Asset 14

Overspannen figuren

Een burn-out kan iedereen overkomen. Deze drie literaire personages kunnen erover meepraten.

De meeste romanfiguren hebben alle tijd van de wereld. Ze zwalken wat rond, rommelen wat aan, doen wat indrukken op, klagen over een gebroken hart en gaan laat, zeer laat naar huis – als ze al naar huis gaan. Maar sommige romanpersonages zijn wel degelijk harde werkers die continu tijd tekortkomen. Zij hebben zodanig last van werkstress dat ze als ze nu geleefd zouden hebben het label ‘burn-out’ zouden krijgen. Is burn-out van alle tijden? Voor zover mensen beroepen hebben waarin ze veel druk en weinig controle ervaren wel. Drie personages uit de wereldliteratuur:

Doctor Copeland - The Heart is a Lonely Hunter

Als je enigszins meeleeft met Doctor Copeland, uit Carson McCullers’ The Heart is a Lonely Hunter (1940), word je zelf ook onrustig. Huisarts is sowieso al het beroep met het grootste burn-out risico, maar Doctor Copeland is ook nog eens een zwarte huisarts in het Amerika van vóór de burgerrechtenbeweging. Voor hem is het dus weinig waardering, lange uren. Zijn patiënten zijn arme zwarte sloebers, die aan de lopende band ziek zijn. Ondertussen heeft hij grote dromen voor ‘the Negroe race’, maar al zijn brothers en sisters, met name zijn eigen kinderen, stellen hem zwaar teleur. Zijn doel is het enige wat hem overeind houdt, want zijn lichaam protesteert steeds harder:

The benches in the hall were always full of sick and patient Negroes who waited for him, and sometimes even the front porch and his bedroom would be crowded. All the day and frequently half the night there was work. Because of all the tiredness in him he wanted sometimes to lie down on the floor and beat with his fists and cry. If he could rest he might get well. He had tuberculosis of the lungs, and he measured his temperature four times a day and had an X-ray once a month. But he could not rest. For there was another thing bigger than the tiredness – and this was the strong true purpose.

Doctor Copeland is geen buitengewoon sympathiek personage. Hij heeft weinig geduld en is uitgesproken koppig. Maar door de levendige manier waarop McCullers het beschrijft, begrijp je dat hij niet kan stoppen, al wordt hij almaar zieker. Hij moet en zal bijdragen aan de realisering van de Afro-Amerikaanse emancipatie, ‘the strong true purpose’. Je eigen doelen zijn misschien nooit zo belangrijk als dat, maar ergens herken je het wel: móeten doorgaan, koste wat het kost.

Bartleby - Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street

Bartleby, de klerk uit Herman Melvilles verhaal Bartleby, the Scrivener: A Story of Wall Street (1853), is minder gemakkelijk te begrijpen, maar hij laat wel goed de uitwerking van geestdodend werk zien. “I would prefer not to”, zijn z’n onsterfelijke woorden. Hij herhaalt ze telkens als zijn werkgever, een advocaat op Wall Street, hem vraagt iets uit te voeren. Maar is het onwil, of kan Bartleby simpelweg niet meer? Als hij net voor de advocaat komt werken, kwijt hij zich noest van zijn taak (het overschrijven van juridische documenten). Hij werkt vele malen harder dan degenen voor hem, zonder pauze: “As if long famishing for something to copy, he seemed to gorge himself on my documents. There was no pause for digestion. He ran a day and night line, copying by sun-light and by candle-light.”

Dan is de werkdrift ineens over. Bartleby doet steeds minder, maar zich losmaken van zijn werk kan hij ook niet, hij gaat juist op kantoor wonen. Occupy avant la lettre, zou je vanwege de locatie misschien zeggen: Bartleby komt eigenhandig in opstand tegen het kapitalistische systeem. Maar daarmee richt hij alleen zichzelf ten gronde; als hij ook weigert om te eten is het met Bartleby snel gedaan. Aan het einde van het verhaal blijkt dat Bartleby een lange geschiedenis van onaangenaam werk heeft: voor zijn baan op Wall Straat werkte hij in een “dead letter office”, de plek waar onbezorgbare post wordt verzameld en vernietigd. Zijn baas ziet in elk geval een rechtstreeks verband tussen Bartleby’s ondergang en zijn miserabele arbeidsverleden; vol medelijden roept hij uit: “Ah Bartleby! Ah humanity!”

Frans Laarmans - Kaas

Ten slotte een man van eigen bodem, of bijna eigen bodem: Vlaanderen. Frans Laarmans, uit Willem Elsschots Kaas (1933), wederom klerk van beroep, krijgt op een schijnbaar goede dag de kans aangeboden een groothandelaar in kaas te worden. Nu heeft Laarmans een hekel aan kaas, maar zo’n buitenkans kan hij niet laten schieten. Hij blijkt echter allesbehalve een handelaar. Terwijl hij zich druk bezighoudt met allerhande futiliteiten zoals het aankleden van zijn kantoor en het uitzoeken van briefpapier, ligt de kaas te verstoffen. Gaandeweg wordt de situatie voor Laarmans steeds stressvoller, hij is zo overduidelijk niet geschikt voor zijn bezigheden dat het hemzelf op een gegeven moment ook niet meer kan ontgaan. Zo’n mismatch tussen persoon en werk is volgens onderzoekers een belangrijke reden voor burn-out. Als je goed oplet zie je Laarmans ook die kant opgaan. Zijn aanvankelijke optimisme maakt plaats voor openlijke gespannenheid en geestelijke uitputting: “Mijn accumulator is leeggelopen. Ik ben uitgebloed.”

Zonder al te moralistisch te willen worden: Laarmans is het soort personage dat je kunt lezen als een waarschuwing aan jezelf. Doe ik dit werk omdat ik het plezierig vind, of doe ik het vanuit andere motieven – ijdelheid bijvoorbeeld? (Houd ik wel van kaas?) Ironisch genoeg heeft Laarmans zijn oude baan verlaten met het excuus aan een zenuwziekte te lijden – kennelijk was daar in de jaren dertig ook al enig begrip voor. Gelukkig kan hij als het kaasavontuur uit de hand is gelopen, zonder problemen naar die eerdere baan terugkeren. Dat is wellicht wat veel overspannenen van nu boven alles ontberen: het gevoel een vangnet te hebben.

Mail

Emy Koopman was jarenlang Hard//hoofd-redactielid en is literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Ze debuteerde in 2016 met de roman Orewoet. Haar meest recente boek Tekenen van het universum verscheen in januari 2022 bij uitgeverij Prometheus.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

'Als je je psycholoog écht een brevet van onkunde wil geven, moet je haar uitnodigen voor je euthanasiefeest.' Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Zo het begon 1

Zo het begon

Nele Peeters schreef een ontroerend verhaal, vol treffende zinnen en beelden. Het is dromerig verhaal, over eenzaamheid, hoop, zorgzaamheid en zwaarte. Lees meer

Ik ook op jou

Ik ook op jou

Op een avond zegt iemand tegen Eva dat hij verliefd op haar is. Terwijl hij wacht op een antwoord, denkt Eva na over wat verliefd zijn eigenlijk is. Lees meer

 1

Het model

De hoofdpersoon in dit verhaal van Feico Sobel poseert op een doordeweekse avond naakt voor een schilderklasje in Spijkenisse. De sessie ontaardt in een bizarre erotische nachtmerrie waarin onze verteller zich totaal verliest. Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

:Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Hard//hoofd zoekt twee getalenteerde, assertieve, breed onderlegde beelddenker (x/v/m) die de beeldredactie willen komen versterken! Lees meer

Herhaalrecept

Herhaalrecept

Op een ochtend wordt Aisha Mansaray wakker in een parelmoeren bubbel. Ze onderzoekt hoe ze met haar depressie op de randen van de realiteit kan leven, zonder de grip erop te verliezen. ‘Mijn aandoening was een zuigend ding geweest dat zich om mij heen had gewikkeld, lelijk, en meer levend dan ik.’ Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Marthe van Bronkhorst maakt de balans op tussen S en M, die beide alles kwijt zijn: de een is ingebed in het zorgsysteem, de ander moet niks hebben van de verzorgingsstaat. Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Weke delen

Weke delen

Op de laatste dag van de zomervakantie bedenken vier vrienden een ultieme streek om ‘de Pedofiel’ in het dorp te leveren. Maar tussen Reinout en Jordan is iets anders aan de hand. Een coming of age- verhaal van Nelson Morus over vriendschap, angst, en schaamte. Lees meer

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

Grootgebracht met het idee dat 'natuurlijke' oplossingen de voorkeur hebben boven synthetische medicatie stond Eva niet te springen om angstremmers te gaan gebruiken. Maar wat als het nou gewoon werkt? Lees meer

De kieuwbogen kleuren zalmroze

De kieuwbogen kleuren zalmroze

In de zomer van 2022 voltrok zich een milieuramp in de rivier de Oder. Honderdduizenden dode vissen dreven toen naar het oppervlak van de rivier. Emma Zuiderveen schreef een gedichtenreeks waarin ze de oorzaken en gevolgen van deze ramp op zowel individuele als collectieve schaal onderzoekt. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

De vrouw met de rode haren (ILY)

De vrouw met de rode haren (ILY)

Een verhaal van Ida Blom over de beklemming van verlies en herinnering en het zoeken naar het verleden in het heden. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eenzaamheid trekt me niet, maar ik heb er behoefte aan

Eva van den Boogaard schreef een brief aan Roland Barthes, die in zijn dagboeken over eenzaamheid en vrijheid schreef wat zij zelf niet kon verwoorden. ‘Je hebt me lang gerustgesteld, maar waar ik de herkenning eerst geruststellend vond, vind ik haar de laatste tijd steeds verontrustender.’ Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer