Hard//hoofd zoekt donateurs/kunstverzamelaars! Geniet je met enige regelmaat van onze artikelen? Ondersteun Hard//hoofd dan en hang ons aan je muur.
Geheel in het thema tijdens de Hard//hoofd Kunstweek, trokken Julius Koetsier, Ella Kuijpers en Olga Leonhard naar de bioscoop om The Square te zien. De nieuwe film van Ruben Östlund (Turist), een satire over de kunstwereld, mocht al de Gouden Palm ontvangen in Cannes. Ongemakkelijk en grappig en met als klap op de vuurpijl een scène waarin Elisabeth Moss sperma van de hoofdpersoon probeert te ontfutselen vanuit een prullenbak.
Olga: Ik moet zeggen dat ik in lange tijden niet zo heb gegrijnsd tijdens een film die toch ook serieus is.
Ella: Ik voelde me verrassend ontdaan na het zien van de film. Hij was grappig en serieus tegelijk. Veel serieuzer dan ik had verwacht.
Julius: Dat zijn de goede komedies, toch? Grappig en serieus. Of in elk geval grappig over serieuze zaken.
Olga: Ja, dat is waar. Maar hij was bij vlagen ook pijnlijk, pijnlijk ongemakkelijk vooral.
Julius: Er zaten veel herkenbare situaties in voor mensen die weleens iets te maken hebben gehad met de creatieve industrie. 'We kunnen zoiets doen als de Ice Bucket Challenge' - volgens mij heb ik dat ook weleens op een vergadering gehoord.
'Alles kan kunst zijn zolang het kunst wordt genoemd.'
Ella: We zien hoe leeg de kunstwereld kan zijn. En begrijp me niet verkeerd, ik houd van kunst, maar de gebakken lucht van de kunstwereld in de film herken ik ook.
Julius: Wat dat betreft is hedendaagse kunst ook een gemakkelijk doelwit. 'De schoonmaker heeft een deel van het kunstwerk opgeveegd'; dat gebeurt in het echt ook vast.
Olga: Ja, maar wat het sterk maakte is dat The Square de kunstwereld niet helemaal belachelijk maakt. De intenties van de curator (en hoofdrolspeler) en hoe hij sommige werken uitlegt waren niet altijd onbegrijpelijk of slecht; sommige ideeën vond ik best interessant.
Ella: Dat is zo, maar ik denk dat de film eerder de institutionele kant ervan (het museum) zelf op de hak nam.
Julius: Gelukkig gaat hij inderdaad verder dan de spot drijven met de werken en het publiek. Waar ik vooral ongemakkelijk van werd, was het camerawerk en de montage. Dat je personages vaak heel lang ziet reageren op zaken die buiten beeld gebeuren. Het gebeurt best vaak en versterkt de ongemakkelijke sfeer enorm. De scène waar die man als een aap bij het diner binnenkomt, bijvoorbeeld.
Olga: Grappig, dat was mij niet opgevallen. Misschien omdat ik bij die aap-diner-scène vooral bezig was met hoe de elitaire kunstbobo’s reageerden. Het draaide bij dat diner voor mijn gevoel totaal niet om kunst, maar om entertainment en in de watten worden gelegd.
Ella: Ik dacht dat het om de grens tussen realiteit en kunst ging en wat de grenzen van kunst zijn. Hoe ver kun je gaan met performance art?
Olga: Ja, misschien bedoel ik dat ook - dat kunst moet raken en echt moet zijn, en aanzetten tot nadenken - maar tegelijkertijd niet té echt moet worden. En op sommige plekken meer 'entertainment' moet zijn, of dat mensen dat verwachten althans.
Ella: Precies. Dit was bedoeld als een lolletje, maar niemand weet echt hoe ver kunst kan gaan. De mensen gingen uit van een veilige omgeving, terwijl de kunstenaar hiermee de grens van kunst kan opzoeken onder de naam van kunst. Alles kan kunst zijn zolang het kunst wordt genoemd. Ik denk dat dat er juist voor zorgde dat dit uit de hand liep. Er werd niet ingegrepen omdat het zogenaamd kunst was.
Julius: Ik denk dat dat de redenering is van de mensen die die kunstenaar geboekt hebben binnen de wereld van de film, maar ik vind dat wij er als kijker meer mee moeten.
Ella: Ja, dat is volgens de personages zo. Ik denk dat wij moeten nadenken over de kaders waarin kunst wordt gepresenteerd. Wat doet een museum? Waarom is alles wat binnen een museum staat 'kunst'?
Julius: En ook: waarom zijn sommige dingen géén kunst? Het lijkt me relevant dat het optreden van die cheerleaders, een heel indrukwekkende, atletische dans, zich afspeelt binnen een wit vierkant, zoals ook het Grote Kunstwerk waar de film over gaat. Misschien is dat optreden wel het meest artistieke wat in de film wordt gedaan.
Ella: Er was in ieder geval zichtbaar veel werk in gestoken. De hoofdrolspeler was voor mij iemand die alleen voor de kunst leeft en daar verwacht je geen 'normaal leven' bij. Hij leek te zijn opgezogen door zijn werk.
Julius: Curator was ‘ie. En opgezogen door zijn werk was hij zeker, maar alleen bepaalde aspecten daarvan. En hij had nog bijprojectjes. Zoals die dreigbrief.
Olga: Maar eigenlijk deed hij zijn werk niet eens echt goed. Hij zat helemaal vast in het conceptuele, maar het communiceren naar een groter publiek vond hij niet belangrijk genoeg. Met alle gevolgen van dien...
Ella: Op zulke momenten was hij heel knullig, alsof hij niet wist hoe hij zich buiten de kunstwereld moest gedragen. Hoe hij de dreigbrieven door de brievenbussen gooide, lachwekkend om te zien. Daarnaast moest The Square een plek zijn waarin iedereen elkaar zou helpen, maar in de realiteit werkt iedereen elkaar tegen. Ik denk dat de aankoop van dat werk liet zien dat hij geen weet had van wat er in de 'echte wereld' speelt.
Julius: Er wordt heel veel om hulp geroepen in de film.
Ella: En die wordt niet gegeven.
Julius: Of te laat, of alleen om goed over te komen.
Olga: Ja, en hij ziet zichzelf als iemand die hulp biedt aan mensen en zijn idealisme naleeft, maar is zich tegelijk weinig bewust van zijn machtspositie. Bijvoorbeeld bij dat broodje kip voor die dakloze vrouw: hij wil wel geven aan zijn minder bedeelde medemens, maar verwacht daar wel dankbaarheid voor terug. Als zij vervolgens eisen gaat stellen aan het broodje is hij not amused. De machtsrelatie gulle gever – dankbare ontvanger moet wel duidelijk blijven.
Ella: En zijn positie in de samenleving. Hij lijkt niet te weten dat er verschillende sociale lagen bestaan. Hij leeft in een ivoren toren die voor hem veilig is en zodra hij daarbuiten moet treden wordt hij ongemakkelijk.
Olga: Bijvoorbeeld als iemand hem zijn sperma probeert te ontfutselen. Ik denk dat die scène voor mij wel de hoogste ongemakkelijkheidspunten scoorde...
Julius: Zo leuk, hoe Elizabeth Moss met die prullenbak wegloopt. Wat vonden jullie verder van dat hele subplot met haar?
'Al die verschillende onderdelen gaven de film ook iets onvoorspelbaars'
Olga: Het voelde alsof zij hem telkens verder ontmaskerde. Eerst met de pretentieuze tekst op de website, daarna met zijn arrogantie.
Julius: Ja. Was dat nodig?
Olga: Ik geloof het eigenlijk niet. Maar ik had haar niet graag uit de film gezien. Vond haar karakter wel heel sterk.
Ella: Het voegde niet veel toe qua inhoud, maar het was wel grappig.
Julius: Ze was een heel leuk personage, vooral door het spel van Moss, maar ik denk dat de laatste confrontatie met haar eruit had gekund of in elk geval korter; ik vroeg me bij veel scènes af waarom het allemaal zo lang duurde, de dialogen.
Olga: Ik vond het ook niet terecht, waar ze hem van beschuldigde. Maar die scène draaide denk ik meer om zijn schaamte bij het brengen van zo'n 'primitief' onderdeel uit zijn persoonlijke leven in de context van het museum.
Julius: De scène op zich is sterk. Maar dat subplot vond nooit echt een plek in het ritme van de film. De voornaamste kritiek die ik heb op de film, is dat-ie te vol zat.
Olga: Daar had ik niet zo'n last van, omdat vrijwel alle scènes zo grappig waren. En al die verschillende onderdelen gaven de film ook iets onvoorspelbaars. Het niet-uitleggen maakt de film ook sterk. Zoals plotselinge verschijningen van chimpansees op plekken waar je ze niet verwacht.
Julius: Misschien hoeven we het ook niet helemaal te snappen.
Ella: Net als kunst is deze film misschien nooit helemaal te begrijpen.
Julius: Maar dan wil ik nog wel toevoegen dat ik de cinematografie en montage weliswaar irritant vond, maar elk shot op zich supermooi, en dat de irritatie niets is waar ik de film minder om vind. Östlund is geweldig in het filmen van architectuur. Ik zie trouwens dat die aapman ook in Planet of the Apes een aap speelde. Oh, en in de nieuwe King Kong!
Olga: Ha! Sterk staaltje typecasting.
The Square is nu te zien met:
Hou je na het lezen van dit stuk nog steeds van kunst? Overweeg dan om ons te steunen:
