Asset 14

Falen in is de kunst*

Er was een grote kans dat je dit niet had kunnen lezen. Dat dit stuk niet bestond. In de schoenen gezonken moed en mislukte halve zinnen maakten dit artikel kortgeleden tot niet meer dan een halfslachtige poging. Deze zin, bijvoorbeeld, bestaat grotendeels uit weggelaten woorden. Meestal faal ik, en dat is niets bijzonders.

In de kunsten zijn er vele voorbeelden van glansrijk falen, die de moed weer uit de schoenen omhoog trekt. De video Pieces I Never Did (1979) van David Critchley, bijvoorbeeld, is tamelijk saai. In vijfendertig lange minuten omschrijft hij uitgebreid zeventien werken die hij niet gemaakt heeft, waaronder iets met appels.

De meeste werken lijken niet bijzonder goed. De pretentieloze toon waarmee hij van achter zijn bureau vertelt maakt zijn video wel interessant. Hier zit geen getroubleerde kunstenaar, we horen geen brok in zijn keel, zien geen vruchteloze worstelingen, krijgen geen medelijden. Het lukte gewoon niet, lijkt Critchley te zeggen.

Hoewel er in de kunsten meestal meer aandacht is voor de meesterwerken, is falen er eerder regel dan uitzondering. In de publicatie Failure van de Londense Whitechapel Gallery schrijft redacteur en curator Lisa Le Feuvre dat het in de stap tussen het bedenken en uitvoeren van een kunstwerk bijna onvermijdelijk is om niet te falen, simpelweg door het streven naar perfectie. Dat is ook waar Critchley haperde met zijn appels: “I don’t know how I would translate that written work into sound and vision. Things don’t often work”. Perfectie stemt misschien tot tevredenheid, maar enkel door te falen ontstaat er de drijfveer om verder te gaan of iets nieuws te maken. Le Feuvre citeert beeldend kunstenaar John Baldessari die zijn studenten bemoedigend toespreekt om niet te wachten op het meesterwerk. “Art comes out of failure. You have to try things out. You can’t sit around, terrified of being incorrect, saying ‘I won’t do anything until I do a masterpiece’.”

Zijn advies is zo simpel dat het irritant wordt, zeker uit de mond van een behoorlijk succesvol kunstenaar. Blijven proberen is makkelijker gezegd dan gedaan. Maar wanneer we zijn eerste zin nog eens lezen, kunnen we ook bedenken dat er pas kunst kan ontstaan wanneer er wordt gefaald. Want meestal falen we, en dat is niets bijzonders. Het is misschien wel het meest dagelijkse, het meest menselijke. Als we het zo bekijken gaan eigenlijk de oudste toneelteksten en de meeste theatervoorstellingen over het menselijk falen. Als we goddelijke, perfecte wezens zouden zijn die probleemloos alles bereiken en begrijpen, blijft er immers maar weinig over om te verbeelden.

Hoe bijzonder mooi dat kan zijn toont de Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader. In zijn video I’m too sad to tell you (1971) zien we de pogende mens in al zijn kwetsbaarheid en onhandigheid.

Juist in de kunsten kan er gefaald worden omdat falen niet gelijk staat aan mislukken. Maar dat idee staat in schril contrast met de huidige realiteit waarin succes in duidelijke resultaten en harde cijfers moet worden weergegeven. Verkoop, bezoekersaantallen en prijzen worden als maatstaven gebruikt om te kunnen concluderen of een kunstwerk succesvol is - en de subsidies wel goed besteed.

Dat de acteurs van De Warme Winkel vorig jaar hun voorstelling over de economische crisis begonnen met “Het is mislukt” was een ijzersterk statement. San Francisco was bovendien één van de beste voorstellingen van het vorig seizoen. Terwijl de volle tribune hen verwachtingsvol aankeek, gaven Vincent Rietveld en Mara van Vlijmen een dozijn aan redenen waarom de voorstelling mislukt zou zijn. Omdat de lat wel heel hoog lag na het succes van hun vorige voorstellingen. Omdat ze te druk waren geweest met subsidieaanvragen. Omdat de kinderoppas niet kwam en er dus nog minder repetitietijd was. Pas toen dat allemaal gezegd was en de mislukking een feit, konden ze beginnen met spelen, pogen, proberen, mislukken, falen en beter falen. Ze vertelden tot in de kleinste details over de prachtige scène die ze hadden kunnen maken, met honderden figuranten en een compleet dorp als decor. Of een scène met muziek van Schubert, of over een danseres, of met grote groene flessen. Tegen die tijd waren we allang vergeten wat er ook al weer mislukt was.

San Francisco door De Warme Winkel. Foto: Sanne Peper.

In feite falen we dus continu. Je kan daar moedeloos van worden, je schouders ophalen of depressief worden, maar je kan er ook mee beginnen. Dankzij het falen kan je continu blijven pogen. “Ever tried. Ever failed. No matter. Try again. Fail again. Fail better.” In het korte verhaal Worstward Ho (1983) beschreef Samuel Beckett in meedogenloos scherpe woorden de poging. Waarom enkel deze regel zo beroemd is geworden begrijp ik niet, want de gehele tekst is prachtig. Alsof je in het hoofd van iemand bent gekropen die zijn uiterste best doet om... om wat eigenlijk? Te denken, te verwoorden, te voelen, een voet op te tillen. Pagina’s lang gaat het door, schijnbaar zonder ontwikkeling want het idee van succes of een einddoel zijn we dan al ver uit het oog verloren. Beckett, die Worstward Ho aan het einde van zijn leven schreef, was zich altijd pijnlijk bewust van de ontoereikendheid van de taal. Woorden, die altijd maar betekenen, zijn nooit in staat te zeggen waar het wezenlijk om gaat. Dat maakt de tekst een oprechte ode aan de poging zelf en een verwoede poging het onzegbare toch in taal te vatten.

Hoe pogen een werkwoord kan zijn, zag ik kortgeleden op het toneel meesterlijk vertolkt door Jan Joris Lamers met Annette Kouwenhoven in the very faculties of eyes and ears van Discordia. Terwijl Kouwenhoven vastbesloten over het toneel beende, een stoel verplaatste of een uitspraak deed, bleef Lamers twijfelen. “Weet je dat wel zeker?” Terwijl hij wilde gaan zitten, haperde zijn beweging en bleef hij staan. Een nieuwe vraag werd toch maar ingeslikt. Hij zou alles kunnen doen, alles kunnen vragen, maar in plaats daarvan dacht hij nog even na. Hoe minder hij deed, hoe fascinerender hij was. Zou hij toch...? Een voet ... een hand ... een besluit ... Alles kon nog gebeuren.

Sometimes making something leads to nothing, om met kunstenaar Francis Alÿs te spreken. Soms ook wel. Maar dat maakt dan al niet meer uit.

-

* Het woordje 'in' in de titel van dit artikel moest worden doorgestreept, helaas slaagden we er niet in een werkende html- of css-code te vinden.

Dit artikel verscheen in het kader van onze faalweek

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Nieuws in beeld: In de klauwen van de blauwe leeuw

In de klauwen van de blauwe leeuw

Gedupeerden in de toeslagenaffaire moeten de 30.000 euro, die zij ter compensatie krijgen, grotendeels weer terugbetalen. Lees meer

Koop online bij je favoriete boekhandel 1

Koop online bij je favoriete boekhandel

Max Beijneveld ziet met lede ogen aan hoe de boekhandels uit het straatbeeld verdwijnen door de coronacrisis, ondanks het feit dat we het afgelopen jaar gezamenlijk meer boeken hebben gekocht. Steun juist nu je favoriete boekhandels door direct op hun site onze aankopen te doen. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (IV)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

 1

Waarom ik geen danser kon worden

In het Hoofd//stuk doen schrijvers een poging om de weg naar het verhaal vast te leggen. Welke tips hadden zij willen krijgen toen ze begonnen? Welk advies zullen ze nooit en dan ook nooit meer opvolgen? Wat is hun advies? Lees het in het Hoofd//stuk. Annelies van Wijk trapt af met de vraag hoe je (g)een alwetende verteller wordt. Lees meer

Succes is geen keuze

Succes is geen keuze

Krijgen we in onze samenleving altijd wat ons toekomt? Bas van Weegberg ziet meritocratie als een optimistisch rookgordijn waarachter sociale ongelijkheid makkelijker in stand wordt gehouden. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (III)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

