Asset 14

Overspannen figuren

Een burn-out kan iedereen overkomen. Deze drie literaire personages kunnen erover meepraten.

De meeste romanfiguren hebben alle tijd van de wereld. Ze zwalken wat rond, rommelen wat aan, doen wat indrukken op, klagen over een gebroken hart en gaan laat, zeer laat naar huis – als ze al naar huis gaan. Maar sommige romanpersonages zijn wel degelijk harde werkers die continu tijd tekortkomen. Zij hebben zodanig last van werkstress dat ze als ze nu geleefd zouden hebben het label ‘burn-out’ zouden krijgen. Is burn-out van alle tijden? Voor zover mensen beroepen hebben waarin ze veel druk en weinig controle ervaren wel. Drie personages uit de wereldliteratuur:

Doctor Copeland - The Heart is a Lonely Hunter

Als je enigszins meeleeft met Doctor Copeland, uit Carson McCullers’ The Heart is a Lonely Hunter (1940), word je zelf ook onrustig. Huisarts is sowieso al het beroep met het grootste burn-out risico, maar Doctor Copeland is ook nog eens een zwarte huisarts in het Amerika van vóór de burgerrechtenbeweging. Voor hem is het dus weinig waardering, lange uren. Zijn patiënten zijn arme zwarte sloebers, die aan de lopende band ziek zijn. Ondertussen heeft hij grote dromen voor ‘the Negroe race’, maar al zijn brothers en sisters, met name zijn eigen kinderen, stellen hem zwaar teleur. Zijn doel is het enige wat hem overeind houdt, want zijn lichaam protesteert steeds harder:

The benches in the hall were always full of sick and patient Negroes who waited for him, and sometimes even the front porch and his bedroom would be crowded. All the day and frequently half the night there was work. Because of all the tiredness in him he wanted sometimes to lie down on the floor and beat with his fists and cry. If he could rest he might get well. He had tuberculosis of the lungs, and he measured his temperature four times a day and had an X-ray once a month. But he could not rest. For there was another thing bigger than the tiredness – and this was the strong true purpose.

Doctor Copeland is geen buitengewoon sympathiek personage. Hij heeft weinig geduld en is uitgesproken koppig. Maar door de levendige manier waarop McCullers het beschrijft, begrijp je dat hij niet kan stoppen, al wordt hij almaar zieker. Hij moet en zal bijdragen aan de realisering van de Afro-Amerikaanse emancipatie, ‘the strong true purpose’. Je eigen doelen zijn misschien nooit zo belangrijk als dat, maar ergens herken je het wel: móeten doorgaan, koste wat het kost.

Bartleby - Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street

Bartleby, de klerk uit Herman Melvilles verhaal Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street (1853), is minder gemakkelijk te begrijpen, maar hij laat wel goed de uitwerking van geestdodend werk zien. “I would prefer not to”, zijn z’n onsterfelijke woorden. Hij herhaalt ze telkens als zijn werkgever, een advocaat op Wall Street, hem vraagt iets uit te voeren. Maar is het onwil, of kan Bartleby simpelweg niet meer? Als hij net voor de advocaat komt werken, kwijt hij zich noest van zijn taak (het overschrijven van juridische documenten). Hij werkt vele malen harder dan degenen voor hem, zonder pauze: “As if long famishing for something to copy, he seemed to gorge himself on my documents. There was no pause for digestion. He ran a day and night line, copying by sun-light and by candle-light.”

Dan is de werkdrift ineens over. Bartleby doet steeds minder, maar zich losmaken van zijn werk kan hij ook niet, hij gaat juist op kantoor wonen. Occupy avant la lettre, zou je vanwege de locatie misschien zeggen: Bartleby komt eigenhandig in opstand tegen het kapitalistische systeem. Maar daarmee richt hij alleen zichzelf ten gronde; als hij ook weigert om te eten is het met Bartleby snel gedaan. Aan het einde van het verhaal blijkt dat Bartleby een lange geschiedenis van onaangenaam werk heeft: voor zijn baan op Wall Straat werkte hij in een “dead letter office”, de plek waar onbezorgbare post wordt verzameld en vernietigd. Zijn baas ziet in elk geval een rechtstreeks verband tussen Bartleby’s ondergang en zijn miserabele arbeidsverleden; vol medelijden roept hij uit: “Ah Bartleby! Ah humanity!”

