Asset 14

Overspannen figuren

Een burn-out kan iedereen overkomen. Deze drie literaire personages kunnen erover meepraten.

De meeste romanfiguren hebben alle tijd van de wereld. Ze zwalken wat rond, rommelen wat aan, doen wat indrukken op, klagen over een gebroken hart en gaan laat, zeer laat naar huis – als ze al naar huis gaan. Maar sommige romanpersonages zijn wel degelijk harde werkers die continu tijd tekortkomen. Zij hebben zodanig last van werkstress dat ze als ze nu geleefd zouden hebben het label ‘burn-out’ zouden krijgen. Is burn-out van alle tijden? Voor zover mensen beroepen hebben waarin ze veel druk en weinig controle ervaren wel. Drie personages uit de wereldliteratuur:

Doctor Copeland - The Heart is a Lonely Hunter

Als je enigszins meeleeft met Doctor Copeland, uit Carson McCullers’ The Heart is a Lonely Hunter (1940), word je zelf ook onrustig. Huisarts is sowieso al het beroep met het grootste burn-out risico, maar Doctor Copeland is ook nog eens een zwarte huisarts in het Amerika van vóór de burgerrechtenbeweging. Voor hem is het dus weinig waardering, lange uren. Zijn patiënten zijn arme zwarte sloebers, die aan de lopende band ziek zijn. Ondertussen heeft hij grote dromen voor ‘the Negroe race’, maar al zijn brothers en sisters, met name zijn eigen kinderen, stellen hem zwaar teleur. Zijn doel is het enige wat hem overeind houdt, want zijn lichaam protesteert steeds harder:

The benches in the hall were always full of sick and patient Negroes who waited for him, and sometimes even the front porch and his bedroom would be crowded. All the day and frequently half the night there was work. Because of all the tiredness in him he wanted sometimes to lie down on the floor and beat with his fists and cry. If he could rest he might get well. He had tuberculosis of the lungs, and he measured his temperature four times a day and had an X-ray once a month. But he could not rest. For there was another thing bigger than the tiredness – and this was the strong true purpose.

Doctor Copeland is geen buitengewoon sympathiek personage. Hij heeft weinig geduld en is uitgesproken koppig. Maar door de levendige manier waarop McCullers het beschrijft, begrijp je dat hij niet kan stoppen, al wordt hij almaar zieker. Hij moet en zal bijdragen aan de realisering van de Afro-Amerikaanse emancipatie, ‘the strong true purpose’. Je eigen doelen zijn misschien nooit zo belangrijk als dat, maar ergens herken je het wel: móeten doorgaan, koste wat het kost.

Bartleby - Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street

Bartleby, de klerk uit Herman Melvilles verhaal Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street (1853), is minder gemakkelijk te begrijpen, maar hij laat wel goed de uitwerking van geestdodend werk zien. “I would prefer not to”, zijn z’n onsterfelijke woorden. Hij herhaalt ze telkens als zijn werkgever, een advocaat op Wall Street, hem vraagt iets uit te voeren. Maar is het onwil, of kan Bartleby simpelweg niet meer? Als hij net voor de advocaat komt werken, kwijt hij zich noest van zijn taak (het overschrijven van juridische documenten). Hij werkt vele malen harder dan degenen voor hem, zonder pauze: “As if long famishing for something to copy, he seemed to gorge himself on my documents. There was no pause for digestion. He ran a day and night line, copying by sun-light and by candle-light.”

Dan is de werkdrift ineens over. Bartleby doet steeds minder, maar zich losmaken van zijn werk kan hij ook niet, hij gaat juist op kantoor wonen. Occupy avant la lettre, zou je vanwege de locatie misschien zeggen: Bartleby komt eigenhandig in opstand tegen het kapitalistische systeem. Maar daarmee richt hij alleen zichzelf ten gronde; als hij ook weigert om te eten is het met Bartleby snel gedaan. Aan het einde van het verhaal blijkt dat Bartleby een lange geschiedenis van onaangenaam werk heeft: voor zijn baan op Wall Straat werkte hij in een “dead letter office”, de plek waar onbezorgbare post wordt verzameld en vernietigd. Zijn baas ziet in elk geval een rechtstreeks verband tussen Bartleby’s ondergang en zijn miserabele arbeidsverleden; vol medelijden roept hij uit: “Ah Bartleby! Ah humanity!”

