Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" /> Onze empathie is ver te zoeken. Hoe deden onze evolutionaire voorouders dat?" />
Asset 14

Aardige apen

De Grieken zijn in crisis, de zwakkeren in de samenleving worden hard getroffen door de bezuinigingen, maar de gemiddelde Nederlander haalt zijn of haar schouders op. Wat is er aan de hand met onze empathie? Zijn we dan toch van nature egoïstisch? Het antwoord ligt bij de apen.

Op 27 juni sprak Ramsey Nasr op het Malieveld in Den Haag een vurige rede uit, waarin hij ons huidige kabinet een gebrek aan menselijkheid verweet. Tegen het einde van zijn brief zei hij: “Geachte premier Rutte, er bestaan in deze materiële wereld een paar zaken die ons scheiden van de apen. (…) Kunst, kennis en altruïsme maken ons tot mens.” In NRC Handelsblad gebruikte ook Gerrit Komrij in een artikel de apenmetafoor om zijn afgrijzen over Rutte-I duidelijk te maken: “U mag uw rotcenten houden, heren, graag zelfs, die centen zijn ons probleem niet, uw half-apendom is het probleem (…).”

De aap werd hier met veel gevoel voor retoriek als schrikbeeld voor de beschaafde mens aangehaald. In Atlanta, in de Amerikaanse staat Georgia, zal Frans de Waal hoofdschuddend de woorden van beide dichters gelezen hebben. Deze Nederlandse bioloog doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar het sociale gedrag van mensapen en concludeerde in zijn vele boeken juist dat wij mensen in de basis niet veel van onze illustere voorgangers verschillen. Misschien liep De Waal hierna naar het raam van zijn werkkamer, om naar de chimpansees onder zijn raam te kijken. Waarom zijn die arme apen toch altijd de klos?

Neem de notie ‘altruïsme’ uit Nasr’s drie-eenheid. Het is duidelijk dat dit begrip in een crisis verkeert. De kredietcrisis van 2008 legde een morele afstand tussen financiële beleidmakers en de rest van de wereldbevolking bloot. De onderlinge solidariteit is eveneens ver te zoeken: de bezuinigingen in de zorg treffen de zwakkeren in de samenleving, zonder dat dit al te veel maatschappelijk protest oplevert. Buiten de landsgrenzen hoeven ze al helemaal niet op onze sympathie te rekenen: uit een enquête van EenVandaag bleek dat 71% van de bevolking tegen de steun aan Griekenland is – één van de weinige onderwerpen waar Nederlanders wel eensgezind over lijken te zijn. We lijken van mening dat empathie vooral een luxe is, iets dat je alleen gebruikt als je het je kunt veroorloven, en de overheid steunt ons in die opvatting.

Gebruiken we ons vermogen tot empathie en solidariteit inderdaad vooral tijdens voorspoed? Zijn we van nature egoïstisch? Of toch altruïstisch, of een combinatie van beiden? Wat moeten we in godsnaam met elkaar?

Voor het beantwoorden van deze vragen komen we niet bij Ramsey Nasr, maar bij de door hem beschimpte aap terecht. In zijn laatste boek, Een tijd voor empathie (2009), behandelt Frans de Waal dit belangrijke thema. De primatoloog haalt tal van voorbeelden van altruïsme onder grotere apen aan. Chimpansees bekommeren zich om elkaars pijn, helpen zwakkeren en kunnen zich inleven in hun soortgenoten. Het is voor De Waal dan ook niet de vraag óf mensapen over empathie beschikken, maar eerder hoe dit werkt.

Het begint bij het lichaam. Omdat zowel apen als mensen groepsdieren zijn en op die manier het beste overleven, zijn we van nature tot anderen aangetrokken. Onze behoefte aan lichamelijk contact is zelfs zo intens, dat onze gezondheid eronder lijkt te lijden als het afwezig is, zo schrijft De Waal. Zo ontdekte men na de val van de Muur in het communistische Roemenië een groep weeskinderen, die ‘op wetenschappelijke wijze’ werden grootgebracht, zonder sentimenteel geknuffel. Deze kinderen konden niet lachen of huilen en kenden een extreem slechte weerstand tegen ziekten. In de film Notes On A Scandal legt de verzuurde oudere lerares Judi Dench aan haar populaire jonge collega Cate Blanchett uit hoe eenzaam ze is: “I am so chronically untouched, that the slightest accidental brush of a bus driver’s touch, sends a jolt straight to my groin.”

We kijken dus goed naar elkaar. Dat heeft tot gevolg dat we de lichaamstaal van anderen overnemen, soms zelfs zonder dat we het willen. In het theater bestaat de regel dat je bij het spelen van een vermoeid personage vooral niet moet gapen, omdat voor je het weet alle toeschouwers zitten te geeuwen. Deze lichamelijke synchronisatie is universeel: mensen zullen ook automatisch een gapende marmot navolgen. Deze onbewuste en andere bewuste imitaties worden geactiveerd door delen van de hersenen die toepasselijk 'spiegelneuronen' heten. Dit onderdeel van ons brein is bij autisten beperkt actief. Zij zullen dan ook volkomen onverschillig reageren op een gapend familielid.

We zijn dus geneigd om de emoties van anderen over te nemen. Dit is de basis van empathie, maar om ook echte zorg te bieden, is meer nodig. We zullen ons moeten inleven in de ander. Kleine kinderen en kleinere apensoorten kunnen dit niet. Het vergt een vergevorderd zelfbewustzijn en grote intelligentie om jezelf van de ander te onderscheiden en aan diegene emoties en intenties toe te kennen. Je weet wat de ander voelt (pijn) en wat die nodig heeft (troost). Alleen dan kan er gerichte hulp worden geboden (knuffel).

Apensoorten als chimpansees zijn geslaagd voor talloze empathie-experimenten. In tegenstelling tot andere dieren lijken ze over het hele inlevingsarsenaal te beschikken. Wat zegt dit over mensen? Het betekent in elk geval dat we biologisch gezien niet puur egoïstisch zijn.

De Waal plaatst zichzelf op deze manier in een filosofische traditie die meer oog heeft voor de irrationele kanten van de mens, die zich met name tegen Immanuel Kant (1724-1804) richt. Kant definieerde ethiek vooral aan de hand van universele principes en dit laat weinig ruimte voor de uitzonderingen waar onze empathische inborst ons toe dwingt. Ook Thomas Hobbes (1588-1679) krijgt er bij De Waal van langs. Deze politieke filosoof beweerde dat de mens in eerste instantie zelfzuchtig en concurrerend is. Beide denkbeelden lijken niet te stroken met de realiteit van de mens en onze verwanten. De Britse filosoof Bernard Williams (1929-2003) wees hier bijvoorbeeld in zijn essay Persons, character and morality (1972) op. Stel, zo zei hij, twee mensen vallen van een boot in het water en dreigen te verdrinken: de kapitein en je vrouw. De meeste mensen zullen hun vrouw redden, terwijl dit totaal niet logisch is. Toch beschouwen we dit gevoelsmatig als de goede keuze.

Empathie is een onderdeel van ons DNA-basispakket, waartoe (vooral bij mannen) óók egoïsme, agressie, afgunst en leedvermaak behoren. We kunnen vaak echter kiezen welke kant we van onszelf willen laten zien. Dat heeft weinig met economische omstandigheden te maken, maar vooral met wat we als de goede keuze beschouwen. We kunnen onze empathie uitschakelen, zoals artsen uit zelfbescherming doen. Het kan ook afwezig zijn door een stoornis, zoals bij autisten of psychopaten (die volgens De Waal vaak in de top van het bedrijfsleven opereren). Bovendien beperkt empathie zich vaak tot de directe kring, omdat het evolutionair gezien op bescherming van de soort of familie gericht is. Maar voor de meeste mensen is empathie echt geen luxe.

Ramsey Nasr wees ons op een essentieel onderdeel van mensen, maar juist de apen laten ons zien dat het een onvermijdelijke eigenschap is. De Waal verwacht dat er dankzij de lessen van de kredietcrisis en de verkiezing van Barack Obama ook echt een tijd van empathie aanbreekt. Voorlopig krijgt hij geen gelijk. We lijken apathischer dan ooit. De kringen die op onze hulp kunnen rekenen, worden steeds kleiner. Andere mensen zijn de vijand, al helemaal over de landsgrens.

Toch komt ook in de natuur soortoverschrijdende empathie vaak genoeg voor – zoek maar op Youtube naar ‘dog loves cat’ of een andere willekeurige combinatie. Zo vertelt De Waal het verhaal van Kuni, de chimpansee die een neergestorte vogel vanuit een boom weer de lucht in lanceerde. We kunnen nog wat van die apen leren. Deze en andere wonderlijke verhalen van de optimistische bioloog geven hoop voor de toekomst. Zullen onze kringen zich weer gaan uitbreiden, misschien wel met behulp van Google+? Ik zal deze zomer in elk geval mijn best doen, door minstens één Griek een stevige knuffel te geven.

Tevens verschenen in nrc.next

Mail

Rutger Lemm is schrijver, grappenmaker en scenarist. In 2015 verscheen zijn debuut, 'Een grootse mislukking'. Hij is een van de oprichters van Hard//hoofd.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
Vijftig jaar vrijheid van beweging

Vijftig jaar vrijheid van beweging

Tom Kniesmeijer leerde dansen op de remixes van discopionier Tom Moulton. Nu zijn eerste kennismaking met de muziek van deze sterproducent bijna vijftig jaar geleden is, blikt hij terug en komt hij tot een inzicht over onze tijd. Lees meer

Kür op muziek

Kür op muziek

”Onlangs las ik over wezentjes die alleen bestaan in de droom van een slapende vrouw.” Nelson Morus schreef een kort verhaal over geforceerde gezelligheid, chatbotgesprekken over lievelingsgerechten, hectiek en de alledaagse sleur. Lees meer

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

Als je wordt uitgenodigd voor een euthanasiefeest, dan ga je

'Als je je psycholoog écht een brevet van onkunde wil geven, moet je haar uitnodigen voor je euthanasiefeest.' Lees meer

Neoliberaal Lang Covid 2

Neoliberaal Lang Covid

Voor ons 'Aaah'-magazine, schreef Harriët Bergman een essay over hoe long covid-patiënten vallen tussen pech en onrecht. "Er is iets grondig mis met hoe we in Nederland omgaan met mensen met een beperking en chronisch zieke mensen." Lees meer

Zo het begon 1

Zo het begon

Nele Peeters schreef een ontroerend verhaal, vol treffende zinnen en beelden. Het is dromerig verhaal, over eenzaamheid, hoop, zorgzaamheid en zwaarte. Lees meer

Ik ook op jou

Ik ook op jou

Op een avond zegt iemand tegen Eva dat hij verliefd op haar is. Terwijl hij wacht op een antwoord, denkt Eva na over wat verliefd zijn eigenlijk is. Lees meer

 1

Het model

De hoofdpersoon in dit verhaal van Feico Sobel poseert op een doordeweekse avond naakt voor een schilderklasje in Spijkenisse. De sessie ontaardt in een bizarre erotische nachtmerrie waarin onze verteller zich totaal verliest. Lees meer

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

Waarom het over mij gaat als het over trans literatuur gaat

In dit persoonlijke essay reflecteert Tom Kniesmeijer op queer activisme en literatuur, oftewel: de reden dat we strijden en schrijven. Lees meer

:Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Oproep: nieuwe Chef Illustratie en Beeldredacteur online

Hard//hoofd zoekt twee getalenteerde, assertieve, breed onderlegde beelddenker (x/v/m) die de beeldredactie willen komen versterken! Lees meer

Herhaalrecept

Herhaalrecept

Op een ochtend wordt Aisha Mansaray wakker in een parelmoeren bubbel. Ze onderzoekt hoe ze met haar depressie op de randen van de realiteit kan leven, zonder de grip erop te verliezen. ‘Mijn aandoening was een zuigend ding geweest dat zich om mij heen had gewikkeld, lelijk, en meer levend dan ik.’ Lees meer

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Stop met het onderschatten van de gevolgen van het slavernijverleden

Zelfs 150 jaar na de afschaffing van de slavernij, zijn de gevolgen daarvan nog steeds voelbaar. Veel Nederlanders zien helaas niet in hoe de koloniale geschiedenis het heden heeft vormgegeven. Pas als je de bloedrode draad door de Nederlandse geschiedenis begrijpt, kun je de huidige ontwikkelingen echt begrijpen stelt Jazz Komproe. ‘Een onzichtbare wond laat zich immers moeilijk genezen.’ Lees meer

:Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

Het voorleesuur heeft geslagen: een essay over morele paniek

In april 2023 werd een onschuldige dragqueen-voorleesmiddag plots het middelpunt van ophef. Opgefokt door radicaal-rechtse groeperingen, werd er die middag luid geprotesteerd tegen het initiatief. Op het verkeerde tijdstip, maar toch: de morele paniek was niet te overzien. Reden genoeg voor Rijk Kistemaker om na te gaan: die paniek, waar komt die vandaan? En wat zit er eigenlijk achter? Lees meer

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Geen geld maakt ook niet gelukkig

Marthe van Bronkhorst maakt de balans op tussen S en M, die beide alles kwijt zijn: de een is ingebed in het zorgsysteem, de ander moet niks hebben van de verzorgingsstaat. Lees meer

Navelstaren als rebellie

Navelstaren als rebellie

Voor ons vorige magazine, schreef Lena Plantinga een essay over waarom het revolutionair is als vrouwen schrijven over emoties, liefde, alledaagse dingen en seks. ‘Ik schrijf omdat ik boos ben terwijl iedereen me altijd lief noemt.’ Lees meer

Weke delen

Weke delen

Op de laatste dag van de zomervakantie bedenken vier vrienden een ultieme streek om ‘de Pedofiel’ in het dorp te leveren. Maar tussen Reinout en Jordan is iets anders aan de hand. Een coming of age- verhaal van Nelson Morus over vriendschap, angst, en schaamte. Lees meer

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

‘Stel je voor dat het gewoon wérkt’

Grootgebracht met het idee dat 'natuurlijke' oplossingen de voorkeur hebben boven synthetische medicatie stond Eva niet te springen om angstremmers te gaan gebruiken. Maar wat als het nou gewoon werkt? Lees meer

De kieuwbogen kleuren zalmroze

De kieuwbogen kleuren zalmroze

In de zomer van 2022 voltrok zich een milieuramp in de rivier de Oder. Honderdduizenden dode vissen dreven toen naar het oppervlak van de rivier. Emma Zuiderveen schreef een gedichtenreeks waarin ze de oorzaken en gevolgen van deze ramp op zowel individuele als collectieve schaal onderzoekt. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname

Het Sranantongo leeft

Het Sranantongo wordt steeds meer gesproken in Suriname om de massa aan te spreken. Toch is het Nederlands nog steeds de enige officiële taal van het land. Voor het drieluik dat Kevin Headley schrijft over hoe het koloniale verleden nog voortleeft in Suriname, gaat hij in dit derde en laatste deel in op de geschiedenis... Lees meer

De vrouw met de rode haren (ILY)

De vrouw met de rode haren (ILY)

Een verhaal van Ida Blom over de beklemming van verlies en herinnering en het zoeken naar het verleden in het heden. Lees meer

Wie blijft? De kennisvlucht in Suriname 1

Wie blijft er over na de kennisvlucht in Suriname?

Hoogopgeleiden trekken steeds vaker weg uit Suriname. In dit tweede deel van een drieluik over hoe het koloniale verleden doorleeft in Suriname, gaat Kevin Headley in op hoe de kennisvlucht zich verhoudt tot de economische staat van het land. Lees meer

Word trouwe lezer van Hard//hoofd op papier!

Hard//hoofd verschijnt vanaf nu twee keer per jaar op papier! Dankzij de hulp van onze lezers kunnen we nog vaker een podium bieden aan aanstormend talent. Meld je aan als abonnee voor slechts €2,50 per maand en ontvang ons papieren magazine twee keer per jaar in de bus. Veel leesplezier!

Word trouwe lezer