Frans Laarmans - Kaas

Ten slotte een man van eigen bodem, of bijna eigen bodem: Vlaanderen. Frans Laarmans, uit Willem Elsschots Kaas (1933), wederom klerk van beroep, krijgt op een schijnbaar goede dag de kans aangeboden een groothandelaar in kaas te worden. Nu heeft Laarmans een hekel aan kaas, maar zo’n buitenkans kan hij niet laten schieten. Hij blijkt echter allesbehalve een handelaar. Terwijl hij zich druk bezighoudt met allerhande futiliteiten zoals het aankleden van zijn kantoor en het uitzoeken van briefpapier, ligt de kaas te verstoffen. Gaandeweg wordt de situatie voor Laarmans steeds stressvoller, hij is zo overduidelijk niet geschikt voor zijn bezigheden dat het hemzelf op een gegeven moment ook niet meer kan ontgaan. Zo’n mismatch tussen persoon en werk is volgens onderzoekers een belangrijke reden voor burn-out. Als je goed oplet zie je Laarmans ook die kant opgaan. Zijn aanvankelijke optimisme maakt plaats voor openlijke gespannenheid en geestelijke uitputting: “Mijn accumulator is leeggelopen. Ik ben uitgebloed.”

Zonder al te moralistisch te willen worden: Laarmans is het soort personage dat je kunt lezen als een waarschuwing aan jezelf. Doe ik dit werk omdat ik het plezierig vind, of doe ik het vanuit andere motieven – ijdelheid bijvoorbeeld? (Houd ik wel van kaas?) Ironisch genoeg heeft Laarmans zijn oude baan verlaten met het excuus aan een zenuwziekte te lijden – kennelijk was daar in de jaren dertig ook al enig begrip voor. Gelukkig kan hij als het kaasavontuur uit de hand is gelopen, zonder problemen naar die eerdere baan terugkeren. Dat is wellicht wat veel overspannenen van nu boven alles ontberen: het gevoel een vangnet te hebben.

Mail

Emy Koopman was jarenlang Hard//hoofd-redactielid en is literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Ze debuteerde in 2016 met de roman Orewoet. Haar meest recente boek Tekenen van het universum verscheen in januari 2022 bij uitgeverij Prometheus.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kris van der Voorn
    Kris van der VoornAdjunct-hoofdredacteur
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Speaker

Speaker

Tijdens het installeren van een dichtende speaker aan de rand van een weiland, wil Werner zich niet vergelijken met kunstenaar Guido van der Werve, maar veel resoneert. In EYE is nog tot 29 mei een tentoonstelling te zien van Van der Werve. Hij leerde Werner over de kansen in melancholie. Lees meer

Dit is geen NFT, maar een simpele jpeg - weliswaar zonder uitstoot

Ook feministische NFT’s zijn een aanslag op het milieu

Feministisch platform The TittyMag wil het NFT-aanbod diverser maken. Kan het platform die markt niet beter links laten liggen? Lees meer

 1

Vat het nou alsjeblieft niet persoonlijk op

Corona lijkt alweer bijna iets uit het verleden maar de financiële effecten ervan zijn nog steeds voelbaar in de culturele sector. Vivian Mac Gillavry blikt terug op een periode waarin bestuurders kunstenaars zonder schuld of schaamte voor de bijl gooiden. Lees meer

Slachtoffers van zinloos gekwel

Slachtoffers van zinloos gekwel

Marthe van Bronkhorst buigt zich met verbazing over wat mensen bereiken in een sportschool: "Duizend uur spieren trainen en ze nooit inzetten in het gevecht. Honderd keer gooien en nooit iets raken: lang leve de nutteloosheid." Lees meer

Interview met kunstenares Nina Goedegebure

'In ziekenhuizen moet je ook naar kunst kunnen kijken en koffiedrinken'

Interview met kunstenares Nina Goedegebure over hoe ze houvast vond in de ziekenhuisgalerie en daar een boek over maakte. Lees meer

 1

Pim Fortuyn, aartsvader van conservatieve camp

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn is camp een belangrijk onderdeel van extreem-rechtse politiek geworden. Hoe komt de bal weer bij 'ons' te liggen? Lees meer

Dit is geen ode 2

Dit is geen ode

'In dit land word je aan stukken gescheurd. / Ik verzamel jouw gescheurde stukken vlees. / Ik bak je op 200 graden. / Ik deel je uit.' In harde dichtregels verkent Shabnam Baqhiri hoe het is om je echt aan te passen en waarom dit soms noodzakelijk en juist goed is. Lees meer

Column: Een nog onbekend familielid

Een nog onbekend familielid

De ouders van Eva lijken de geboorte van een nieuw familielid te beschouwen als een vrijbrief om wel erg persoonlijke vragen op hun dochter af te vuren. Lees meer

Nieuws in beeld: Voor de klas? Mij niet gezien!