Frans Laarmans - Kaas

Ten slotte een man van eigen bodem, of bijna eigen bodem: Vlaanderen. Frans Laarmans, uit Willem Elsschots Kaas (1933), wederom klerk van beroep, krijgt op een schijnbaar goede dag de kans aangeboden een groothandelaar in kaas te worden. Nu heeft Laarmans een hekel aan kaas, maar zo’n buitenkans kan hij niet laten schieten. Hij blijkt echter allesbehalve een handelaar. Terwijl hij zich druk bezighoudt met allerhande futiliteiten zoals het aankleden van zijn kantoor en het uitzoeken van briefpapier, ligt de kaas te verstoffen. Gaandeweg wordt de situatie voor Laarmans steeds stressvoller, hij is zo overduidelijk niet geschikt voor zijn bezigheden dat het hemzelf op een gegeven moment ook niet meer kan ontgaan. Zo’n mismatch tussen persoon en werk is volgens onderzoekers een belangrijke reden voor burn-out. Als je goed oplet zie je Laarmans ook die kant opgaan. Zijn aanvankelijke optimisme maakt plaats voor openlijke gespannenheid en geestelijke uitputting: “Mijn accumulator is leeggelopen. Ik ben uitgebloed.”

Zonder al te moralistisch te willen worden: Laarmans is het soort personage dat je kunt lezen als een waarschuwing aan jezelf. Doe ik dit werk omdat ik het plezierig vind, of doe ik het vanuit andere motieven – ijdelheid bijvoorbeeld? (Houd ik wel van kaas?) Ironisch genoeg heeft Laarmans zijn oude baan verlaten met het excuus aan een zenuwziekte te lijden – kennelijk was daar in de jaren dertig ook al enig begrip voor. Gelukkig kan hij als het kaasavontuur uit de hand is gelopen, zonder problemen naar die eerdere baan terugkeren. Dat is wellicht wat veel overspannenen van nu boven alles ontberen: het gevoel een vangnet te hebben.

Mail

Emy Koopman (1985) is Hard//hoofd-redactielid, literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Haar debuutroman Orewoet verscheen in september 2016 bij Prometheus. // emy@hardhoofd.com

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnChef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Zomergast Robert Vermeiren bleef aan de oppervlakte

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Robert Vermeiren – de derde Zomergast van 2021 – liet interviewer Janine Abbring en de kijker niet zomaar binnen. Gaandeweg de avond leek het plots of de kijker naar twee verschillende programma’s had gekeken, zag Tessa van Rooijen. Lees meer

Nieuws in beeld: In memoriam Dusty Hill

In memoriam Dusty Hill

Illustrator Anne Schillings brengt een postume ode aan de deze week overleden ZZ Top-bassist en -achtergrondzanger Dusty Hill. Lees meer

Ons Eiland en wat we vonden op de kust 3

Ons Eiland en wat we vonden op de kust

In Ons eiland en wat we vonden op de kust (het afstudeerwerk van Liene Schipper) wordt je meegenomen naar een wereld die bijna lijkt op de onze, maar waar olifanthotels kunnen praten, eenzame koeien luid loeien en brandstichting soms de oplossing lijkt. Een zoektocht naar hoe we elkaar kunnen proberen te begrijpen, en wat je nou eigenlijk moet doen als je denkt dat je elkaar eindelijk begrepen hebt.  Lees meer

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

De schrijver mag schrijven, de lezer mag lezen

Nee, er bestaat geen censuur in Nederland. Een witte auteur mag schrijven over mensen van kleur en een hetero schrijver over homoseksuele relaties. Maar of de lezer het ook wil lezen, dat is nog maar de vraag. Lees meer

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

Zomergast Roxane van Iperen was hard aan het werk

De schrijver en jurist ging radicaal op zoek naar het grijze gebied. Lees meer

Nieuws in beeld: Jeff Bezos zet het ons betaald

Jeff Bezos zet het ons betaald

Na zijn korte bezoekje aan de rand van de ruimte, eerder deze week, bedankte oud-Amazon-baas Jeff Bezos de werknemers en klanten van zijn bedrijf. 'Want jullie hebben hiervoor betaald'. Een perverse grap, vonden critici. Lees meer

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

Stormvogel & Gelegenheidshaiku

''Het is een dag waarop je stevig in je schoenen moet staan.''
Lees een fragment uit het afstudeerwerk Stormvogel & Gelegenheidshaiku van Suzanne Reedijk: een tweeledige novelle over de zee, het leven dat soms vastloopt, en een reuzenkind dat in een veld verschijnt, en dat ook weer verdwijnt. Lees meer

Tendresse / Nederzettingen

Tendresse / Nederzettingen

Met zijn 'overrompelende, rijke poëzie' won dichter Erwin Hurenkamp dit jaar Editio's Debutantenschrijfwedstrijd. De jury roemde zijn poëzie, die vertrouwde thema's wonderlijk uitwerkt. Lees meer

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Zomergast Floris Alkemade wilde boven alles de goede vrede bewaren

Floris Alkemade trapte het nieuwe seizoen Zomergasten af. Tot al te boude uitspraken liet de Rijksbouwmeester zich niet verleiden. Lees meer

Wat een week

Wat een week

Zie het nieuws maar eens in beeld te brengen in een week waarin drama zich op drama stapelde. Illustrator Rueben Millenaar liet zich niet uit het veld slaan: hij maakte maar liefst 6 illustraties. Een rampweek in beeld. Lees meer

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Waar ik een slaapkamer heb gehad

Malika Soudani verzamelt de herinneringen die ze nog heeft aan alle plekken waar ze een slaapkamer heeft gehad, vanaf haar geboorte tot aan het moment waarop ze haar afstudeerbundel schrijft. Hier lees je een fragment uit 'Waar ik een slaapkamer heb gehad'. Over een zusje met kanker, twee culturen onder één dak, bruin zijn in een witte familie en een gebroken gezin.  Lees meer

Vergeetweek mixtape

Een onvergetelijke mixtape

Traditiegetrouw sluiten we onze themaweek af met een mixtape, met nummers gekozen door onze redacteuren. Welke muziek doet ons vergeten of herinneren? Welke artiest maakte het beste nummer over vergeten en welk nummer waren we zelf geheel vergeten - en misschien was dat maar beter zo? Lees meer

Nieuws in beeld: En nu met z'n allen

En nu met z'n allen

Sinds vorige week zondag schrijven 155 democratisch verkozen volksvertegenwoordigers een nieuwe grondwet voor Chili. Ze hebben negen maanden de tijd om een grondwet te schrijven waarin iederéén wordt gerepresenteerd. Lees meer

Wat ik mezelf beloof

Wat ik mezelf beloof

Een poging om alles te vergeten, om je af te sluiten voor je herinneringen, is op voorhand gedoemd om te mislukken. Een kort verhaal over de (on)mogelijkheid om schoon schip te maken. Lees meer

 Weet je nog, de nacht?

Weet je nog, de nacht?

Het ‘vergeten’ nachtleven krabbelt terug, en onze eigen lichamen blijken zich als gisteren te herinneren hoe ze van hun eigen bewegingen kunnen genieten. Lees meer

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Het Juttersmuseum, de plek van alles wat je vergeten bent

Marthe van Bronkhorst leidt haar lezer rond tussen de verloren schoenen en vergeten herinneringen in het Juttersmuseum. We stuiten op drie vergeten gedichten. Lees meer

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Kunnen we de wandaden van een kunstenaar vergeten?

Critici en liefhebbers zitten in hun maag met de wandaden van hun culturele helden. Moeten ze worden vergeven of ‘gecanceld’? Stefanie is vooral blij met de democratisering van de kunstwereld. Lees meer

Vergeet de lelijke kanten van dementie niet

Vivian Mac Gillavry begon op haar 19de haar vader te verliezen aan dementie. Ze schrikt van hoe mediamakers met dementie omgaan: het is goed om te laten zien hoe ermee valt te leven, maar wat als we zóveel focus leggen op de kwaliteit van leven, dat we vergeten te praten over hoe moeilijk dementie kan zijn? Lees meer

Kat, boom

Kat, boom

Een meisje klimt in een boom tijdens verstoppertje en wordt door de andere kinderen vergeten. Lees meer

De Ander (Vergeten)

De Ander (Vergeten)

Annelies van Wijk vraagt zichzelf nog voor ze is opgestaan om naar de ander te kijken. Dit gaat over zitten in een tweepersoonsbed,
Eenzaamheid die in alleen zijn verandert en een vijver in het matras met een eendenmoeder erin. Lees meer