foto door auteur

Toen ik dit werk zag en met Antonis Pittas in gesprek ging over de betekenis van monumenten, dacht ik: dit werk zou nog meer effect kunnen hebben als ze in de publieke ruimte teruggeplaatst zou worden. Binnen de museummuren heeft Pittas’ radicale voorstel voor de ‘vernieling’ van monumenten een gering effect. Wat zegt het woord ‘enough’ specifiek over dit brokstuk? Terwijl Pittas meer algemene vragen oproept over de ‘omgang met geschiedenis’, lijkt het mij interessant om zijn werkwijze toe te passen op specifieke gebouwen of monumenten.

Stel je voor dat je een gebouw als het Bushuis/Oost-Indisch Huis in Amsterdam met activistische teksten beplakt. In de VOC-Bewindhebberszaal nam men eeuwenlang beslissingen over de Nederlandse koloniën in de Oost. Op deze plek werd ook besloten over mensenlevens: de specerijenhandel ging gepaard met slavernij. Als een tekst als ‘enough’ aan de buitenkant van dit gebouw geplakt zou worden, zullen voorbijgangers zich mogelijk sneller interesseren voor de geschiedenis van het Bushuis/Oost-Indisch Huis.

Net als Antonis Pittas is straatkunstenaar Banksy bezig met een radicale herinterpretatie van ons verleden. Hij opperde om actievoerders, die het beeld van slavenhandelaar Edward Colston neerhaalden, zelf een standbeeld te geven. Niet ter vervanging van de vereeuwigde man, maar als toevoeging aan het origineel. Om te voorkomen dat geschiedenis wordt uitgewist stelde Banksy voor om figuren van opstandelingen rondom het originele standbeeld van Colston te plaatsen, om zo de recente #BlackLivesMatter-protesten als nieuwe betekenislaag aan het monument toe te voegen. (Vooralsnog bleef dit idee bij een door bijna twee miljoen mensen gelikete Instagram-post.)

Pittas en Banksy beoefenen een vorm van vandalisme die me interesseert. Hun toevoegingen zijn creatiever dan het iconoclastische neerhalen van een omstreden standbeeld. Daarnaast zijn ze constructiever dan simpele veelvoorkomende bekladdingen met graffiti. (Bijvoorbeeld door het collectief Helden van Nooit, dat o.a. een beeld van Piet Hein in Rotterdam bespoot met de leuzen ‘killer’ en ‘dief’.) Wat ook nog kan is een standbeeld neerhalen, vernielen en de brokstukken laten liggen als nieuw monument, zoals filosoof Simon(e) van Saarloos al eens voorstelde.

Ik vraag me af in hoeverre kunstenaars historische monumenten mogen vernielen.

Waar ligt de grens tussen vernieling en creatie? Vernieling kan ruimte scheppen voor het nieuwe. Misschien kan ik iets leren van verschillende incidenten van kunstvandalisme.

Af en toe wordt er een kunstwerk vernield; denk aan de messteek in Barnett Newmans schilderij 'Who's Afraid of Red, Yellow, and Blue III' in 1986. Zijn motief was om liefhebbers van abstracte kunst wakker te schudden. De dader, een ‘verwarde’ man van in de dertig, protesteerde met zijn stanleymes, naar eigen zeggen, tegen de verdringing van realistische kunst. Hij werd gezien als een vandaal en kreeg een paar maanden gevangenisstraf. Zijn daad werd veroordeeld en bracht een serieuze discussie op gang over de authenticiteit en waarde van kunst. Moet het kunstwerk gerestaureerd worden? Hoe ‘echt’ is het kunstwerk dan nog? Ik denk dat deze ophef in zichzelf ook een kunstwerk is, en ook de messnede was een kortdurend kunstwerk.

Waarom kreeg kunstenaar (en vandaal) Mark Bridger in 1994 geen celstraf toen hij een pot met inkt in een grote installatie van Damien Hirst goot? Een kunstwerk van Hirst uit zijn wereldberoemde serie waarin hij dieren op sterk water zette, niet de haai (die de prachtige titel ‘The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living’ draagt) maar het schaap (‘Away From The Flock’) werd omgetoverd tot ‘zwart schaap’. Letterlijk: want de tank met formaldehyde veranderde door de inkt van Bridger in een ondoorzichtige donkere substantie. Tevens plaatste de vandaal (of kunstenaar?) een naambordje bij het vernieuwde kunstwerk: ‘Black Sheep’. Zelf gaf Bridger de volgende verklaring voor zijn daad: “To live is to do things, I was providing an interesting addendum to his [Damien Hirst’s] work. In terms of conceptual art, the sheep had already made its statement. Art is there for creation of awareness and I added to whatever it was meant to say.”

Bridger ‘vernielde’ het werk vanuit zijn positie als kunstenaar. De Amsterdamse vandaal van Newmans werk was een niet-succesvolle (‘mislukte’) kunstenaar. Het verschil tussen deze twee voorbeelden is de intentie waarmee de mannen hun acties uitvoerden: ‘iets kapot willen maken’ is werkelijk anders dan ‘iets willen veranderen’. Misschien dat de een daarom wel veroordeeld is en de ander niet?

Hoewel Hirst vrij onaardig en kinderachtig reageerde met een rechtszaak en geldclaims, zie ik deze voorbeelden van kunstvernieling zeker als een toevoeging. Betekenis verandert constant en is contextafhankelijk. De betekenis van woorden, maar ook van een kunstwerk, ligt niet besloten in het ding zelf maar in relatie tot de omgeving. Filosoof Jacques Derrida introduceerde de term différance om dit te duiden: betekenis kent geen vaste kern – maar wordt constant uitgesteld en opnieuw opgebouwd. Différer betekent in het Frans zowel uitstellen als verschillen: woorden verwijzen eerder naar elkaar dan naar de werkelijkheid. Om dit gelijk concreet te maken in de context van kunstwerken: Rembrandts tekening van een leeuw verwijst voor kunsthistorici in de eerste plaats naar de potloodstreek van de schilder, maar ook naar andere tekeningen in de kunstgeschiedenis. De ‘werkelijke’ leeuw is minder van belang.

Wachten op de vandalen 4Liggende leeuw, Rembrandt van Rijn, ca. 1660. Rijksmuseum

Kunstwerken (en ook historische monumenten) zijn als beeltenissen dus vergelijkbaar met woorden: ze maken deel uit van een door de mens gecreëerde beeldtaal. Misschien geldt deze différance nog meer voor standbeelden dan voor kunst in een museum, aangezien de witte muren van het museum minder aan verandering onderhevig zijn dan ons straatbeeld.

In de podcast Zwijgen is geen optie (10 maart 2021) stelt schrijver Maxim Februari dat kunst een gesprek is: van twee kanten wordt er betekenis gegeven aan een werk. Het gaat hem niet zozeer om de vraag hoe ‘het kunstwerk te begrijpen’, want dat veronderstelt dat er een essentie aanwezig is in het kunstwerk, ingelegd door de kunstenaar. Je kunt je beter afvragen wat een kunstwerk met jou doet: wat vind jij er interessant aan? En wat niet? En waarom?

Net als Februari denk ik dat de veranderlijkheid van betekenis de kracht is van kunst. Kunst laat ons praten over hoe we de dingen verschillend ervaren. Anders dan kunst is de betekenis van monumenten eenduidiger. Een standbeeld zoals dat van Edward Colston of Piet Hein spreekt voor zich: een ‘held’ op een sokkel. Maar ook een abstracter monument als het Nationaal Monument op de Dam is gebaat bij een duidelijke betekenis. Hoewel interpretaties kunnen blijven verschillen over wat die grote fallusvorm op de Dam precies laat zien, is de functie van het Nationaal Monument helder: de herdenking van de Tweede Wereldoorlog en de slachtoffers ervan.

Historische monumenten zijn geen kunstwerken: ze zijn minder vatbaar voor interpretatie en ik snap dan ook de noodzaak deze te willen veranderen. Een creatief soort vandalisme, afgekeken uit de kunsten, kan wellicht een bijdrage leveren aan de discussie over omstreden standbeelden en de vraag hoe die opnieuw vorm te geven.

 

Mail

Iris van der Werff (1994) is parttime kunstenaar (Instagram: @irismathilde) en student aan de Wackersacademie. Ook studeert ze Publieksgeschiedenis en maakt ze een historische podcast over de koloniale geschiedenis van Amsterdamse gebouwen. Verder is ze gefascineerd door hoe de dood in ons dagelijks leven af-/aanwezig is en werkte ze een tijd op een begraafplaats.

Monique Vermeulen

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Horror, honden en verlangen 1

Horror, honden en verlangen

Deze week worden onze redacteurs blij van een film die de Gouden Palm waard is, een uitkomst voor hondenbezitters met een volle agenda en een debuutroman. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Column: Weten of je ooit moeder wil worden

Weten of je ooit moeder wil worden

Eva wordt geconfronteerd met de beruchte wel-of-geen-kinderen-vraag en zet de voor- en nadelen tegenover elkaar. Lees meer

Vrees de cocon niet: ze is nog warm

Vrees de cocon niet

Nu de feestjes voorzichtig weer op gang komen, beseft Rijk Kistemaker hoeveel hij níet heeft gemist. Gestrand tussen veganistische sneakers en gesprekken over Jeff Bezos verzint hij voor zichzelf een stiller leven. Een tip over verlangen naar lauwe thee en warme cocons. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 51

Wees jezelf, ook achter glittercoulissen

Deze week worden onze redacteurs blij van authenticiteit, een nieuw boek van een favoriete schrijver en glitter. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen 5

Nu wordt er niet meer in mijn wangen geknepen

Hoe schrijf je over iets wat niet meer tastbaar is? Miray van der Bend schreef een collagegedicht over vakanties van vroeger in Turkije. Over de geur van het vliegveld, de granaatappels in de tuin van haar oma, de rimpels op haar gezicht. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Gebroken Kaars van Sanne Balen over yoga, liefde en leed

Gebroken Kaars

De hoofdpersoon schrikt ondersteboven wakker. Hoe geef je jezelf een houding als je wereld op zijn kop staat? De titel van dit kortverhaal van Sanne van Balen over yoga, liefde en leed is tevens de aanbevolen leeshouding. Leg je kamer eens langs je benen omhoog, en begin. Lees meer

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren! 1

Hard//hoofd zoekt eindredacteuren!

Hard//hoofd is op zoek naar scherpzinnige eindredacteuren (fictie/non-fictie) die ons tijdschrift structureel willen komen versterken. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Blik of een Lappendeken 3

Blik of een lappendeken

Een fragment uit het afstudeerwerk van Dino de Haas, een sciencefictionstrip over de alledaagse horror van productiviteit, over queer relaties en queer geluk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Steek die maar in je zak!

Steek die maar in je zak!

Deze week worden onze redacteurs blij van enthousiaste opstekers (op gepast volume), kunst in je broekzak en een wisselaccount op Twitter. Lees meer

De maakbare mens

De maakbare mens

Zijn mensen net als machines? Het bezoek van een monteur laat Marthe van Bronkhorst nadenken over haar eigen bedrading. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

tot de zon onder gaat / de kleine dingen

In de gedichten van Nora van Arkel spoelen herinneringen aan en wordt er lego in de sloot gegooid. 'Alsof een eindeloze hoeveelheid tijd zich voor me uitstrekte / loom achterover ging liggen totdat het hele /landschap tijd was geworden'. Lees meer

(Geen onderwerp)

(geen onderwerp)

Vijf huisgenoten proberen via e-mails in contact te blijven over hun huis dat steeds viezer wordt. Lees meer

Column: Tot op het bot

Tot op het bot

Een oude brief van een vriendin voert Eva terug naar een periode waarin het wat minder lekker met haar ging. Lees meer