Asset 14

Falen in is de kunst*

Er was een grote kans dat je dit niet had kunnen lezen. Dat dit stuk niet bestond. In de schoenen gezonken moed en mislukte halve zinnen maakten dit artikel kortgeleden tot niet meer dan een halfslachtige poging. Deze zin, bijvoorbeeld, bestaat grotendeels uit weggelaten woorden. Meestal faal ik, en dat is niets bijzonders.

In de kunsten zijn er vele voorbeelden van glansrijk falen, die de moed weer uit de schoenen omhoog trekt. De video Pieces I Never Did (1979) van David Critchley, bijvoorbeeld, is tamelijk saai. In vijfendertig lange minuten omschrijft hij uitgebreid zeventien werken die hij niet gemaakt heeft, waaronder iets met appels.

De meeste werken lijken niet bijzonder goed. De pretentieloze toon waarmee hij van achter zijn bureau vertelt maakt zijn video wel interessant. Hier zit geen getroubleerde kunstenaar, we horen geen brok in zijn keel, zien geen vruchteloze worstelingen, krijgen geen medelijden. Het lukte gewoon niet, lijkt Critchley te zeggen.

Hoewel er in de kunsten meestal meer aandacht is voor de meesterwerken, is falen er eerder regel dan uitzondering. In de publicatie Failure van de Londense Whitechapel Gallery schrijft redacteur en curator Lisa Le Feuvre dat het in de stap tussen het bedenken en uitvoeren van een kunstwerk bijna onvermijdelijk is om niet te falen, simpelweg door het streven naar perfectie. Dat is ook waar Critchley haperde met zijn appels: “I don’t know how I would translate that written work into sound and vision. Things don’t often work”. Perfectie stemt misschien tot tevredenheid, maar enkel door te falen ontstaat er de drijfveer om verder te gaan of iets nieuws te maken. Le Feuvre citeert beeldend kunstenaar John Baldessari die zijn studenten bemoedigend toespreekt om niet te wachten op het meesterwerk. “Art comes out of failure. You have to try things out. You can’t sit around, terrified of being incorrect, saying ‘I won’t do anything until I do a masterpiece’.”

Zijn advies is zo simpel dat het irritant wordt, zeker uit de mond van een behoorlijk succesvol kunstenaar. Blijven proberen is makkelijker gezegd dan gedaan. Maar wanneer we zijn eerste zin nog eens lezen, kunnen we ook bedenken dat er pas kunst kan ontstaan wanneer er wordt gefaald. Want meestal falen we, en dat is niets bijzonders. Het is misschien wel het meest dagelijkse, het meest menselijke. Als we het zo bekijken gaan eigenlijk de oudste toneelteksten en de meeste theatervoorstellingen over het menselijk falen. Als we goddelijke, perfecte wezens zouden zijn die probleemloos alles bereiken en begrijpen, blijft er immers maar weinig over om te verbeelden.

Hoe bijzonder mooi dat kan zijn toont de Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader. In zijn video I’m too sad to tell you (1971) zien we de pogende mens in al zijn kwetsbaarheid en onhandigheid.

Juist in de kunsten kan er gefaald worden omdat falen niet gelijk staat aan mislukken. Maar dat idee staat in schril contrast met de huidige realiteit waarin succes in duidelijke resultaten en harde cijfers moet worden weergegeven. Verkoop, bezoekersaantallen en prijzen worden als maatstaven gebruikt om te kunnen concluderen of een kunstwerk succesvol is - en de subsidies wel goed besteed.

Dat de acteurs van De Warme Winkel vorig jaar hun voorstelling over de economische crisis begonnen met “Het is mislukt” was een ijzersterk statement. San Francisco was bovendien één van de beste voorstellingen van het vorig seizoen. Terwijl de volle tribune hen verwachtingsvol aankeek, gaven Vincent Rietveld en Mara van Vlijmen een dozijn aan redenen waarom de voorstelling mislukt zou zijn. Omdat de lat wel heel hoog lag na het succes van hun vorige voorstellingen. Omdat ze te druk waren geweest met subsidieaanvragen. Omdat de kinderoppas niet kwam en er dus nog minder repetitietijd was. Pas toen dat allemaal gezegd was en de mislukking een feit, konden ze beginnen met spelen, pogen, proberen, mislukken, falen en beter falen. Ze vertelden tot in de kleinste details over de prachtige scène die ze hadden kunnen maken, met honderden figuranten en een compleet dorp als decor. Of een scène met muziek van Schubert, of over een danseres, of met grote groene flessen. Tegen die tijd waren we allang vergeten wat er ook al weer mislukt was.

San Francisco door De Warme Winkel. Foto: Sanne Peper.

In feite falen we dus continu. Je kan daar moedeloos van worden, je schouders ophalen of depressief worden, maar je kan er ook mee beginnen. Dankzij het falen kan je continu blijven pogen. “Ever tried. Ever failed. No matter. Try again. Fail again. Fail better.” In het korte verhaal Worstward Ho (1983) beschreef Samuel Beckett in meedogenloos scherpe woorden de poging. Waarom enkel deze regel zo beroemd is geworden begrijp ik niet, want de gehele tekst is prachtig. Alsof je in het hoofd van iemand bent gekropen die zijn uiterste best doet om... om wat eigenlijk? Te denken, te verwoorden, te voelen, een voet op te tillen. Pagina’s lang gaat het door, schijnbaar zonder ontwikkeling want het idee van succes of een einddoel zijn we dan al ver uit het oog verloren. Beckett, die Worstward Ho aan het einde van zijn leven schreef, was zich altijd pijnlijk bewust van de ontoereikendheid van de taal. Woorden, die altijd maar betekenen, zijn nooit in staat te zeggen waar het wezenlijk om gaat. Dat maakt de tekst een oprechte ode aan de poging zelf en een verwoede poging het onzegbare toch in taal te vatten.

Hoe pogen een werkwoord kan zijn, zag ik kortgeleden op het toneel meesterlijk vertolkt door Jan Joris Lamers met Annette Kouwenhoven in the very faculties of eyes and ears van Discordia. Terwijl Kouwenhoven vastbesloten over het toneel beende, een stoel verplaatste of een uitspraak deed, bleef Lamers twijfelen. “Weet je dat wel zeker?” Terwijl hij wilde gaan zitten, haperde zijn beweging en bleef hij staan. Een nieuwe vraag werd toch maar ingeslikt. Hij zou alles kunnen doen, alles kunnen vragen, maar in plaats daarvan dacht hij nog even na. Hoe minder hij deed, hoe fascinerender hij was. Zou hij toch...? Een voet ... een hand ... een besluit ... Alles kon nog gebeuren.

Sometimes making something leads to nothing, om met kunstenaar Francis Alÿs te spreken. Soms ook wel. Maar dat maakt dan al niet meer uit.

-

* Het woordje 'in' in de titel van dit artikel moest worden doorgestreept, helaas slaagden we er niet in een werkende html- of css-code te vinden.

Dit artikel verscheen in het kader van onze faalweek

Mail

Roos Euwe

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1) 1

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 1)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Dubbelleven

Dubbelleven

Hoe kenmerkt het interieur van een multicultureel gezin zich? Emerald Liu onderzoekt hoe huiselijke voorwerpen een metaforische brug vormen met haar overzeese familieleden. ‘Het proces van achterlaten maakt alles wat je in je handen hebt extra betekenisvol, overgoten met een glazuur van kostbaarheid.’ Lees meer

Zo beweegt ze niet

Zo beweegt ze niet

Ze had zich er grondig op voorbereid. Spotify-playlists, het juiste jurkje, en zelfs een plan voor gespreksonderwerpen. Maar nu, in de rij voor de club, voelt alles vreemd en ongepast. Een audioverhaal van Lakaver (Werner de Valk en Roderik Maes). Lees meer

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

Ik wil het woord tokkie nooit meer horen

"Ofwel we noemen mij voortaan een tokkie, en ik zal de titel met trots dragen. Of we stoppen met het gebruik van het woord tokkie en laten het weer alleen een familienaam zijn." In deze gastcolumn geeft Anne Schepers een ijzersterk pleidooi tegen het negatieve gebruik van het woord 'tokkie'. Lees meer

Tot morgen

Tot morgen

Na bijna vier jaar als columnist voor Hard//hoofd is het voor Eva tijd voor iets nieuws, maar afscheid nemen is niet haar ding. 'Dus lieve lezers: voor jullie nu een kus op de wang, en tot morgen!' Lees meer

Wat je niet zult zien op het nieuws

Wat je niet zult zien op het nieuws

Marthe van Bronkhorst beschrijft dat wat ongezien blijft op het nieuws over de demonstaties bij de UvA. 'Maar het is wel gezien. Het is niet onopgemerkt gebleven.' Lees meer

:‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven 2

‘Booking profiteert, Israël bombardeert’: waarom gerichte demonstraties mij energie geven

Booking.com pretendeert op te komen voor mensenrechten en verdient tegelijkertijd geld aan verhuur in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Juul Kruse beschrijft hoe het is om tegen dit bedrijf te demonstreren. Lees meer

:Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Perfect Days: over ritme en ontwakende schoonheid

Daria Rizvic zag de film Perfect Days op precies het juiste moment in haar leven. Een persoonlijk verhaal over de kracht van regelmaat. Lees meer

Enge man

De echte ‘sfeerboosdoener’ was de ME

Hoe kan een universiteit die in bijna elk curriculum aandacht besteedt aan dekolonisatie en de kritische blik van haar studenten, zich hier in de praktijk, wanneer het over hun eigen rol gaat, aan onttrekken? Lees meer

Relatietherapie voor een  meningsverschil over AI en kunst 1

Relatietherapie voor een meningsverschil over AI en kunst

Drie kunstenaars komen samen om te praten over de relatie tussen AI en kunst. Twee verschillen flink van mening, de derde bemiddelt. Lees meer

 1

Museumwanden heringericht: Hoe moeten vrouwelijke kunstenaars nu gecureerd worden?

Waarom hangt er nog steeds zo weinig werk van vrouwelijke makers in Nederlandse musea? Isabella Legebeke onderzoekt dit aanhoudende gebrek in een hoopvol essay. Lees meer

Mooi weer spelen

Mooi weer spelen

Als Aisha’s eerste therapiesessie niet voelt als de warme deken waar ze op hoopte, mist ze groepsgenoot S., die haar een spiegel voorhield. Lees meer

:Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

Het is een ondiepe sloot voor een fantasyschrijver: deel 2

In het tweede deel van dit essay onderzoekt Ida de complexe verhouding tussen de ‘nuchtere’ Nederlandse cultuur en fantasy. Druist fantasie eigenlijk wel zo tegen onze natuur in als we denken? Hoe is dat eigenlijk mogelijk, als we tegelijkertijd zo van fantasy houden? Lees meer

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Het actieve verdraaien van de feiten over Israëlisch geweld

Gaza kan halverwege mei de meest extreme vorm van hongersnood verwachten. Volgens de VN bestaat deze door de mens gecreëerde catastrofe nu al in delen van Gaza. David Meijers ontleedt hoe Nederlandse politici en media actief het Israëlisch beleid vertekenen en wegkijken van de genocide. Lees meer

Verdomme, ik heb wel geleefd

Maar verdomme, we hebben wel gelééfd

Marthe van Bronkhorst schreef in 2019 een toneelstuk dat bijna volledig werkelijkheid is geworden. Kan ze de slotscène nog weren uit de realiteit? Lees meer

AI: Nooit meer eenzaamheid?

AI: Nooit meer eenzaamheid?

Ferenz Jacobs bespreekt het futuristische kunstproject van Alicia Framis. Deze zomer trouwt Francis met een hologram gebaseerd op haar eerdere relaties. AI en liefde: een gelukkig huwelijk? Lees meer

Steun Hard//hoofd en verzamel kunst!

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe schrijvers en kunstenaars. We zijn al dertien jaar gratis toegankelijk en advertentievrij. Zo’n vrije ruimte is harder nodig dan ooit. Steun de makers van de toekomst; sluit je vóór 1 juli aan als kunstverzamelaar en ontvang in juli je eerste kunstwerk!

Word kunstverzamelaar