Asset 14

Aanklacht tegen de ratio - met de hulp van Dostojevski

Rationeel en verstandig? Of emotioneel en impulsief? We lijken steeds meer naar dit eerste af te drijven, maar waarom eigenlijk? Over het apollonische, dionysische en een herwaardering van het ongeplande. Met de hulp van een ouwe Rus.

In ons hoofd wonen twee zonen van Zeus. Apollo, god van rede en ratio, stelt ons in staat logisch na te denken. Dionysus, god van het irrationele en de chaos, spreekt tot de emotie en intuïtie. Zelden zijn ze het met elkaar eens. Meestal heeft Apollo het hoogste woord en kruipen we vroeg ons bed in omdat de wekker voor dag en dauw afgaat. In alle opzichten verstandig: morgen wordt immers het geld verdiend waarmee we in ons levensonderhoud voorzien. Maar soms komt Dionysus de hoek om kijken, en maken we in een groots bacchanaal de gedrogeerde reis naar het einde van de nacht om de volgende dag tot weinig in staat te zijn. Ongezond en onverantwoord: waarom zouden we zoiets in hemelsnaam willen? In zijn Aantekeningen uit het ondergrondse geeft Dostojevski daar een antwoord op.

'De meest onbenullige reden, die niet eens het vermelden waard lijkt; dat de mens altijd en overal, wat voor iemand hij ook was, heeft willen doen waar hij zin in had, en helemaal niet wat het verstand en zijn belang hem voorschreven. (…) Ziet u, heren, de rede is iets positiefs, dat staat buiten kijf, maar de rede is slechts de rede en bevredigt alleen het verstandelijke vermogen van de mens, maar het willen is een uitingsvorm van heel het menselijk leven, de rede en alle soorten orenkrabberij inbegrepen. (…) Ik bijvoorbeeld wil, zoals volkomen natuurlijk is, leven om heel mijn vermogen tot leven te bevredigen, en niet alleen mijn verstandelijke vermogens, die misschien maar een twintigste deel van heel mijn vermogen tot leven beslaan.'

In de Maarten! behandelde Bart de Koning de tegenstelling tussen het apollonische en het dionysische. 'Zonder ratio geen wetenschap en geen logica. Maar hoeveel feiten de mens ook kent en hoe logisch hij ook redeneert, op de echt grote vragen heeft niemand een antwoord.' Hoe ontstaat onze moraliteit? Wat geeft ons leven schoonheid? Wat is werkelijk van belang? Als liefde en vriendschap de meest waardevolle zaken in ons leven zijn, die bij uitstek intuïtief benaderd worden, waarom richten we dan verder zoveel delen rationeel in? Omdat er gewerkt moet worden, natuurlijk.

Voorbeeld. De Nederlandse wijnmaker Ilja Gort schreef een boek over Frankrijk, wat hij het mooiste land ter wereld vindt. 'Jammer alleen dat er zoveel Fransen wonen' hoort hij vaak over zijn geliefde land. Niets, schrijft hij, is minder waar. “Stel je voor dat Frankrijk bevolkt zou worden door Hollanders! Meanderende rivieren zouden worden afgestoken tot kaarsrechte kanalen, huizen zouden blinkend in de verf staan en schilderachtige ruïnes zouden acuut gesloopt worden. Zo zouden wij dat aanpakken. Een gebouw dat ook maar ietsje vervallen is, hoort immers direct te worden afgebroken; daar kan een kantoorpand staan.” Inderdaad. Dat zou efficiënter zijn en meer welvaart creëren; denk aan al die banen die geschapen kunnen worden en de productiviteit die omhoog zou schieten. Een droom voor het rationele vooruitgangsideaal. En een realiteit, want ook in Frankrijk krijgt Apollo steeds meer voet aan de grond.


Illustratie: Joost Dekkers.

We kunnen zien dat de ratio niet altijd de status quo is geweest. Dostojevski kruipt in de huid van een historicus om dat te illustreren.

'Werpt u een blik op de geschiedenis van de mensheid; nou, wat ziet u? Is ze indrukwekkend? Goed, voor mijn part is ze indrukwekkend; wat alleen al de colossus van Rhodos in dit opzicht niet waard is? (…) Is ze gevarieerd? Goed, voor mijn part is ze gevarieerd; wat een werk is het al niet om door de eeuwen heen en bij alle volkeren zowel de militaire als de civiele gala-uniformen te classificeren – en neem je de ambtenarenuniformen er nog bij, dan kun je je er helemaal aan vertillen; daar is geen enkele historicus tegen opgewassen. Eentonig? Goed, voor mijn part is ze eentonig: men vecht en vecht, men vecht nu, men vocht vroeger en men zal in de toekomst vechten – u zult toegeven dat dat wel heel erg eentonig is. Kortom, je kunt alles zeggen over de wereldgeschiedenis, alles wat maar in de meest ontregelde verbeeldingskracht op kan komen. Slechts één ding kun je er niet van zeggen: dat de rede er heerst. Bij het eerste het beste woord zult u zich al verslikken.'

Vanaf de twintigste eeuw heerst de rede echter wel. Max Weber beschrijft het rationaliseringsproces als de overwoekering van de doelrationaliteit. Dat betekent: onze sociale verbanden, zingeving en gedeelde betekenissen worden steeds meer gestuurd door strategische overwegingen, berekenbaarheid, effectiviteit en efficiëntie. We handelen niet naar wat we waardevol vinden, we handelen om vooruit te komen. We twijfelen over een opleiding die dicht bij ons staat, waarom niet een waar we klinkende munt uit kunnen slaan? Alles is immers mogelijk in de maakbare samenleving. Willen we niet de beste zijn? In landen waar de rationaliteit al veel verder doorgedrongen is, zoals China en Japan, kennen ze de waarde van ambitie. Als voorlopers laten zij zien dat een opleiding tot nut moet zijn in de economie, daar is ze nu eenmaal voor bedoeld.

We kunnen dus eenvoudig stellen dat Apollo zijn broer afgetroefd heeft. De rede is zelfverzekerd: ze weet dat haar weg de enige juiste is. Wetenschap, technologie en internationale handelsverdragen zullen ons veel verder brengen dan waar we nu zijn. Grotere welvaart, langer leven, wat willen we nog meer? Bart de Koning is het er in ieder geval mee oneens: 'De ratio moet uiteindelijk ondergeschikt zijn aan iets hogers: gezond verstand, inzicht of misschien zelfs wijsheid.' Dostojevski houdt het bij een metafoor, waarin hij aangeeft dat een maatschappij die op bepaalde vlakken functioneert, geen ideale maatschappij hoeft te zijn:

'Want ziet u: als we in plaats van met een paleis met een kippenhok te maken hebben en het gaat regenen, zal ik misschien ook wel in het kippenhok kruipen om niet nat te worden, maar toch zal ik het kippenhok niet voor een paleis houden uit dankbaarheid dat het mij beschut heeft tegen de regen. U lacht, u beweert zelfs dat in dat geval een kippenhok en een paleis op hetzelfde neerkomen. Ja, antwoord ik, als je alleen zou leven om niet nat te worden.'

Bart Elferdink (1990) is een van de laatste langstudeerders. In plaats van een collegekaart had hij beter een bibliotheekpas kunnen aanvragen. Eerder schreef hij dit voor hard//hoofd

Mail

Joost Dekkers

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 44

Warm en comfortabel

Deze week worden onze redacteurs blij van een goede jas en muziek om mee naar bed te gaan (of juist mee op te staan). Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe adjunct-hoofdredacteur

De adjunct-hoofdredacteur denkt mee over de koers van het tijdschrift en heeft een stem in belangrijke beslissingen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties) 2

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties)

Ter ondersteuning van de chef Illustratie zijn wij op zoek naar een beeldredacteur illustraties. Lees meer

Automatische concepten 54

Een miljoen huizen houden het te droog

Zeker een miljoen huizen in Nederland dreigen te verzakken, en dat aantal is de afgelopen jaren flink toegenomen. De boosdoener: droogte. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 43

Lekker soggen

Deze week worden onze redacteurs blij van lachen om Mark R., lessen over de media en het kunnen bijdragen aan de vismigratie in Utrecht. Lees meer

Een ritje maken

Een ritje maken

In dit verhaal van Sonja Buljevac maken Renée en haar oma een wandeling bij de boulevard van Vlissingen. Terwijl haar oma volop geniet, wordt Renée geconfronteerd met de gebeurtenissen van de vorige nacht. Lees meer

Hard//talk: Onderdak is een mensenrecht

Onderdak is een mensenrecht

Over dakloosheid hoeven we geen uitvoerige politieke discussies te voeren, aldus Jihane Chaara. Onderdak is namelijk niets minder dan een mensenrecht (iets wat men in de Nederlandse politiek even vergeten lijkt te zijn). Lees meer

De nobele kunst van het missen

De nobele kunst van het missen

Marthe van Bronkhorst mist een hoop dingen in haar leven. Haarelastiekjes, de deuk in de bank die ze maakte in het vakantiehuisje, en ze kan maar niet vergeten dat Philip Freriks gestopt is met het journaal. (kom terug, Philip!). Maar waar komt dit missen vandaan?
Met (voor de laatste keer!) een illustratie van Jessica Bacuna. Lees meer

Filmtrialoog: Nocturne

Nocturne

Onze redacteurs zagen Nocturne, een film over het maken van een film. Hoofdpersonage Alex rent een nacht lang door zijn eigen hoofd, op zoek naar het sluitende idee, de juiste acteurs, een kloppend verhaal. Het sprak esthetisch heel erg aan, maar zaaide ook een hoop verwarring. Lees meer

Nieuws in beeld: 13

Onze corona-aanpak laat talloze aardbewoners stikken

Dat het materiaal waarmee we onszelf tegen corona beschermen voor een golf aan afval zou zorgen, zagen we al van verre aankomen. Illustrator Simcha van der Veen is dan ook verbijsterd: waarom doen we hier niets tegen? Lees meer

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Absurditeit is de kracht van The Nose or Conspiracy of Mavericks

Dat je niet op zoek hoeft naar de diepere betekenis en ook enkel de vorm van een film kan waarderen, bewijst de animatiefilm 'The Nose or Conspiracy of Mavericks'. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Eindelijk lente

Eindelijk lente

Deze week worden we blij van een fijn boek, roze k-pop en Den Bosch. Lees meer

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Over Emma, millennials en de kostuumdramafase

Anna Visser is van jongs af aan een fervent liefhebber van Jane Austen. Een onlangs verschenen hervertelling van Emma werpt nieuw licht op haar hartstocht voor het kostuumdrama, maar misschien nog meer op haar zelfbeeld. Lees meer

Column: Wasverzachter

Wasverzachter

Een fietstochtje met twee vrienden voert Eva naar een nieuwbouwwijk, waar het leven bij nader inzien toch zo slecht nog niet zou zijn. Lees meer