Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" /> Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" />
Asset 14

Aardige apen

De Grieken zijn in crisis, de zwakkeren in de samenleving worden hard getroffen door de bezuinigingen, maar de gemiddelde Nederlander haalt zijn of haar schouders op. Wat is er aan de hand met onze empathie? Zijn we dan toch van nature egoïstisch? Het antwoord ligt bij de apen.

Op 27 juni sprak Ramsey Nasr op het Malieveld in Den Haag een vurige rede uit, waarin hij ons huidige kabinet een gebrek aan menselijkheid verweet. Tegen het einde van zijn brief zei hij: “Geachte premier Rutte, er bestaan in deze materiële wereld een paar zaken die ons scheiden van de apen. (…) Kunst, kennis en altruïsme maken ons tot mens.” In NRC Handelsblad gebruikte ook Gerrit Komrij in een artikel de apenmetafoor om zijn afgrijzen over Rutte-I duidelijk te maken: “U mag uw rotcenten houden, heren, graag zelfs, die centen zijn ons probleem niet, uw half-apendom is het probleem (…).”

De aap werd hier met veel gevoel voor retoriek als schrikbeeld voor de beschaafde mens aangehaald. In Atlanta, in de Amerikaanse staat Georgia, zal Frans de Waal hoofdschuddend de woorden van beide dichters gelezen hebben. Deze Nederlandse bioloog doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar het sociale gedrag van mensapen en concludeerde in zijn vele boeken juist dat wij mensen in de basis niet veel van onze illustere voorgangers verschillen. Misschien liep De Waal hierna naar het raam van zijn werkkamer, om naar de chimpansees onder zijn raam te kijken. Waarom zijn die arme apen toch altijd de klos?

Neem de notie ‘altruïsme’ uit Nasr’s drie-eenheid. Het is duidelijk dat dit begrip in een crisis verkeert. De kredietcrisis van 2008 legde een morele afstand tussen financiële beleidmakers en de rest van de wereldbevolking bloot. De onderlinge solidariteit is eveneens ver te zoeken: de bezuinigingen in de zorg treffen de zwakkeren in de samenleving, zonder dat dit al te veel maatschappelijk protest oplevert. Buiten de landsgrenzen hoeven ze al helemaal niet op onze sympathie te rekenen: uit een enquête van EenVandaag bleek dat 71% van de bevolking tegen de steun aan Griekenland is – één van de weinige onderwerpen waar Nederlanders wel eensgezind over lijken te zijn. We lijken van mening dat empathie vooral een luxe is, iets dat je alleen gebruikt als je het je kunt veroorloven, en de overheid steunt ons in die opvatting.

Gebruiken we ons vermogen tot empathie en solidariteit inderdaad vooral tijdens voorspoed? Zijn we van nature egoïstisch? Of toch altruïstisch, of een combinatie van beiden? Wat moeten we in godsnaam met elkaar?

Voor het beantwoorden van deze vragen komen we niet bij Ramsey Nasr, maar bij de door hem beschimpte aap terecht. In zijn laatste boek, Een tijd voor empathie (2009), behandelt Frans de Waal dit belangrijke thema. De primatoloog haalt tal van voorbeelden van altruïsme onder grotere apen aan. Chimpansees bekommeren zich om elkaars pijn, helpen zwakkeren en kunnen zich inleven in hun soortgenoten. Het is voor De Waal dan ook niet de vraag óf mensapen over empathie beschikken, maar eerder hoe dit werkt.

Het begint bij het lichaam. Omdat zowel apen als mensen groepsdieren zijn en op die manier het beste overleven, zijn we van nature tot anderen aangetrokken. Onze behoefte aan lichamelijk contact is zelfs zo intens, dat onze gezondheid eronder lijkt te lijden als het afwezig is, zo schrijft De Waal. Zo ontdekte men na de val van de Muur in het communistische Roemenië een groep weeskinderen, die ‘op wetenschappelijke wijze’ werden grootgebracht, zonder sentimenteel geknuffel. Deze kinderen konden niet lachen of huilen en kenden een extreem slechte weerstand tegen ziekten. In de film Notes On A Scandal legt de verzuurde oudere lerares Judi Dench aan haar populaire jonge collega Cate Blanchett uit hoe eenzaam ze is: “I am so chronically untouched, that the slightest accidental brush of a bus driver’s touch, sends a jolt straight to my groin.”

We kijken dus goed naar elkaar. Dat heeft tot gevolg dat we de lichaamstaal van anderen overnemen, soms zelfs zonder dat we het willen. In het theater bestaat de regel dat je bij het spelen van een vermoeid personage vooral niet moet gapen, omdat voor je het weet alle toeschouwers zitten te geeuwen. Deze lichamelijke synchronisatie is universeel: mensen zullen ook automatisch een gapende marmot navolgen. Deze onbewuste en andere bewuste imitaties worden geactiveerd door delen van de hersenen die toepasselijk 'spiegelneuronen' heten. Dit onderdeel van ons brein is bij autisten beperkt actief. Zij zullen dan ook volkomen onverschillig reageren op een gapend familielid.

We zijn dus geneigd om de emoties van anderen over te nemen. Dit is de basis van empathie, maar om ook echte zorg te bieden, is meer nodig. We zullen ons moeten inleven in de ander. Kleine kinderen en kleinere apensoorten kunnen dit niet. Het vergt een vergevorderd zelfbewustzijn en grote intelligentie om jezelf van de ander te onderscheiden en aan diegene emoties en intenties toe te kennen. Je weet wat de ander voelt (pijn) en wat die nodig heeft (troost). Alleen dan kan er gerichte hulp worden geboden (knuffel).

Apensoorten als chimpansees zijn geslaagd voor talloze empathie-experimenten. In tegenstelling tot andere dieren lijken ze over het hele inlevingsarsenaal te beschikken. Wat zegt dit over mensen? Het betekent in elk geval dat we biologisch gezien niet puur egoïstisch zijn.

De Waal plaatst zichzelf op deze manier in een filosofische traditie die meer oog heeft voor de irrationele kanten van de mens, die zich met name tegen Immanuel Kant (1724-1804) richt. Kant definieerde ethiek vooral aan de hand van universele principes en dit laat weinig ruimte voor de uitzonderingen waar onze empathische inborst ons toe dwingt. Ook Thomas Hobbes (1588-1679) krijgt er bij De Waal van langs. Deze politieke filosoof beweerde dat de mens in eerste instantie zelfzuchtig en concurrerend is. Beide denkbeelden lijken niet te stroken met de realiteit van de mens en onze verwanten. De Britse filosoof Bernard Williams (1929-2003) wees hier bijvoorbeeld in zijn essay Persons, character and morality (1972) op. Stel, zo zei hij, twee mensen vallen van een boot in het water en dreigen te verdrinken: de kapitein en je vrouw. De meeste mensen zullen hun vrouw redden, terwijl dit totaal niet logisch is. Toch beschouwen we dit gevoelsmatig als de goede keuze.

Empathie is een onderdeel van ons DNA-basispakket, waartoe (vooral bij mannen) óók egoïsme, agressie, afgunst en leedvermaak behoren. We kunnen vaak echter kiezen welke kant we van onszelf willen laten zien. Dat heeft weinig met economische omstandigheden te maken, maar vooral met wat we als de goede keuze beschouwen. We kunnen onze empathie uitschakelen, zoals artsen uit zelfbescherming doen. Het kan ook afwezig zijn door een stoornis, zoals bij autisten of psychopaten (die volgens De Waal vaak in de top van het bedrijfsleven opereren). Bovendien beperkt empathie zich vaak tot de directe kring, omdat het evolutionair gezien op bescherming van de soort of familie gericht is. Maar voor de meeste mensen is empathie echt geen luxe.

Ramsey Nasr wees ons op een essentieel onderdeel van mensen, maar juist de apen laten ons zien dat het een onvermijdelijke eigenschap is. De Waal verwacht dat er dankzij de lessen van de kredietcrisis en de verkiezing van Barack Obama ook echt een tijd van empathie aanbreekt. Voorlopig krijgt hij geen gelijk. We lijken apathischer dan ooit. De kringen die op onze hulp kunnen rekenen, worden steeds kleiner. Andere mensen zijn de vijand, al helemaal over de landsgrens.

Toch komt ook in de natuur soortoverschrijdende empathie vaak genoeg voor – zoek maar op Youtube naar ‘dog loves cat’ of een andere willekeurige combinatie. Zo vertelt De Waal het verhaal van Kuni, de chimpansee die een neergestorte vogel vanuit een boom weer de lucht in lanceerde. We kunnen nog wat van die apen leren. Deze en andere wonderlijke verhalen van de optimistische bioloog geven hoop voor de toekomst. Zullen onze kringen zich weer gaan uitbreiden, misschien wel met behulp van Google+? Ik zal deze zomer in elk geval mijn best doen, door minstens één Griek een stevige knuffel te geven.

Tevens verschenen in nrc.next

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Vertrouwen op iets wat niet bestaat

Else Boer is dol op praktisch advies over schrijven. Een scène schrijven, een verhaallijn uitwerken, overal is wel een stappenplan voor te vinden. Het belangrijkste is: volhouden en nooit maar dan ook nooit stoppen. Simpel toch? Makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Else, die vertelt over hoe je soms wel en niet kan vertrouwen op je verhaal. Lees meer

Automatische concepten 57

Word jezelf (ook als je dat niet wilt)

Rietveld-student Vivian Mac Gillavry vraagt haar docenten naar de beste adviezen die zij ooit kregen. Allereerst: beeldend kunstenaar en publicist Q.S. Serafijn. Lees meer

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien het in een mondiaal verband'

'De derde generatie kijkt met een bredere blik naar dekolonisatie, zien die in een mondiaal verband'

Curator en onderzoeker Maria Rey-Lamslag is een graag geziene gast in de cultuursector. Jason Keizer gaat met haar in gesprek over haar Indische roots, over hoe het koloniale verleden doorklinkt in haar werk en over haar 'Indotiteit'. Lees meer

Automatische concepten 56

Een Afrikaanse kritiek op het Antropoceen

In het Antropoceen zou 'de mens' een bepalende factor zijn in het verstoren van het klimaat en de biodiversiteit. Maar wie kan zich eigenlijk tot mens rekenen? En wie wordt als object behandeld? Grâce Ndjako verwerpt het Antropoceen als een eurocentrisch idee. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Uitzonderingen

Uitzonderingen daargelaten

Deze week worden onze redacteurs blij van een maas in de wet, meermaals dezelfde film kijken en de kunst van Isabelle Wenzel. Lees meer

Ruimtes

Een vertrouwd lichaam om in samen te zijn

Een jaar geleden moest Charlotte de Beus opnieuw leren praten, lezen en schrijven. In deze drie gedichten onderzoekt ze met poëtische scherpte haar herstel en het lichaam als “een onbetrouwbare woning voor dakloze gedachtes.” Lees meer

Je partner slaan is nog geen doodvonnis voor je carrière

Je partner slaan is (nog) geen doodvonnis voor je carrière

Het onderscheid tussen de publieke en de privésfeer is soms vaag, maar geweld achter de voordeur zouden we nóóit door de vingers moeten zien, meent Jihane Chaara. Waarom komen zoveel publieke figuren ermee weg? Lees meer

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Naar buiten toe zijn we allemaal familie, zo gaat dat in de Molukse gemeenschap'

'Ontdekken wie je voorouders zijn geeft kracht en vertrouwen.' Zainal Umarella heeft diep verdriet gekend, maar zijn toekomstbeeld is er een van hoop dat hij aan zijn kinderen wil meegeven. Lees meer

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten

Een voorpublicatie uit de afstudeerbundel van Elianne van Elderen 'Geef geen namen aan koeien die je van plan bent te slachten'. Over opgroeien als buitenstaander in een dorp, een vluchtmisdrijf op een veulen, over drie vrienden en iemand die probeert om onvoorzichtig te worden. Lees meer

Kunst is werk

Kunst is werk

Brood noemen we essentieel, theater niet. Maar wat als je in het theater je brood verdient? Lees meer

Column: Over geld

Over geld

Eva vergelijkt de manier waarop ze toen en nu tegen geld aankijkt en hoe het verschil in inkomen binnen haar vriendengroep de verhoudingen heeft veranderd. Lees meer

 Klop, klop, wie is waar?

Klop, klop, wie is waar?

De klopjacht op de voortvluchtige militair Jürgen Conings doet de in België woonachtige Amerikaanse illustrator Sebastian Eisenberg denken aan iets wat in zijn thuisland zou gebeuren; niet in Europa. Lees meer

Flaneur versus voyeur

Flaneur versus voyeur

Sarah Vergaerde onderzoekt het doelloos ronddwalen én het al dan niet onopgemerkt gluren naar de ander aan de hand van boeken, films, podcasts en documentaires, waaronder My Amsterdam van Ed van der Elsken. Lees meer

Filmtrialoog: Ruben Brandt: Collector

Ruben Brandt: Collector

Onze redacteuren Jorne Vriens en Oscar Spaans en illustrator Friso Blankevoort bekeken de animatiefilm Ruben Brandt: Collector en zagen een verhaal dat niet in een andere vorm had kunnen worden verteld. Lees meer

Slaapkamerraam, wereld

Slaapkamerraam, wereld

Buiten is het nacht. Maar wat gebeurt er als je je ogen sluit? Dan kan het buiten net zo goed een zomerse dag in New York zijn. Of een sneeuwlandschap uit je jeugd. De mogelijkheden zijn eindeloos. Lees meer

Nieuws in beeld: Is het kunst of geeft het winst?

Is het kunst of geeft het winst?

Illustrator Loes van Gils kijkt met afgrijzen naar de afwegingen die het kabinet maakt. Dierentuinen, sportscholen en binnenzwembaden werden geopend, culturele instellingen moesten de deuren gesloten houden. Lees meer

Lang leve de slush pile 1

Lang leve de slush pile

Hoe kan literair Nederland inclusiever worden als het steeds vaker weigert ongevraagde manuscripten aan te nemen? Een pleidooi voor een openboekbeleid. Lees meer

'Het 'Indische zwijgen’ werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

'Het 'Indische zwijgen' werd een collectief fenomeen omdat er niet geluisterd werd'

Myrthe Groot en Romée Mulder deden samen onderzoek naar hun familiegeschiedenissen. En ze begonnen een modelabel dat nauw met die persoonlijke zoektocht samenhangt: Guave. Lees meer

ALL-IN

Een levendig gebrek aan bescheidenheid

De allereerste kunsttrialoog op Hard//hoofd. Wat vonden redacteuren Jorne Vriens, Iris van der Werff en Vivian Mac Gillavry van de tentoonstelling ALL-INN in het HEM? Lees meer

Alles Vijf Sterren: Schreeuwen naar de televisie

Schreeuwen naar de televisie

Deze week worden onze redacteurs blij van het voetenwerk van Het nationale Ballet, de schoenen van Chantal Janzen en aandacht voor Palestijnse filmmaaksters. Lees meer