De overvloed aan informatie is niet nieuw, de opslagmogelijkheden wel. Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die impulsen te vergeten." /> De overvloed aan informatie is niet nieuw, de opslagmogelijkheden wel. Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die impulsen te vergeten." />
Asset 14

Oneindig virtueel geheugen

◊ entree

Entree

Gedurende het hele jaar zal hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samenwerken met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Night's eveneens onderdeel uitmaken van het programma. Het thema is deze keer "Second Life".

De overvloed aan informatie is geen nieuw probleem, in 1945 en zelfs 1545 maakten we ons hier ook al zorgen over. De ongekende opslagmogelijkheden van het internet laten ons al deze impulsen beter ordenen. Maar is dit wel zo'n zegen? Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die informatie te vergeten.

Het was 1945 en zomer en in The Atlantic Monthly ontvouwde Vannevar Bush, ingenieur, politiek adviseur en directeur van het Amerikaanse Office of Scientific Research and Development, zijn visie voor de toekomst. Bush had net leiding gegeven aan een team van zesduizend wetenschappers die hun professie in dienst van het winnen van de oorlog hadden gesteld. Met die missie nagenoeg geslaagd was een nieuw doel nodig. Wat is een mens als niet een perpetuum mobile voor het opstellen, najagen en behalen van doelen? Wat is het leven als niet één lange exercitie in bezigheidstherapie?

Bush schreef in 1945 dat de moeilijkheid – in 1945 mochten zaken in Amerika nog gewoon moeilijk, lastig of problematisch zijn, in plaats van de eufemistische ‘uitdaging’ van nu – zat in het feit dat de publicatie van kennis onze capaciteit om er gebruik van te maken ver oversteeg. "De som van menselijke ervaring breidt ongelofelijk snel uit, maar onze middelen om die som te bevatten en door te kammen liepen hopeloos achter," aldus Bush. De nieuwe taak waarvan wetenschappers zich moesten gaan kwijten zat ‘m in die discrepantie: het was aan de wetenschap een ‘instrument’ te ontwikkelen om aan de informatieovervloed het hoofd te bieden.

De feiten lopen voor ons uit. We produceren informatie sneller dan we het kunnen opslaan en ordenen. De bibliotheek, de index, en het aantekeningenboek zijn allemaal een expressie van het verlangen het verleden en het heden kenbaar, doorzoekbaar, en overzichtelijk te maken. Wanneer we denken dat we er bijna zijn, steekt een nieuw medium de kop op en stort een nog grotere lading feiten over ons uit en dreigen we weer te verzuipen in de ‘tsunami van informatie’, zoals dagblad Trouw begin dit jaar schreef in een artikel over een ‘nieuwe ziekte’: infobesitas. Nieuw?

Vroeger

Het was 1545 en de Zwitserse geleerde Conrad Gesner was eindelijk klaar met het opstellen van zijn Bibliotheca Universalis, een alfabetisch compendium van alle boeken die tot dan toe gepubliceerd waren in het Latijn, Grieks, of Hebreeuws. In zijn voorwoord noemde Gesner een verschijnsel waarover hij en zijn tijdgenoten, amper een eeuw na de uitvinding van de boekdrukkunst, zich ernstig zorgen maakten: informatieovervloed. Gesner riep alle koningen, prinsen en geleerden ter wereld op een oplossing te vinden voor dit probleem, de "verwarrende en schadelijke hoeveelheid aan boeken."

Vier eeuwen later was die hoeveelheid natuurlijk alleen maar toegenomen. Vannevar Bush had al een naam bedacht voor het gedroomde instrument dat wetenschappers nog moesten verwezenlijken: de Memex, een ‘apparaat waarin een individu al zijn boeken, archieven, en communicatie kan opslaan, en dat zo gemechaniseerd is dat het ongelofelijk snel en flexibel geraadpleegd kan worden.’ De Memex zou eruitzien als een bureau, en hoewel het ‘misschien ook op afstand bediend kan worden, is het eerst en vooral een meubelstuk waar de mens aan werkt. Bovenop staan schuine, doorzichtige schermen, waarop materiaal geprojecteerd kan worden. Er is een toetsenbord, en er zijn knoppen en hendels,’ schreef Bush. De informatie in de Memex zou op basis van associaties en codes oproepbaar zijn. Al met al is het niet vreemd dat mediawetenschappers van nu de Memex omarmen als de hypothetische voorloper van de computer-met-internet, hyperlinks en zoekmachines.

Beeld: The Atlantic Monthly (1945)

Je denkt dat je er bent, en dan blijk je verder van huis dan ooit. De hoeveelheid boeken was te groot voor Gesners papieren index, maar is dat niet voor de servers van Google Books. De Memex van Bush is gearriveerd: kleiner weliswaar, en op basis van nullen en enen in plaats van microfilm, maar evengoed een ‘uitgebreide en intieme toevoeging aan het geheugen.’ De informatiestroom is welbeschouwd nog nooit zo goed te kanaliseren geweest, en toch spreken we van een overvloed: nu we eindelijk alles kunnen onthouden, blijkt het verleden te alomtegenwoordig, heet de traditie een ‘last’, en verlangen we naar een wedergeboorte, een nieuw begin, een second life.

Wat we met z’n allen willen, is naar Amerika. Niet het Amerika van nu, maar dat van de 18e en 19e eeuw: een beloofd land, een bestemming voor pioniers en gelukszoekers die kwamen om zichzelf opnieuw uit te vinden. De architectuur, gebruiken en tradities van de Oude Wereld liet je ten Oosten van de Atlantische Oceaan liggen, en in Amerika wachtte een verse start. Dat Amerika, het Wilde Westen, bestaat niet meer, maar blijft een aantrekkelijk concept voor de Romantici onder ons. Het is het blanke canvas waar een creatief genie van kan maken wat het wil – en als Rousseau, die Romanticus van het eerste uur, geloven we in het bestaan van een creatief genie in ieder van ons. Wat zijn wij als niet Romantisch, wij met onze ideeën over individualiteit en originaliteit? Met ons verlangen naar authenticiteit, oprechtheid, natuurlijkheid? Met ons geloof in geniale kunstenaars en vriendschap en liefde – rauwe, gepassioneerde, échte liefde?

Nu

Het was 2010 en zomer en rechtsgeleerde Jeffrey Rosen schreef in de New York Times over het grote probleem van het internet. ‘Het web betekent het einde van het vergeten,’ schreef hij: al je online acties blijven bewaard, en kunnen, of je nu wil of niet, worden opgeroepen door toekomstige werkgevers, geliefden, en zorgverzekeraars. Elke foto van jou dronken op een feestje, elk commentaar dat je in een radicale bui op een Marxistische website zette, niets wordt vergeten. Wat de Amerikaanse frontier zo aantrekkelijk maakte – de belofte dat je jezelf er opnieuw kon uitvinden – doet in de 21e eeuw geen opgeld meer: een beetje Googlaar zou in Mad Men Don Drapers ware identiteit zó achterhalen.

Hoe vergeet je in een wereld met virtueel onuitputtelijke opslagcapaciteit? Hoe laat je de architectuur van je heimat achter je als Google Streetview je uitnodigt door je oude straat te lopen, waar ter wereld je ook bent? Zelfs Facebook geeft me nu, ongevraagd en onverwacht, ‘photo memories’: op een winterse dag in Brooklyn zie ik plotseling mezelf – drie jaar jonger en in nazomerzonlicht wachtend op een concert van Arcade Fire – rechtsbovenaan mijn scherm verschijnen. Willekeurig, griezelig bijna – de moderne Memex bootst de werking van het menselijk geheugen bijna beter na dan het geheugen zelf ooit zou kunnen.

Het einde van het vergeten is een probleem, Rosen noemt het een ‘existentieel’ probleem, voor ons Romantici. Voor wie gelooft in oorspronkelijkheid is het lastig creëren op het moment dat je niet meer vergeten kan: volledig opgeslagen en gedigitaliseerd dringt het verleden zich op, maakt een lange neus en wijst ons op de banaliteit van onze preoccupaties. Onze problemen dateren van 1945, van 1545 zelfs. Het blijkt allemaal één grote grap te zijn: de mens is Tantalus, de wereld Groundhog Day, het leven een eeuwenlange herhaling van zetten.

Misschien is dit dan het nieuwe doel dat wetenschappers moeten nastreven, de uitdaging waar we onze koningen, prinsen en geleerden voor moeten stellen: een ‘instrument’ te vinden om ons te helpen vergeten. De Romanticus wil zichzelf verliezen in het moment: we leven nog steeds in de Romantiek, de techniek is ons vooruitgesneld. En als de wetenschappers het niet doen, laat de kunstenaars dan aan de slag gaan. We hebben lang genoeg onthouden, geordend, en opgeslagen. Laat de korte termijn nu maar regeren, laten we ons onderdompelen in informatieovervloed, de weg kwijt raken, en vergeten.

Aanstaande vrijdag 10 december vindt de derde editie van Late Night Café plaats in het Concertgebouw te Amsterdam. In relatie tot het thema van deze avond, "Second Life", wijst Lynn ons op de uitdaging om, in een tijdperk dat ons 'menselijk virtueel geheugen' eindeloos lijkt, opnieuw te kunnen vergeten.

Mail

Lynn

Verzamel kunst en steun ons
of word magazine abonnee

Sluit je aan

Wil je meer Hard//hoofd?
Meld je aan voor een nieuwsbrief!

Schrijf je in
test
het laatste
Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Wat ik zou moeten zijn is niet wie ik ben

Bouchra Aouriaghel schrijft over opgroeien en leren dat je erbij hoort, maar eigenlijk ook weer niet. Als een kameleon verplaatst ze zich tussen twee werelden, eentje waarin ze Nederlands spreekt, en verbaasd wordt aangekeken als de juiste klanken in de juiste volgorde haar mond verlaten, en eentje waarin ze Marrokaans spreekt, goed genoeg om met haar ouders te kunnen communiceren, maar als ze de diepte in wil, komt het er ineens stotterend uit. En wat als de wereld je vraagt om te kiezen? Lees meer

Mosterdsoep

Onvermijdelijk

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Noura Harrath wordt een kind geboren dat daar misschien helemaal niet wilde zijn, of misschien nóg niet. 'Er waren weinig zachte plekken die voelden als een eeuwige omhelzing.' Lees meer

Mosterdsoep 4

Bijsluiter

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In deze tekst van Fleur Hagi staan we op het punt een hele belangrijke beslissing te nemen. Lees meer

Mosterdsoep 8

Moedertaal en Opvoedlessen van een martelaar

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Vandaag lees je twee gedichten van Lina Al-Hassany. ‘Draag de lasten van de wereld niet op je schouders. Graaf de kuilen voor de doden niet in je tuin. Breng het verleden nooit meer aan het licht.’ Lees meer

Mosterdsoep 5

Steltenloper

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. In het verhaal van Jan Truijens Martinez ziet de hoofdpersoon zijn ex-vriendin met haar nieuwe vriend op theaterfestival De Parade. Tussen de lampjes van de zweefmolen en de flitsende polaroidcamera schiet ook de gedachte aan haar door zijn hoofd. Lees meer

Mosterdsoep 7

Beetje bij beetje

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Mina Yasien schreef een verhaal over een dochter die met haar moeder mee naar een afspraak gaat om te vertalen, over wat er tussen de regels door verloren kan gaan en of je een vervelende boodschap verzachtend moet vertalen. 'Niemand verstond alles en toch kwam iedereen overal achter.' Lees meer

Mosterdsoep 3

[Gedicht zonder titel]

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Fleur Hagi kent de wereld niet meer zoals ze die zich herinnerde, maar wat als ze deze nieuwe wereld niet meer wil kennen? 'Meer dan een appel / is nodig / om te onderscheiden / tussen goed en slecht' Lees meer

IDFA-bespreking <em>‘Between Revolutions’</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd 1

IDFA-bespreking ‘Between Revolutions’

De film Between Revolutions volgt een groep pro-Palestijnse, queer activisten in Berlijn. Regisseur Ruben Desiere zoekt samen met de activisten naar agency voor zijn personages. In die zoektocht wordt een interessant spel met fictie en realiteit gespeeld. Lees meer

IDFA-bespreking <em>Between Revolutions</em> en drie andere tips van de redactie van Hard//hoofd

IDFA-tips van Hard//hoofd – ‘You Can See Everything’, ‘Nuisance Bear’ en ‘Romare Bearden’

De IDFA-tips van Jochum Veenstra, Nora de Bruine en Sander Bortier: You Can See Everything, Nuisance Bear en Alter Ego of Romare Bearden. Lees meer

Mosterdsoep 2

Het woord 'vervreemding'

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Vandaag lees je op Hard//hoofd het verhaal van Lidice Michelle Melara Minero. 'Ik hoorde ze typen en daarna waren ze hun werk aan het uitdelen. En ik? Ik was bezig met het begrijpen van het woord.' Lees meer

Mosterdsoep 9

Potentie

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Het gedicht van Nourelhouda Kassi zit vol potentie. Potentie om 'het' te maken, potentie om 'er' te komen, vriendschapspotentie, partnerpotentie, potentie om zo veel goeds de wereld in te brengen. '‘en nu?’ / tussen alles / wat ik was, en alles wat ik kon worden.' Lees meer

Mosterdsoep 1

Mosterdsoep

Afgelopen jaar namen meer dan tien schrijftalenten deel aan het talentontwikkelingstraject van El Hizjra. Deze week lees je op Hard//hoofd hun verhalen en gedichten die de complexiteit en verbinding van vervreemding opzoeken. Met vandaag: het verhaal van Leila Mrabet, waarin de hoofdpersoon jarenlang op zoek gaat naar de smaak van mosterdsoep die overeenkomt met een herinnering. Lees meer

Berbers gebogen

Berbers gebogen

'Een vaderskant bijt nooit niet. Ze wensen in hun smeekbedes smakkend dat we slappe groentestukken blijven.’ Imane Karroumi El Bouchtati schrijft over ziek zijn, paternale familietafels en hoe verstrikte tongen geen geruchten kunnen tegenspreken. Lees meer

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Dromen over kinken in internetkabels en gaatjes in naveltruitjes: is er in het AI-tijdperk nog ruimte voor verrassing?

Vintagejagers, opgelet! In haar nieuwste column werpt Loïs Blank een kritische blik op een ontwikkeling die misschien niet helemaal onverwacht komt: de tweedehandsmarkt wordt in een fastfashionjasje gestoken. Daarmee dreigt ook een markt die ooit draaide om avontuur en goede bedoelingen steeds verder te plastificeren. Lees meer

Meneer de dominee

Meneer de dominee

De vader van Martijn van Arkel werkt voor God. Als dominee zijn zijn dagen gevuld met de kerk, de gemeente, de Heilige Zoon, maar heeft daardoor minder tijd voor zijn andere twee zoons. In deze gedichten beschrijft Martijn het gemis, de verwijten, en vooral het verlangen naar een vader: geen dominee, geen herder, maar iemand die het licht uit doet en wiens fiets in de schuur staat. Lees meer

Batik Karas

Batik Karas

In dit verhaal van Ariane Waitz gaat de hoofdpersoon op een vervreemdende reis door Indonesië. Via de eeuwenoude Javaanse kunstvorm batik probeert zij zich te verbinden met het land van haar grootouders. Lees meer

Wat je niet zult zien op tv

Wat je niet zult zien op tv

Hoe links is linkse televisie? Marthe van Bronkhorst kwam achter de schermen en kon haar ogen eigenlijk niet geloven. Lees meer

Hoeveel romcoms tot ik het voel? 1

Hoeveel romcoms tot ik het voel?

De liefde is een onuitputtelijke bron van inspiratie. In films, boeken en muziek blijven mensen proberen haar te vangen, en al die creatieve expressie wordt gretig geconsumeerd – ook door Nouhaila el Khannoussi, die ondanks haar fascinatie voor fictieve liefdes zelf nog nooit verliefd is geweest. In dit persoonlijke essay vraagt ze zich af wat verliefdheid eigenlijk is. Lees meer

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Verwijzing naar de tijd dat heksen smolten in water uit meisjeshanden

Geïnspireerd door de blikken man uit The Wizard of Oz leidt Elise Vos je over het pad van gele klinkers. Ondanks de bescherming die ons harnas biedt, bevat het kieren die toelaten wat we niet zouden willen voelen. Bovendien: wie wil nu afgestompt raken? Lees meer

Rouw en haar contouren

Rouw en haar contouren

Wat gebeurt er als je grootste angst werkelijkheid wordt? Vorig jaar verloor Ivana Kalaš haar vader. In dit essay onderzoekt ze rouw en angst. Wat als juist het verlies je dichter bij het leven brengt? ‘Zoals je vroeger naar een eclips zou kijken via een cd, kom ik in contact met rouw: via haar contouren.’ Lees meer