Asset 14

“Excuses voor de slavernij? Moet ik me schuldig voelen?”

Rueben Millenaar

De Gemeente Amsterdam bereidt een onderzoek voor naar officiële excuses voor het slavernijverleden. Maar hoe zorgen we ervoor dat deze echt iets betekenen als veel witte Nederlanders zich niet in het schuldgevoel herkennen?

Toen ik achttien was maakte ik een stompzinnige, racistische “grap” in het gezicht van de enige zwarte jongen in mijn vriendengroep. Ik heb hem nu al jaren niet gezien. Zou hij het zich nog herinneren? Zou ik nog excuses aan hem kunnen maken? Of kan ik het maar beter laten rusten?

Voor die opmerking van toen schaam ik mij echt. Eens in de zoveel tijd komt het gefronste gezicht van die jongen mij nog lastigvallen als ik in bed lig te peinzen, en voel ik mijn wangen rood worden in het donker. Deze directe, persoonlijke schaamte voelt -natuurlijk- heel anders dan wat ik voel als ik aan het koloniale verleden denk. Als je één blik in de geschiedenisboeken werpt zie je meteen: Nederland moet zich schamen. Maar doe ik dat echt? Om eerlijk te zijn lig ik met mijn witte privilege niet echt te woelen van koloniaal schuldgevoel. En zit daar wel iemand op te wachten?

Onder antiracisme-activisten wordt de term White Guilt Complex smalend gebruikt voor witte mensen die hun eigen schuldgevoelens centreren. Schuld bekennen is veilig, dan sta je in ieder geval aan de goede kant en kun jij ook anderen de maat nemen, als een strenge geestelijke. Op een andere manier kan schuld bekennen ook weer een beetje lui zijn, een sorry om het er maar niet meer over te hebben.

Maar hoewel ik mijn eigen koloniale schuldgevoel dus niet zo duidelijk weet vast te pinnen, doet de Gemeente Amsterdam daar zelf wel een poging toe: de gemeente maakt voorbereidingen voor officiële excuses voor haar rol bij het slavernijverleden. Officiële overheidsexcuses, om eerlijk te zijn klinken ze me eerder zakelijk, koel en formeel in de oren dan kwetsbaar en schaamtevol. Want wat zijn excuses eigenlijk als zij niet van een mens van vlees en bloed komen, iemand die op de eigen acties reflecteert en om vergiffenis vraagt, om op zijn kwetsbaarste moment in het gezicht te kunnen worden gespuugd?

Het voorstel voor de Wiedergutmachung werd nipt aangenomen, en Duitsland betaalt nog steeds

Bovendien gaan officiële overheidsexcuses ook om… geld? Toch? In de Verenigde Staten in ieder geval wel. Daar is het debat over herstelbetalingen de laatste jaren aangezwengeld door Ta-Nehisi Coates. Met zijn vlammende betoog The Case For Reparations liet Coates zien hoe diefstal en plundering van de Afro-Amerikaanse gemeenschap als een rode draad door de Amerikaanse geschiedenis lopen. Hij geeft niet zozeer om wit schuldgevoel, hij wil geld zien om de scheuren van het historische onrecht te dichten voor zijn mensen. Een materiële vergoeding voor een echt probleem van leven en dood: hedendaagse armoede in de Verenigde Staten.

Hoewel er al in de achttiende eeuw over werd gedebatteerd, namen Afro-Amerikaanse burgerrechtenleiders voorstellen voor herstelbetalingen pas na de Tweede Wereldoorlog echt serieus, toen Duitsland overging tot herstelbetalingen aan Holocaustoverlevenden en nazaten van slachtoffers. Schuld betalen met keiharde pegels, het kon dus wel. Interessant genoeg keerde de Israëlische oppositie zich in de jaren vijftig fel tegen het “bloedgeld” van West-Duitsland. Die moffen moesten mooi niet de kans krijgen om hun schuld af te kopen, want wat konden woorden van spijt en schuld nu echt nog betekenen? Sorry voor de Holocaust? Het voorstel voor de Wiedergutmachung werd desalniettemin nipt aangenomen, en Duitsland betaalt nog steeds.

Ook voor Nederland zouden de excuses nu uit kunnen monden in betalingen. In 2013 kwam de vereniging van Caribische landen (CARICOM), waarbij ook Suriname is aangesloten, met een juridische aanklacht tegen West-Europese landen. In 2014 volgde een tienpuntenplan voor goede reparations, waaronder een kwijtschelding van de nationale schulden van Caribische landen. Want zonder echte actie om de ongelijkheid te herstellen, de erfenis van het kolonialisme, zijn excuses toch maar een lege huls?*

Rueben Millenaar

Toch lijkt het in Nederland (vooralsnog) minder om geld te gaan en meer om gevoelsthema’s zoals trots en bewustzijn. Misschien omdat Nederland Suriname al 3,5 miljard ontwikkelingshulp heeft betaald sinds de onafhankelijkheid en dat geld nauwelijks terecht kwam bij de mensen die het nodig hebben, maar ook omdat er juist op immaterieel vlak nog zoveel werk is te doen. Meer dan de helft van de Nederlandse respondenten antwoordde bij dit onderzoek van YouGov dat een “imperialistische geschiedenis eerder iets is om trots op te zijn dan om je voor te schamen”, als hoogste percentage van Europa. Duidelijk. Het spijt witte Nederlanders helemaal niet, ze hebben vaak geen enkel benul, en daar mag de overheid best eens wat aan doen.

Maar hoe langer ik me hierin verdiep, hoe meer mijn witte zielenroerselen me voorkomen als ijdel en egocentrisch. In het tienpuntenplan van het CARICOM spreken landen die hun gebroken gemeenschappen willen helen, de ongeletterdheid bestrijden en de volksgezondheid bevorderen, maar geen woord over zenuwachtige kerels met white guilt. Natuurlijk niet. Met musea, literatuur en onderwijs eisen Afro-Caribische mensen het recht op om zelf het verhaal van de slavernij te vertellen. Toen mensen met mijn huidskleur de woorden mochten bepalen stonden zwarte mensen als passieve ‘slaaf’ in de geschiedenisboeken, als goed, als handelswaar. Nu het perspectief aan het veranderen is lezen we over ‘tot slaaf gemaakten’, over mensen die onder de verschrikkelijkste omstandigheden nooit hun menselijkheid verloren. Alles wat ik hoef te doen is te luisteren.

Overheidsexcuses zijn hét moment voor Nederland om het koloniale verleden eens recht in het gezicht aan te kijken

Maar om een probleem op te lossen moet het eerst erkend worden. Daarom is het afdwingen van officiële excuses van Europese overheden toch het allereerste punt in het plan van het CARICOM van het CARICOM het afdwingen van officiële excuses van de Europese overheden, een vereiste voor “het helingsproces voor slachtoffers en nazaten van tot slaaf gemaakten”. Voor eerherstel en de aanpak van racisme moeten overheden een statement maken dat de geschiedenis van Europese slavenhouders geen natuurlijke vanzelfsprekendheid was, maar een weerzinwekkend wreed machtsspel dat afkeuring verdient, en daarmee excuses. Kritisch geschiedenisonderwijs en een nationaal slavernijmuseum moeten deze boodschap naar de gewone Nederlander brengen. Want White Guilt is misschien niet het belangrijkste voor dekolonisatie, maar onwetendheid en witte superioriteitsgevoelens houden die verandering wel tegen.

Ik ben overtuigd. Overheidsexcuses zijn hét moment voor Nederland om het koloniale verleden eens recht in het gezicht aan te kijken, om de horror van de slavernij bij alle witte mensen onder de neus te wrijven. En dan dringt zich meteen een nieuwe vraag op: Als Amsterdam is geweest, hoelang kunnen nationale excuses dan nog uitblijven? Want moeten we niet juist voorkomen dat het een exclusieve aangelegenheid wordt van linkse grachtengordelelites die hun eigen straatje schoon willen vegen? Als het halve land deze excuses nauwelijks voelt en begrijpt, het gezicht in november weer zwart schminkt en de rug keert naar de zelfreinigende, in schuldgevoel badende kosmopoliet uit Amsterdam, dan zijn we duidelijk nog niet klaar. Het zou zonde zijn als Amsterdamse excuses voor het slavernijverleden, zo’n mooi en belangrijk moment, een nieuwe speelbal worden in de bescheiden cultuuroorlog tussen randstad en de rest van Nederland. Bovenal zou het alle aandacht afleiden van waar het eigenlijk om draait: het helen van een hele diepe wond.

*(Overigens is één van de interessantste voorstellen van het tienpuntenplan de mogelijkheid tot een “terugkeer” naar Afrika. Het CARICOM noemt geen specifieke landen voor deze repatriatie, maar Ghana heeft uit zichzelf een recht op terugkeer aangeboden aan mensen uit de Afrikaanse diaspora, als onderdeel van zijn eigen excuses voor het slavernijverleden).

Verder lezen:
• Ana Lucia Araujo. Reparations for Slavery and the Slave Trade (2017). Standaardwerk over de geschiedenis van de trans-Atlantische discussie over herstelbetalingen
• Ta Nehesi Coates. The Case For Reparations (2014)
• Lees hier meer over gemaakte en ongemaakte excuses in Benin, Ghana, de Verenigde Staten en Nigeria
• Lees hier meer over herstelbetalingen voor de Holocaust

Mail

Lennart Bolwijn (1993) is lievelingsbroer, bereid het ongezellig te maken als het moet en echt bijna uitgetinderd. Als hij teveel peinst en piekert kun je hem rustig krijgen door een paar uur met hem over voetbal te praten.

Rueben Millenaar is een illustrator die werkt in Groningen. Hij houdt zich het liefste bezig met maatschappelijke kwesties in beeld te krijgen. Vaker dan niet resulteert dat in het tekenen van naakte mensen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: Geen heil in het 'onheilshuis'

Geen heil in het 'onheilshuis'

Het ogenschijnlijk onschuldige adres Qingcheng Park 14-3-202 in Bejing werd na een zesvoudige moord een 'xiongzhai': een huis dat ongeluk brengt en schier onverkoopbaar is. Lees meer

10 procent is genoeg om een klimaatramp te voorkomen

10 procent is al genoeg om een klimaatramp te voorkomen

Volgens het laatste IPCC-rapport zijn we al cruciale kantelpunten in de opwarming van de aarde gepasseerd. Toch vindt Max Beijneveld hoop in de sociale wetenschap, die aantoont dat we voor duurzame verandering ook bereikbare kantelpunten bestaan. Lees meer

Nieuws in beeld: Remkes haalt de rem eraf

Remkes haalt de rem eraf

De nieuwe informateur Johan Remkes heeft duidelijk minder geduld dan zijn voorgangers. En terecht, vindt Rueben Millenaar. Lees meer

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Deksels! Voor wie is huren nog betaalbaar?

Net als in Amsterdam rijzen de huren in Berlijn de pan uit. Regelingen om die stijging tegen te houden - zoals de zogenaamde Mietendeckel ('huurdeksel') - worden teruggedraaid, met grote protesten als resultaat. Nina Läuger sloot zich bij een van de protesten aan. Lees meer

Pijn en glorie

Pijn en glorie

Jonathan van der Horst onderzoekt mannelijkheid aan de hand van kunstwerken die hem ontroerden. Vandaag deel 3, over Pedro Almodóvars film Dolor y Gloria. Lees meer

Nieuws in beeld: Alleen samen houden we de crisis gaande?

Alleen samen houden we de crisis gaande?

Vaker dan elk ander Europees volk geven Nederlanders hun medemens ervan de schuld dat de coronacrisis nog steeds voortduurt. Lees meer

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Baldwin en het vuur dat de illusie verbrandt

Naast de indrukwekkende documentaire 'I Am Not Your Negro' zijn ook de boeken en essays van James Baldwin de moeite waard, meent Roel Meijvis. Baldwin leert ons wat het betekent om mens te zijn, juist door geen antwoord te geven op die vraag. Lees meer

Nieuws in beeld: 16

Als de kwakzalver per ongeluk gelijk heeft

Het vinden van nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen is een serieus nieuw onderzoeksveld geworden. Lees meer

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Geen dubbele bodems bij Hans Klok

Kwam Hans Klok een mooie show geven, of kregen we hem echt te kennen? Lees meer

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Zomergast Alfred Birney gooide zijn steen in het water

Birney troostte iedereen, behalve zichzelf, zag Iris van der Werff. Want verdriet heb je om de anderen en zelfmedelijden is taboe. Lees meer

Nieuws in beeld: Vluchten kan niet meer

In de race tegen klimaatverandering rennen wij de verkeerde kant op

Er is geen ontkennen meer aan: de aarde is al in rap tempo aan het opwarmen en ook de schuldvraag is lang en breed beantwoord. Deden (westerse) mensen tot nu toe hun best voor klimaatverandering weg te rennen, nu is het toch echt tijd om te erkennen dat wij haar veroorzaken. Lees meer

- Sevdaliza in Zomergasten Titel en URL nog aanpassen -

Sevdaliza trok 'show, don’t tell' door tot in het extreme

De vierde Zomergast van 2021 liet het ene prachtige fragment na het andere zien ter ondersteuning van haar boodschap van vrijheid, menselijkheid en ruimte op plekken waar dat niet vanzelfsprekend is. Concrete handvatten bood ze, net als in haar kunst, nauwelijks, zag Ruby Sanders. Of dat erg is? Lees meer

Nieuws in beeld: U had een schip besteld?

Nog altijd zorgen om bezorgschip

Ruim vier maanden langer duurde zijn reis, maar vorige week kwam-ie eindelijk aan in de haven van Rotterdam: het 'blokkeerschip' Ever Given, dat dagenlang vastzat in het Suezkanaal en daar een groot deel van de wereldhandel frustreerde. Maar wie denkt dat aan de beproevingen van het schip daarmee een eind is gekomen, heeft het mis. Lees meer

Automatische concepten 71

Gilgamesj gaat naar huis

Illustrator Sebastian Eisenberg was onder de indruk van de repatriëring van maar liefst 17.000 gestolen Irakese artefacten, die terug naar huis worden gestuurd. Lees meer

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer