Asset 14

Waarom walgen wij?

Filosoof Farid Zahnoun vraagt zich af wat walging is. Pis, stront, snot, puisten en smegma: het zijn vaak menselijke stoffen die ons doen walgen. Maar tranen dan weer niet. Waarom walgen wij?

“Heeft u misschien een sigaretje voor me?” Het station van Luik, ik ben op zoek naar de trein die mij terug naar Antwerpen moet brengen na een conferentie over mijn onderzoeksonderwerp: walging. Een man, niet echt een fris type, vraagt mij om een sigaret. Ik steek net mijn laatste op, dus ik moet hem teleurstellen. Hij vraagt me of ik het sigaretje misschien wil delen. Zo te zien heeft deze man al een tijd geen tandenborstel meer ter hand genomen. Niet dat hij nog veel tanden heeft, wel enkele bruine stompjes. Ik neem nog een laatste haal van de sigaret. “Je mag ’m houden,” doe ik joviaal. De sigaret, of is het de aanblik van de man, werkt op mijn darmen, en ik rep mij naar het stationstoilet. De wc-bril is, zoals het hoort in een station, smerig. Tot overmaat van ramp is hij ook warm. Hier heeft net iemand lang op gezeten.

Waarom delen we zonder aarzelen een sigaret met een vriend, maar niet met een vreemde? Waarom vinden we het gezellig om uren met de krant op de pot te zitten, maar willen we niet geconfronteerd worden met het feit dat een vreemde dat ook doet?

illustratie: Canan Yurdakul

Illustratie: Canan Yurdakul

Waarom walgt een mens? Wat is walging? Is het bijvoorbeeld een emotie? Daar is binnen de psychologie nog steeds geen consensus over. Het lijkt in de eerste plaats een intuïtieve en reflexmatige reactie: je van het walgelijke afwenden is haast even natuurlijk als de reflex om opzij te springen voor een auto die je omver dreigt te rijden. Toch is er meer aan de hand. Walging mag dan wel een heel natuurlijke reactie lijken, andere zoogdieren kennen dit gevoel niet. En ook bij de mens duikt walging niet op tijdens de eerste levensjaren. Een peuter zou met plezier zijn koekje delen met die vieze oude man met z’n bruine tandenstompjes.

De ene walging is de andere niet

Walgen om een warme wc-bril of de geur van uitwerpselen moeten we ook onderscheiden van voedselgerelateerde afkeer. Die is wél aangeboren en blijkt zowel bij zoogdieren als bij baby’s voor te komen. Witlof is gezond, de meeste peuters lusten het niet. Dat is niet toevallig: veel bittere zaken die we in de natuur tegenkomen zijn inderdaad giftig. Mochten we niet over dit aangeboren vermogen beschikken, waren we waarschijnlijk al lang uitgestorven.

Hoewel beide ongetwijfeld met elkaar verbonden zijn, is deze evolutionair nuttige afkeerreflex niet hetzelfde als walging. Ook bepaalde beelden of handelingen kunnen iemand doen kokhalzen. In evolutionair opzicht is je neus snuiten in je hand volstrekt ongevaarlijk, maar wanneer we iemand het op straat zien doen, zullen we weinig geneigd zijn nader kennis te maken met deze persoon. Kortom, walging is meer dan een biologisch-evolutionair mechanisme dat ons voor het eten van schadelijke stoffen moet behoeden.

Ook in antropologisch opzicht is walging een vreemd verschijnsel. Het lijdt geen twijfel dat walging een universeel menselijke reactie is. Er zijn geen culturen bekend waar de walgrespons niet voorkomt, wat opnieuw wijst op een biologische verankering. Maar wat we dan als walgelijk beschouwen, verschilt van mens tot mens en van cultuur tot cultuur. Los van een paar ‘universals’ die blijkbaar overal mensen doen kokhalzen (feces, speeksel, menstruatiebloed, braaksel...) is ‘het walgelijke’ ontzettend divers. Een paardenbiefstuk is bij ons heel normaal, in de Angelsaksische wereld is paardenvlees eten ondenkbaar. Boeren aan tafel vinden de meeste mensen in het Westen degoutant, in China heeft niemand er problemen mee. En dan hebben we het nog niet over de talloze religieuze voorschriften die bepalen wat wel of niet mag gegeten of aangeraakt worden. Sla er Leviticus maar even op na. Samengevat: walging is universeel, het walgelijke is dat niet.

Walging is universeel, het walgelijke is dat niet.

Een derde eigenaardigheid heeft te maken met de verschillen tussen welke dingen precies ons doen walgen. De Britse filosoof Colin McGinn onderscheidt in zijn boek The Meaning of Disgust een negental categorieën van dingen die walging oproepen. Twee elementen uit zijn betoog vallen op: het walgelijke blijkt vrijwel altijd uit organisch materiaal te bestaan. Zelfs wanneer dit niet het geval is, duikt de walging op via associatie (denk aan plastic namaakstront). Ten tweede blijkt het object van walging erg vaak met het menselijk lichaam te maken. Dat laatste vind ik interessant.

Ik ben ook mijn drol

Dat er zoiets bestaat als ‘een ziel’ is wetenschappelijk op zijn zachtst gezegd erg onwaarschijnlijk. Toch kennen we allemaal het gevoel van niet samen te vallen met ons lichaam. Ik bedoel niet een of andere spirituele belevenis, maar de ervaring dat je jezelf niet meer in je eigen lichaam herkent. Als ik mijn lichaam ben, ben ik dan ook de nagel aan mijn kleine teen die traag maar zeker verder groeit? Ben ik dan ook de eerste grijze haar die buiten mijn weten om wortel heeft geschoten op hoofd? Ben ik dan ook de bruine substantie die nu nog in mijn endeldarm zit, maar zo dadelijk van het stationstoilet zijn tocht naar de oceaan zal beginnen? Walging bevindt zich op dit spanningsveld tussen het ‘ik’ en de betekenisloze materialiteit van ons eigen lichaam.

Dingen die we vies vinden aan het lichaam kunnen we opdelen in:
- zaken die door het lichaam worden uit- of afgescheiden (feces, urine, sperma, menstruatiebloed, etter, oorsmeer, snot, speeksel, smegma, boeren, winden);
- dingen die normaal deel uitmaken van het lichaam, maar die zich losgemaakt hebben (nagels, haren, huidschilfers, roos, afgepelde korstjes);
- zaken die zich normaal in het lichaam bevinden, maar om de een of andere reden aan de buitenkant zijn terecht gekomen (naast braaksel en bloed ook alle menselijke organen waar we doorgaans gelukkig niet mee geconfronteerd worden: darmen, maag, nieren, lever, galblaas, baarmoeder, … en ook de hersenen zelf);
- ten slotte kunnen we ook vies zijn van dingen die het lichaam ‘tekenen’: wijnvlekken, wratten, mee-eters, acne, brandwonden, littekens, haargroei op vreemde plaatsen of extreme zwaarlijvigheid.

Zweet interpreteren

Een goede strategie om te achterhalen waarom we al die dingen in meer of mindere mate walgelijk vinden, lijkt mij om ook eens de omgekeerde vraag te stellen: is er een lichamelijk product waar we onze neus niet voor ophalen?

Is er een lichamelijk product waar we onze neus niet voor ophalen?

Het beste voorbeeld dat ik hier kan bedenken zijn tranen. De vloeistof die uit de ogen stroomt van iemand die huilt, vinden we niet vies. Waarom? Voor zover ik weet zijn hier twee verklaringen voor in omloop. Zo zou onze tolerantie voor tranen te maken hebben met het feit dat ze zo op water lijken. Water wordt nu eenmaal geassocieerd met zuiverheid, waardoor ook tranen een zuiver karakter krijgen.

Maar stel, je ziet een mooi meisje huilen. Je hebt met haar te doen en vraagt wat er scheelt. "Niks”, zegt ze gemoedelijk, “ik heb alleen een ontstoken oog.” Op dat moment kan het oogvocht, dat we aanvankelijk interpreteerden als uitdrukking van verdriet, wel degelijk iets afstotelijks worden. Iets gelijkaardigs is er aan de hand met zweet. Het zweet van een atleet na een intensieve inspanning is oneindig minder walgelijk dan de okselvijvers van een vreemde op de tram. En we willen misschien wel geloven dat het hier om een ander soort zweet gaat, louter fysiologisch gezien is er geen verschil.

De tweede verklaring stelt dat we geen probleem hebben met tranen omdat ze uniek menselijk zijn. Misschien dat bepaalde primaten kunnen lachen, huilen lijkt enkel voor de mens te zijn weggelegd. Kan dit onze mildheid ten aanzien van het oogvocht verklaren? Dat zou betekenen dat alles wat lichamelijk gezien uniek menselijk is, immuun zou zijn voor onze walgrespons, wat absoluut niet klopt. Bovendien vinden we bepaalde ‘viezigheden’ veel minder storend bij dieren dan bij mensen. Uitglijden in een koeienvlaai is minder vies dan uitglijden in een mensendrol.

Een koeienvlaai is minder vies dan een mensendrol.

Tranen, in tegenstelling tot al onze andere secreties en excreties, hebben dus een symbolisch karakter. Ze betekenen iets: verdriet, ontroering. Ook zweet kan een symbolische lading hebben. Als we zweet interpreteren als uitdrukking van iets waardevols (noeste arbeid, sport, seks) vinden we het niet meer walgelijk. We lijken dus problemen te hebben als het lichaam zich ‘buiten ons om’ als louter lichaam manifesteert, en niet als symbolische uitdrukking van iets anders.

De geur in het toilet van dit station betekent niets meer dan het resultaat van een darmreflex. Daar valt niets meer aan te interpreteren. Er zit weinig anders op dan mijn adem inhouden en snel te doen wat mijn lichaam moet doen. Ik denk aan de ouwe stakker op het perron, en hoe ik ook probeer, ik zie geen symboliek in smerige oudemannentanden. Ik vraag me af: als hij zou huilen, zou de theorie dan ook omgekeerd werken:  dat mijn walging verwijnt en ik troostend mijn sigaret met hem zou delen?

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

(Bos)rebellen

(Bos)rebellen

Deze week worden onze redacteurs blij van die film over het naderende Eurovisie Songfestival, eetbare bloemen en een onterecht vergeten dichter. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Alleen samen krijgen we u eronder

Alleen samen krijgen we u eronder

Mark Rutte is het niet vergeten, vanaf vandaag wordt alles soepel! Geef vooral weer die drie zoenen en alsjeblieft: dicht op de mond graag. Waarom zou je denken aan de uitgeputte zorg en de oplopende IC-cijfers als je ook aan jezelf kan denken? Nou dan. Lees meer

Met (voor het eerst!) een illustratie van Melcher Oosterman. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 45

Goed advies

Deze week worden onze redacteurs blij van praktische zaken: goed advies, een nieuw rijbewijs en fijne muziek. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer

Alles Vijf Sterren: 44

Warm en comfortabel

Deze week worden onze redacteurs blij van een goede jas en muziek om mee naar bed te gaan (of juist mee op te staan). Lees meer

 Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Digikunst spuwt broeikasgassen in de cloud

Het maken van de digitale kunstwerken kost ‘kolossale hoeveelheden’ rekenkracht van computers, aldus the New York Times. Lees meer

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

Nederland is boos. Waarom Jesse niet?

De nieuwste verkiezingen lieten ons weer eens zien hoe Nederland aan het afglijden is naar het rechtereinde van de politiek. Hoe kan dat? Is het niet tijd dat links even boos wordt als Wilders en Baudet? Lees meer

Gezien door een kunstwerk

Gezien door een kunstwerk

Doordat fysieke kunstexposities bijna nergens georganiseerd worden, zoeken kunstinstellingen andere wegen om hun werk ten toon te spreiden. Caecilia Rasch mist de ontmoeting met het kunstwerk, en vooral: erdoor gezien worden. Lees meer

Een dag uit het leven

Een dag in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt

Er zijn zoveel dingen die je zou kunnen zijn. Bioboer, au-pair à Paris, muze, schrijver, schilder, heks... En tegelijk heb je maar één leven om al je ambities in waar te maken. Lies Jo Vandenhende deconstrueert deze tragiek liefdevol door ons een dag mee te nemen in het hoofd van een lichaam dat niet uit bed raakt. Met een illustratie van Tonke Koppelaar. Lees meer

Automatische concepten 38

Hard//hoofd zoekt een nieuwe adjunct-hoofdredacteur

De adjunct-hoofdredacteur is het aanspreekpunt voor redacteuren en heeft een stem in belangrijke beslissingen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties) 2

Hard//hoofd zoekt een beeldredacteur (illustraties)

Ter ondersteuning van de chef Illustratie zijn wij op zoek naar een beeldredacteur illustraties. Lees meer