Asset 14

“Excuses voor de slavernij? Moet ik me schuldig voelen?”

Rueben Millenaar

De Gemeente Amsterdam bereidt een onderzoek voor naar officiële excuses voor het slavernijverleden. Maar hoe zorgen we ervoor dat deze echt iets betekenen als veel witte Nederlanders zich niet in het schuldgevoel herkennen?

Toen ik achttien was maakte ik een stompzinnige, racistische “grap” in het gezicht van de enige zwarte jongen in mijn vriendengroep. Ik heb hem nu al jaren niet gezien. Zou hij het zich nog herinneren? Zou ik nog excuses aan hem kunnen maken? Of kan ik het maar beter laten rusten?

Voor die opmerking van toen schaam ik mij echt. Eens in de zoveel tijd komt het gefronste gezicht van die jongen mij nog lastigvallen als ik in bed lig te peinzen, en voel ik mijn wangen rood worden in het donker. Deze directe, persoonlijke schaamte voelt -natuurlijk- heel anders dan wat ik voel als ik aan het koloniale verleden denk. Als je één blik in de geschiedenisboeken werpt zie je meteen: Nederland moet zich schamen. Maar doe ik dat echt? Om eerlijk te zijn lig ik met mijn witte privilege niet echt te woelen van koloniaal schuldgevoel. En zit daar wel iemand op te wachten?

Onder antiracisme-activisten wordt de term White Guilt Complex smalend gebruikt voor witte mensen die hun eigen schuldgevoelens centreren. Schuld bekennen is veilig, dan sta je in ieder geval aan de goede kant en kun jij ook anderen de maat nemen, als een strenge geestelijke. Op een andere manier kan schuld bekennen ook weer een beetje lui zijn, een sorry om het er maar niet meer over te hebben.

Maar hoewel ik mijn eigen koloniale schuldgevoel dus niet zo duidelijk weet vast te pinnen, doet de Gemeente Amsterdam daar zelf wel een poging toe: de gemeente maakt voorbereidingen voor officiële excuses voor haar rol bij het slavernijverleden. Officiële overheidsexcuses, om eerlijk te zijn klinken ze me eerder zakelijk, koel en formeel in de oren dan kwetsbaar en schaamtevol. Want wat zijn excuses eigenlijk als zij niet van een mens van vlees en bloed komen, iemand die op de eigen acties reflecteert en om vergiffenis vraagt, om op zijn kwetsbaarste moment in het gezicht te kunnen worden gespuugd?

Het voorstel voor de Wiedergutmachung werd nipt aangenomen, en Duitsland betaalt nog steeds

Bovendien gaan officiële overheidsexcuses ook om… geld? Toch? In de Verenigde Staten in ieder geval wel. Daar is het debat over herstelbetalingen de laatste jaren aangezwengeld door Ta-Nehisi Coates. Met zijn vlammende betoog The Case For Reparations liet Coates zien hoe diefstal en plundering van de Afro-Amerikaanse gemeenschap als een rode draad door de Amerikaanse geschiedenis lopen. Hij geeft niet zozeer om wit schuldgevoel, hij wil geld zien om de scheuren van het historische onrecht te dichten voor zijn mensen. Een materiële vergoeding voor een echt probleem van leven en dood: hedendaagse armoede in de Verenigde Staten.

Hoewel er al in de achttiende eeuw over werd gedebatteerd, namen Afro-Amerikaanse burgerrechtenleiders voorstellen voor herstelbetalingen pas na de Tweede Wereldoorlog echt serieus, toen Duitsland overging tot herstelbetalingen aan Holocaustoverlevenden en nazaten van slachtoffers. Schuld betalen met keiharde pegels, het kon dus wel. Interessant genoeg keerde de Israëlische oppositie zich in de jaren vijftig fel tegen het “bloedgeld” van West-Duitsland. Die moffen moesten mooi niet de kans krijgen om hun schuld af te kopen, want wat konden woorden van spijt en schuld nu echt nog betekenen? Sorry voor de Holocaust? Het voorstel voor de Wiedergutmachung werd desalniettemin nipt aangenomen, en Duitsland betaalt nog steeds.

Ook voor Nederland zouden de excuses nu uit kunnen monden in betalingen. In 2013 kwam de vereniging van Caribische landen (CARICOM), waarbij ook Suriname is aangesloten, met een juridische aanklacht tegen West-Europese landen. In 2014 volgde een tienpuntenplan voor goede reparations, waaronder een kwijtschelding van de nationale schulden van Caribische landen. Want zonder echte actie om de ongelijkheid te herstellen, de erfenis van het kolonialisme, zijn excuses toch maar een lege huls?*

Rueben Millenaar

Toch lijkt het in Nederland (vooralsnog) minder om geld te gaan en meer om gevoelsthema’s zoals trots en bewustzijn. Misschien omdat Nederland Suriname al 3,5 miljard ontwikkelingshulp heeft betaald sinds de onafhankelijkheid en dat geld nauwelijks terecht kwam bij de mensen die het nodig hebben, maar ook omdat er juist op immaterieel vlak nog zoveel werk is te doen. Meer dan de helft van de Nederlandse respondenten antwoordde bij dit onderzoek van YouGov dat een “imperialistische geschiedenis eerder iets is om trots op te zijn dan om je voor te schamen”, als hoogste percentage van Europa. Duidelijk. Het spijt witte Nederlanders helemaal niet, ze hebben vaak geen enkel benul, en daar mag de overheid best eens wat aan doen.

