Mooie mensen hebben het maar zwaar. De blik van de ander volgt hen overal. Sartre biedt een oplossing." /> Mooie mensen hebben het maar zwaar. De blik van de ander volgt hen overal. Sartre biedt een oplossing." />
Asset 14

Zien en gezien worden

In 1943 schreef Sartre al over de blik van de ander. Jennifer Egan toont in Look at me hoe een mens zijn vermogen om zichzelf vorm te geven verliest en tot een gestolde vorm verwordt. Blikken kunnen doden.

Wij kijken allemaal graag naar mooie mensen. Maar hoe is het voor de mooie mens die de hele dag bekeken wordt wegens onweerstaanbare schoonheid? Dat vroeg ik me af terwijl ik met een prachtig Frans stel op hetzelfde vliegtuig wachtte. Hij een jongere, verfijndere versie van Jude Law, zij van Marisa Tomei. Ze leken ook nog geduldig en intellectueel, in elk geval waren ze stil en lazen ze boeken. Ik voelde me in aanwezigheid van heiligen. Je reinste aanbidding. Ik had ze willen tekenen om ze te kunnen meenemen, te vatten, hun schoonheid te beheersen.

De blik van de ander

Mensen zo mooi als dit Franse stel hebben het zwaar. De blik van de ander volgt hen overal en wie zich bekeken weet, gaat zich anders gedragen. Sartre zei het al, in L’Être et le Néant (1943): de blik van de ander maakt een ding van je. Zolang je opgaat in een bepaalde activiteit zonder dat je het gevoel hebt bekeken te worden ben je volgens Sartre ‘subject’, in jezelf. Maar zodra je merkt dat iemand je bekijkt, word je een object. Stel je voor dat je in je kamer aan het dansen bent en dan ineens merkt dat de overbuurman staat te loeren: dan zul je beschaamd of geïrriteerd zijn. Die buurman heeft je gezien, geplaatst, gelabeld. Sartre heeft echter een oplossing: terugkijken naar je buurman. Wie het oordeel van de ander durft te trotseren door hem recht in de ogen te blijven kijken, herwint zijn subjectiviteit.

Jennifer Egans roman Look at me (al uit 2001, maar dankzij het succes van A Visit from the Goon Squad weer overal verkrijgbaar) gaat over zien en gezien worden en de verhouding tussen schoonheid en identiteit. Wie wordt gezien, waarom en hoe? Betekent niet gezien worden dat je er minder of niet bent? Of geeft niet gezien worden juist de rust om je zelf te kunnen blijven vormgeven? In Look at me zitten twee personages die Charlotte heten, een dertiger en een tienermeisje. De dertiger was een succesvol model. Na een auto-ongeluk heeft zij een gezichtsoperatie ondergaan waardoor haar uiterlijk is veranderd. Charlotte ziet er vrijwel hetzelfde uit als voor het ongeluk, maar niet exact. Er is iets verloren gegaan, het ondefinieerbare dat haar gezicht zo beeldschoon maakte. Ze merkt dit doordat ze na het ongeluk niet meer door anderen wordt herkend, en niet meer zoveel wordt bekeken zoals voorheen. "After the accident, I became less visible."

Niet meer gezien worden is voor Charlotte een ramp, want haar schoonheid was alles wat er was. Ze was haar gezicht. Als model was het haar vak bekeken te worden en een object te zijn, een combinatie van prettig op elkaar afgestemde vormen en kleuren, om een bepaald product of idee aan de man te brengen. Het hoort bij de professionaliteit van een model om de blik van de toeschouwer niet te verwarren met de blik van de ander in het dagelijks leven; modellen hoeven zich niet betrapt te voelen. In theorie zouden modellen in en uit hun rol moeten kunnen stappen als in een paar schoenen. Charlotte kan haar schoenen echter niet meer uit doen, zij is alleen nog deze rol. Zij heeft haar identiteit helemaal door de blik van de ander laten bepalen. Ze lijkt dat vrijwillig te doen: ze gebruikt haar uiterlijk als een pantser om intimiteit af te weren. Zolang niemand haar werkelijk kent, kan ook niemand haar kwetsen. Daarnaast gaat ze ervan uit dat wat ze ook over zichzelf zal zeggen, een ander er toch mee aan de haal zal gaan en er toch zijn eigen beeld van zal maken.

"I was careful to limit my promises. If I cared about someone, I did my best to mean what I said as I said it. But I’d given up on the whole truth, much less my ability to tell it. Most of the time, I didn’t even try. My philosophy, if you will, was eerily suited to what became my life; different cities week to week, a constant flow of settings and people; as my surroundings dissolved and reconstituted themselves, it seemed only natural that I do the same."

High school politics

Charlotte's filosofie is valide, maar het maakt haar leven leeg. Ze leeft in een spiegelpaleis, waarin alleen uiterlijkheden tellen als waarheid. Als mensen proberen verder te kijken dan haar uiterlijk, raakt ze in paniek. Iets over zichzelf vertellen, iets wat op dat moment waar is, is fysiek voor haar onmogelijk geworden. De woorden stokken in haar keel. Charlotte is de belichaming van schone schijn. Ze heeft geen idee wie ze is of kan zijn zonder de blik van de ander.

Tegenover deze mooie Charlotte staat een andere Charlotte: een tienermeisje dat helemaal niet mooi is. Lelijk is ze ook niet, eerder apart. Ze draagt een bril en gebruikt geen make-up. Charlotte is vooral geïnteresseerd in tropische vissen, niet in haar uiterlijk of wat anderen daarvan vinden. Ze is eigenzinnig. Haar broertje bewondert haar vanwege haar moed haar eigen wil te volgen.

Deze Charlotte is nieuwsgierig, maar ook wat wereldvreemd en te goed van vertrouwen. Ze heeft geen enkel besef van de high school politics. Ze heeft seks met een populaire jongen op haar school en het resultaat is teleurstellend, maar Charlotte is vooral verbaasd over wat er daarna gebeurt. Haar medescholieren wijzen haar af, als ze horen dat ze zich seks heeft toegeëigend waar zij, in haar sociale positie, geen recht op heeft. Charlotte bezit zichzelf niet meer: roddels maken haar zichtbaar. Charlotte’s reactie is niet Sartre’s oplossing om terug te kijken. Ze vlucht weg en verandert van school.

The shadow self

Terwijl de jonge Charlotte wegkijkt, is de mooie Charlotte juist een nauwkeurig waarnemer van anderen. Wellicht geeft haar pantser van schoonheid en leugens haar de ruimte om meer aandacht te besteden aan wie de ander is. Deze Charlotte ziet de shadow self, de onaangename verborgen kant van mensen, op het moment dat zij zich ongezien wanen, of te moe zijn om de schijn op te houden, om zich te schikken in de rol die de ander heeft bedacht. Ze schrijft over een ontmoeting met een man:

"This was always interesting: the moment when the surface first peeled away and what was underneath – desire, perversion, whatever it might be – moved into light. The truth. I wanted to see it. Everyone was a liar, blah-blahing their way through life, pretending to be good and constant, to have and to hold and all that. Everyone was a politician, wearing a pious face until the last possible moment when the press unearthed a taste for child amputees or a beheaded mistress chained to a radiator. (…) [I]t was only as he rose from the bed, his body illuminated by the colored lights of the city, that I caught the glint of calculation behind his eyes, a cold, blank set to his face. His shadow self, and not a nice one."

Het contrast tussen de twee seksscènes van de twee Charlottes toont dat het scherp observeren van anderen als zelfbescherming werkt, maar niet kan samengaan met het uitdrukken van het eigen zelf. Anders dan je op basis van schoonheid en ijdelheid zou verwachten gaat de jonge Charlotte in zichzelf op; de oudere Charlotte gaat op in de ander. De eerste kijkt niet goed, de tweede laat zich niet zien. Beide uitersten leveren problemen op.

Is er een oplossing, een middenweg? "We are what we see," oppert een ander personage. We weten nooit hoe de ander werkt. Dat brengt onzekerheid in menselijke verhoudingen en in het vormen van een zelfbeeld. Het zelf is voortdurend in verandering. Maar om überhaupt een zelf te kunnen vormen is het noodzakelijk je te verhouden tot de ander, te merken waar het zelf ophoudt en de ander begint. Dat kunnen we alleen leren als we zien én gezien worden en daar de balans in blijven zoeken. Het Franse stel was daar goed in, soms keken ze even naar me, vriendelijk en kalm, om dan weer gewoon verder te gaan waar ze mee bezig waren. Schoonheid sluit subjectiviteit niet uit, zolang je maar niet gaat geloven dat je het object bent dat anderen van je willen maken.

--
Dit is een gastbijdrage van Emy Koopman (Groningen, 1985). Ze studeerde Literatuurwetenschappen en Klinische psychologie en was chef eindredactie voor Vooys.

Mail

Emy Koopman (1985) is Hard//hoofd-redactielid, literatuurwetenschapper, psycholoog en schrijver. Haar debuutroman Orewoet verscheen in september 2016 bij Prometheus. // emy@hardhoofd.com

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
 Nee, jijbakt er niets van!

Nee, jijbakt er niets van!

De in Los Angeles geboren illustrator Sebastian Eisenberg woont sinds kort in België. Hij ervaart hoe het is om de Amerikaanse verkiezingen vanuit Europa te volgen. Lees meer

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Waarom de term outsider art niet thuishoort in de inclusieve musea van nu

Outsider art is in zwang bij musea die pleiten voor diversiteit. Amber Bloos vraagt zich af of de term nu echt bijdraagt aan de erkenning van de kunstwerken van gemarginaliseerde mensen. Lees meer

Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait 5

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan