Acht weken lang, iedere zondag een verhaal van Joost Baars, geïllustreerd door Nina Maissouradze. Al meer dan vijftien jaar werkt Joost in boekwinkels. De verhalen die hij tijdens zijn werk oppikt zijn haast even mooi als de boeken die hij verkoopt.
U wilt de lingua anglica
“Heeft u ook een Nederlandse vertaling van de King James Bible?”
“Die bestaat niet. De King James Bible is de benaming voor een bepaalde vertaling van de Bijbel in het Engels.”
“Ja, dat weet ik, maar daar wil ik dus de Nederlandse vertaling van.”
Wie werkt in een boekhandel, ondervindt wat het betekent dat Engels de lingua franca van deze tijd is. Er is in een boekwinkel een verlangen naar Engels dat verder gaat dan slechts het verlangen een boek te lezen in “de originele taal”.
Natuurlijk, dat is een reden voor veel mensen om een boek in het Engels te lezen. Om het in goed Nederlands te verklaren: poetry is what is lost in translation. Men heeft het idee: als ik het boek in de originele taal lees, kom ik dichter bij wat de auteur bedoelt. Dat is enerzijds natuurlijk zo, al komt een tekst in het Nederlands volgens mij weer dichter bij het lezers-ik, dat spreekt, denkt en droomt in het Nederlands. Om die reden lees ik juist als het om literatuur gaat graag een goede vertaling.
Veel mensen willen trouwens ook droge, economische of wetenschappelijke studies – boeken waar vermoedelijk weinig poëzie in de taal zit – liever niet in de vertaling lezen. Het is dan vaak of het een soort prestigekwestie is: ik kan dat heus wel.
Maar de liefde voor het Engels gaat nog veel verder. Engels is ook de taal van de wereld (niet van de regio), de taal van het belangrijke (niet van het overbodige), de taal van de roem (niet van de onzichtbaarheid) en de taal van de macht (niet van de machteloosheid). Engels is dus een manier om onderdeel te zijn van de wereld die ertoe doet.
Iemand zei ooit: "Het was een gewone katholieke vrouw, dus ik denk niet dat zij een Engelstalig boek bedoelde." Iemand die gewoon is, een archaïsch geloof aanhangt en ook nog vrouw is. Nee, zo iemand leest vast geen boeken in het Engels.
Illustratie: Nina Maissouradze
Engels is het respect dat je een Grote Belangrijke schrijver kunt toebedelen. Zelfs als hij niets met het Engels te maken heeft. 'Heeft u ook boeken van Paul Beagle?' – vragen van die variatie krijg ik regelmatig. Ooit kwam er een studente naar me toe met de vraag: 'Heeft u ook Mèdèm Bow-vary van Gustaf Flawbird?' Ze sprak het op z'n Engels uit, terwijl ze zelf Nederlands was.
U denkt misschien: heeft ze dan geen respect voor Gustave Flaubert? Maar dat is het niet, het is juist dat ze enorm respect heeft voor die schrijver. Zoveel dat ze denkt: die moet wel Engelstalig zijn. Er zijn veel Nederlanders die de boeken van Haruki Murakami (Japanner), Jo Nesbø (Noor) en zelfs Herman Koch (Nederlander) liever in het Engels lezen. Ze zeggen dan dat het Nederlands “gewoon veel minder goed klinkt”. Dat heeft volgens mij onder andere met dat respect te maken.
Maar ik denk ook dat het te maken heeft met dat lezers-ik dat ik eerder noemde. Lezen is geen objectieve bezigheid waarbij de lezer een vaststaande waarheid uit een tekst moet zien te halen. Lezen is ten diepste subjectief, een ontmoeting tussen een tekst en een lezer. Een specifieke lezer, een mens, een persoon. Lezen is dus, als je het goed doet, een bezigheid waarvan je zichtbaar wordt voor jezelf, waarvan je jezelf wordt. Lezen maakt je specifiek, lezen maakt je een ik. Maar veel mensen willen in deze tijd juist het omgekeerde. Want met een specifiek ik hangen specifieke verlangens, dromen, emoties, overtuigingen en dus verantwoordelijkheden samen. Die willen veel mensen niet. Ze willen liever onzichtbaar worden, niet bestaan, en opgaan in het algemeen van de lingua anglica.
Wie het Engels niet machtig is, en dus nooit kan opgaan in dat algemeen, kan wanhopig worden.
“Als er in Nederland een Bijbelvertaling verschijnt, dan is het een vertaling van de brontekst, dus niet uit het Engels. Je hebt wel, bijvoorbeeld, de Statenvertaling. Dat is een van de oudste vertalingen, en komt als zodanig misschien het dichtst bij de King James Bible, hoewel het een heel ander soort vertaling is.”
“Ja precies. Maar mijn Engels is niet zo goed, en daarom zou ik graag een Nederlandse vertaling hebben.”
--
Joost Baars is dichter, essayist en boekverkoper.
Nina Maissouradze is illustrator.