Voor de klas? Mij niet gezien!

Tien jaar geleden waren er zo'n 3000 à 4000 docenten nodig. Vorig jaar 18.000. Lees meer

Nieuws in beeld: Steek je hand op als ook jij...

Steek je hand op als ook jij...

De politie registreerde bijna 40 procent meer gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Lees meer

Train je ego (maar zorg dat het tegen een stootje kan) 1

Train je ego (maar zorg dat het tegen een stootje kan)

Luuk Schokker leerde dat een groot ego bij het schrijven geen overbodige luxe is. Je onzekerheid omarmen maar tegelijkertijd een ego kweken. Hoe doe je dat? Luuk legt het uit. Lees meer

A Sacred Slut_Daan Timmer_Lena Plantinga

A Sacred Slut

Je bent vrouw, het is zomer en je wil wat. Klaarkomen, bijvoorbeeld. In dit broeierige nieuwe kortverhaal van Lena Plantinga speelt een jonge vrouw met zichzelf en het lot. Een verhaal over zoeken naar je seksuele zelf, en haar aantreffen onder het juk van je seksuele verleden. Lees meer

Koningen van de dansvloer 2

We zijn allemaal koningen en lakeien

Marthe van Bronkhorst vraagt zich af waarom zoveel mensen dol zijn op het koningshuis: "Ik heb de Oranjes nog nooit op één originele gedachte of uitzonderlijk talent kunnen betrappen. Waarom willen we dan toch zo graag klappen, juichen, buigen?" Lees meer

drie figuren zitten voor een groot raam aan een tafeltje iets te drinken, twee van de figuren zitten op een stoel, een van de figuren zit in een rolstoel

Het café

Rolstoelen en sigaretten, is er meer te beleven in een revalidatiecentrum? In de columnreeks “De Revalidanten” neemt Tiare van Paridon ons mee in haar angsten en ontdekkingen als revalidant. Ze beschrijft vijf weken lang haar groeiende gewaarwording van een weigerachtig lichaam en wat het betekent om buiten de veilige muren van het centrum een fysieke beperking te hebben. Deze week het laatste deel: over het belang van fysieke toegankelijkheid. Lees meer

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie! 1

Vrouwen van kleur! Stop met uitblinken en sluit je aan bij de dutjesrevolutie!

Bij uitstek vrouwen van kleur gaan onderdoor aan de hoge eisen die hun werkomgevingen aan hen stellen, omdat ze constant moeten bewijzen even harde werkers te zijn als hun witte mannelijke collega's door veel meer dan hen te doen. Tijd dus om eens languit dwars te zitten: tijd voor de dutjesrevolutie! Lees meer

Nieuws in beeld: Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Als de prijzen de frituurpan uit rijzen

Consumenten zitten in de patatten. Lees meer

Een lichaam dat liefde opwekt

Een lichaam dat liefde opwekt

Een fragment uit Emy Koopmans 'Tekenen van het universum' over een lichaam dat gelooft dat het moet krimpen om het waard te zijn te worden liefgehad. Lees meer

een persoon duwt een rotsblok een berg op terwijl die ingehaald wordt door iemand op een fiets

Hoop

Rolstoelen en sigaretten, is er meer te beleven in een revalidatiecentrum? In de columnreeks “De Revalidanten” neemt Tiare van Paridon ons mee in haar angsten en ontdekkingen als revalidant. Ze beschrijft vijf weken lang haar groeiende gewaarwording van een weigerachtig lichaam en wat het betekent om buiten de veilige muren van het centrum een fysieke beperking te hebben. Deze week deel IV: over Sisyphus als raadgever. Lees meer

De twee realiteiten van Rusland

De twee realiteiten van Rusland

Russische feministen blijven onder grote druk van het regime nieuwe vormen van activisme bedenken. Een interview met drie anti-oorlogsactivisten. Lees meer

Column: Feestjes waar je niemand kent

Feestjes waar je niemand kent

Feestjes waar ze niemand kent vergen enige moed van Eva om naartoe te gaan, maar hebben tegelijkertijd hun voordelen. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd! 

Als je je nu aansluit, dan ontvang je jaarlijks gesigneerde kunstwerken van veelbelovende kunstenaars. Meld je vóór 1 juni aan en ontvang deze zomer al je eerste kunstwerk én je eigen Hard//hoofd-tasje. Veel verzamelplezier!

Steun en verzamel