Maar hoe langer ik me hierin verdiep, hoe meer mijn witte zielenroerselen me voorkomen als ijdel en egocentrisch. In het tienpuntenplan van het CARICOM spreken landen die hun gebroken gemeenschappen willen helen, de ongeletterdheid bestrijden en de volksgezondheid bevorderen, maar geen woord over zenuwachtige kerels met white guilt. Natuurlijk niet. Met musea, literatuur en onderwijs eisen Afro-Caribische mensen het recht op om zelf het verhaal van de slavernij te vertellen. Toen mensen met mijn huidskleur de woorden mochten bepalen stonden zwarte mensen als passieve ‘slaaf’ in de geschiedenisboeken, als goed, als handelswaar. Nu het perspectief aan het veranderen is lezen we over ‘tot slaaf gemaakten’, over mensen die onder de verschrikkelijkste omstandigheden nooit hun menselijkheid verloren. Alles wat ik hoef te doen is te luisteren.

Overheidsexcuses zijn hét moment voor Nederland om het koloniale verleden eens recht in het gezicht aan te kijken

Maar om een probleem op te lossen moet het eerst erkend worden. Daarom is het afdwingen van officiële excuses van Europese overheden toch het allereerste punt in het plan van het CARICOM van het CARICOM het afdwingen van officiële excuses van de Europese overheden, een vereiste voor “het helingsproces voor slachtoffers en nazaten van tot slaaf gemaakten”. Voor eerherstel en de aanpak van racisme moeten overheden een statement maken dat de geschiedenis van Europese slavenhouders geen natuurlijke vanzelfsprekendheid was, maar een weerzinwekkend wreed machtsspel dat afkeuring verdient, en daarmee excuses. Kritisch geschiedenisonderwijs en een nationaal slavernijmuseum moeten deze boodschap naar de gewone Nederlander brengen. Want White Guilt is misschien niet het belangrijkste voor dekolonisatie, maar onwetendheid en witte superioriteitsgevoelens houden die verandering wel tegen.

Ik ben overtuigd. Overheidsexcuses zijn hét moment voor Nederland om het koloniale verleden eens recht in het gezicht aan te kijken, om de horror van de slavernij bij alle witte mensen onder de neus te wrijven. En dan dringt zich meteen een nieuwe vraag op: Als Amsterdam is geweest, hoelang kunnen nationale excuses dan nog uitblijven? Want moeten we niet juist voorkomen dat het een exclusieve aangelegenheid wordt van linkse grachtengordelelites die hun eigen straatje schoon willen vegen? Als het halve land deze excuses nauwelijks voelt en begrijpt, het gezicht in november weer zwart schminkt en de rug keert naar de zelfreinigende, in schuldgevoel badende kosmopoliet uit Amsterdam, dan zijn we duidelijk nog niet klaar. Het zou zonde zijn als Amsterdamse excuses voor het slavernijverleden, zo’n mooi en belangrijk moment, een nieuwe speelbal worden in de bescheiden cultuuroorlog tussen randstad en de rest van Nederland. Bovenal zou het alle aandacht afleiden van waar het eigenlijk om draait: het helen van een hele diepe wond.

*(Overigens is één van de interessantste voorstellen van het tienpuntenplan de mogelijkheid tot een “terugkeer” naar Afrika. Het CARICOM noemt geen specifieke landen voor deze repatriatie, maar Ghana heeft uit zichzelf een recht op terugkeer aangeboden aan mensen uit de Afrikaanse diaspora, als onderdeel van zijn eigen excuses voor het slavernijverleden).

Verder lezen:
• Ana Lucia Araujo. Reparations for Slavery and the Slave Trade (2017). Standaardwerk over de geschiedenis van de trans-Atlantische discussie over herstelbetalingen
• Ta Nehesi Coates. The Case For Reparations (2014)
• Lees hier meer over gemaakte en ongemaakte excuses in Benin, Ghana, de Verenigde Staten en Nigeria
• Lees hier meer over herstelbetalingen voor de Holocaust

Mail

Lennart Bolwijn (1993) is lievelingsbroer, bereid het ongezellig te maken als het moet en echt bijna uitgetinderd. Als hij teveel peinst en piekert kun je hem rustig krijgen door een paar uur met hem over voetbal te praten.

Rueben Millenaar is een illustrator die werkt in Groningen. Hij houdt zich het liefste bezig met maatschappelijke kwesties in beeld te krijgen. Vaker dan niet resulteert dat in het tekenen van naakte mensen.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
Lees meer
het laatste
Nieuws in beeld: In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

In Memoriam Daft Punk (1993-2021)

Illustrator Sebastian Eisenberg is aangedaan door het uit elkaar gaan van Daft Punk. Lees meer

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Geef de hoop niet op. Elke graad is er een.

Mannen die leven in luxe en vrede vertellen ons dat we de klimaatapocalyps moeten accepteren in plaats van ertegen te vechten. Onzin, vindt Harriët Bergman. Elke graad is er een, en elke graad is onze vrijheid waard. Lees meer

Blauwe maandagen

Blauwe maandagen

Max Beijneveld neemt de gevolgen van de coronamaatregelen onder de loep en observeert het gevoel van uitzichtloosheid dat hij zelf ervaart. Lees meer

Automatische concepten 50

Eigen haard is fijnstof waard?

Bijna een kwart van de fijnstofuitstoot in Nederland wordt veroorzaakt door houtkachels. Daarmee zijn ze de voornaamste bron van uitstoot. Lees meer

Voltooid Herstelde Tijd 1

Voltooid Herstelde Tijd. Voorbij de schaamte rondom slachtofferschap

Beelden die we doorgaans te zien krijgen van intiem geweld zijn vaak oppervlakkig en sensationeel. Tessel ten Zweege deed mee aan het kunstproject van Lara van Gaalen, dat laat zien dat het ook anders kan. Lees meer

Nieuws in beeld: Jongeren zijn moe en moedeloos

Jongeren zijn moe en moedeloos

Illustrator Simcha van der Veen zag het al in haar eigen vriendengroep, en haar vermoeden wordt nu steeds vaker in de media bevestigd: jongeren staan massaal op omvallen. Lees meer

Hard//talk: Er schuilt een superkracht in autisme

Er schuilt een superkracht in autisme

Autisme wordt vaak gezien als een ingewikkelde afwijking. Sofie Hees vraagt zich af wie bepaalt wat normaal is. Het is tijd voor meer neurodiversiteit. Lees meer

Nieuws in beeld: Zij speelt met kanker (en wint)

Zij speelt met kanker (en wint)

Na de dood van een goede vriend en mentor, besloot een Tsjechische speltheoreticus haar kennis in te zetten in de strijd tegen kanker. Lees meer

Maken worsten echt de man?

Maken worsten echt de man?

De mannelijkste manier om direct bij te dragen aan een duurzame planeet is het vermijden van dierlijke producten. Maar voornamelijk mannen vinden de overstap naar een veganistisch dieet lastig. 'Echte' mannen eten immers vlees, toch? Tijd om met die genderverwachtingen te spelen, vindt Esther Lamberigts. Lees meer

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Informatie, desinformatie en onbegrijpelijke naaipatronen

Telt iets als informatie als het voor de meeste mensen onleesbaar is? Alma Apt las de dichtbundel ‘Garments against Women’ van Anne Boyer. In die bundel legt zij een relatie tussen naaien en boekhouding: goede informatie hoeft net als een naaipatroon niet altijd transparant te zijn. Lees meer

Hard//talk: THIS IS MY PARK

THIS IS MY PARK

Kun je als vrouw wel stellen dat een park voor jou is? Marthe van Bronkhorst ziet in de billboards van Beyoncé meer verkooptruc dan feminisme. En stelt: het feminisme is er nog lang niet. Lees meer

Filmtrialoog: I am Greta

I am Greta

Documentairemaker Nathan Grossman portretteert Greta Thunberg tijdens haar missie om de ernst van klimaatverandering te laten doordringen bij politieke leiders. Lees meer

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Filmvrouwen die hun onderdrukker met een hakbijl of naaldhak te lijf gaan

Vrouwen in films reageren soms onverschrokken of ronduit agressief op het seksisme dan hun ten deel valt. Dat is spannend en zelfs bewonderenswaardig, al blijft geweld in het echte leven ongewenst. Toch kunnen we van deze films iets leren, aldus Lotje Steins Bisschop en Roselien Herderschee. Lees meer

Nieuws in beeld: Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Laten we niet vergeten voor wie de avondklok is

Illustrator Rueben Millenaar is blij dat de avondklok vanavond ingaat, al zou hij wel graag zien dat we meer aandacht hebben voor de mensen die onder de maatregel lijden. Lees meer

Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

De geruchten zijn waar. Lees Hard//hoofd nu ook op papier!

Bestel op tijd je eigen exemplaar van de eerste editie, met als thema: ‘Ik’. We hebben drie covers ontworpen. Kies je favoriet.

Bekijk de covers