Ik wacht hier 2

Ik wacht hier

''Terwijl ik door de winkel liep, hield ik haar in de gaten. Ze had lang, donker haar, dat bijna tot haar middel viel. Ze droeg een spijkerbroek en een shirt met een naamplaatje. Ik pakte een kaart en legde hem weer terug. Iets dichterbij kon ik haar naam lezen: Alice.'' Lees meer

Vanaf het moment dat ze elkaar ontmoeten, zijn Erin en Alice onafscheidelijk. Dankzij Alice wordt alles beter. Niets lijkt een intense vriendschap in de weg te staan. Of toch niet? Lees het in een voorpublicatie van Ik wacht hier, het debuut van Else Boer. Lees meer

Het populisme van de VVD, gekraakt

Het populisme van de VVD, gekraakt

De #DanielKoerhuisChallenge begon als een ludieke hashtag, maar bleek gaandeweg om veel meer te gaan, schrijft Sander van der Kraan. Lees meer

Hard//talk: De goede kant van de geschiedenis is solidair, ook als het even niet uitkomt

Het beste van 2020

Tien hoogtepunten van een jaar discussies, ruzies en gepassioneerde betogen die de revue passeerden. Lees meer

Column: In de kruipruimte

In de kruipruimte

In het huis dat Eva van den Boogaard bewoont, bevindt zich een kruipruimte dat de nodige vragen oproept. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (II)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

AVS: 1

Kerstrituelen

Deze week geven onze redacteurs tips om de kerst mee door te komen. Lees meer

Dit. Is. Goddelijk. Alternatief kerstverhaal Annemieke Dannenberg Dymphie Huijsen

Dit. Is. Goddelijk.

Joost is op vakantie in Spanje met zijn zwangere vriendin. Maar is de baby van hem, of van Marina’s open relatiescharrel HG? Begint Joost ongelovig te worden, of moet hij zijn liefdesbaby maar gewoon omarmen?
Een tragikomisch kerstverhaal door Annemieke Dannenberg. Lees meer

Alain Bachellier

Te vaccineren of niet te vaccineren, dat is de kwestie

De keuze om je wel te vaccineren is vaak net zo irrationeel als de keuze om je niet te vaccineren. Uiteindelijk is niet kennis, maar vertrouwen de doorslaggevende factor. Jihane Chaara heeft vertrouwen. Lees meer

Column: Veelzeggende kiepau

Veelzeggende kiepauto

In haar laatste column op Hard//hoofd deelt Iduna Paalman een mistroostig inzicht: hoe beter we kunnen praten, hoe minder we kunnen zeggen. Toch brengt het haar tot een hartverwarmende conclusie. Lees meer

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (I)

Een dag op een gesloten psychiatrische afdeling ten tijde van de pandemie (I)

Doris ter Horst werkt als psychiater in opleiding. Door de coronacrisis wordt ze als behandelaar voor nog meer ethische dilemma's gesteld dan normaal. In haar vierluik geeft ze het woord aan haar (fictieve) patiënten. Een inkijkje in een dag op een gesloten afdeling tijdens een pandemie. Lees meer

Het Vertrek (7) - De Beweging

Het Vertrek (7) - De Beweging

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de zevende en laatste aflevering. Lees meer

 Staat er een doctor voor de zaal?

Staat er een doctor voor de zaal?

Epsteins gastbijdrage was tekenend voor het seksisme en de neerbuigendheid waarmee vrouwelijke academici te maken krijgen. Lees meer

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen? 1

Gaat het Renzo Martens lukken de kapitaalstroom in de kunstwereld eerlijker te verdelen?

In de docu White Cube, die onlangs op het IDFA in première ging, zien we dat Renzo Martens zich naast documentairemaker en kunstenaar ook opstelt als hulpverlener en bedrijfsleider in de Democratische Republiek Congo. Hij wil iets terugdoen voor voormalige plantagearbeiders. Iris van der Werff vraagt zich af hoe houdbaar dat is. Lees meer

Vergeet het lichaam van de ander niet 1

Vergeet het lichaam van de ander niet

Juist in een tijd waarin gezondheid als een individuele verplichting wordt gezien, dwingt een pandemie ons om over onze lichamelijkheid na te denken, merkt Rijk Kistemaker. En over die van de ander. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan