De overvloed aan informatie is niet nieuw, de opslagmogelijkheden wel. Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die impulsen te vergeten." /> De overvloed aan informatie is niet nieuw, de opslagmogelijkheden wel. Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die impulsen te vergeten." />
Asset 14

Oneindig virtueel geheugen

◊ entree

Entree

Gedurende het hele jaar zal hard//hoofd in het kader van zogenoemde Late Night Café's samenwerken met Entrée. De zes edities van het Late Night Café zijn elk gekoppeld aan een eigen thema. Elke editie wordt aan twee van onze redactieleden de opdracht gegeven een bijdrage te leveren, geïnspireerd op het thema van de betreffende avond. Het resultaat hiervan verschijnt op onze website en zal op de Late Night's eveneens onderdeel uitmaken van het programma. Het thema is deze keer "Second Life".

De overvloed aan informatie is geen nieuw probleem, in 1945 en zelfs 1545 maakten we ons hier ook al zorgen over. De ongekende opslagmogelijkheden van het internet laten ons al deze impulsen beter ordenen. Maar is dit wel zo'n zegen? Misschien wordt het tijd voor een machine die ons helpt om al die informatie te vergeten.

Het was 1945 en zomer en in The Atlantic Monthly ontvouwde Vannevar Bush, ingenieur, politiek adviseur en directeur van het Amerikaanse Office of Scientific Research and Development, zijn visie voor de toekomst. Bush had net leiding gegeven aan een team van zesduizend wetenschappers die hun professie in dienst van het winnen van de oorlog hadden gesteld. Met die missie nagenoeg geslaagd was een nieuw doel nodig. Wat is een mens als niet een perpetuum mobile voor het opstellen, najagen en behalen van doelen? Wat is het leven als niet één lange exercitie in bezigheidstherapie?

Bush schreef in 1945 dat de moeilijkheid – in 1945 mochten zaken in Amerika nog gewoon moeilijk, lastig of problematisch zijn, in plaats van de eufemistische ‘uitdaging’ van nu – zat in het feit dat de publicatie van kennis onze capaciteit om er gebruik van te maken ver oversteeg. "De som van menselijke ervaring breidt ongelofelijk snel uit, maar onze middelen om die som te bevatten en door te kammen liepen hopeloos achter," aldus Bush. De nieuwe taak waarvan wetenschappers zich moesten gaan kwijten zat ‘m in die discrepantie: het was aan de wetenschap een ‘instrument’ te ontwikkelen om aan de informatieovervloed het hoofd te bieden.

De feiten lopen voor ons uit. We produceren informatie sneller dan we het kunnen opslaan en ordenen. De bibliotheek, de index, en het aantekeningenboek zijn allemaal een expressie van het verlangen het verleden en het heden kenbaar, doorzoekbaar, en overzichtelijk te maken. Wanneer we denken dat we er bijna zijn, steekt een nieuw medium de kop op en stort een nog grotere lading feiten over ons uit en dreigen we weer te verzuipen in de ‘tsunami van informatie’, zoals dagblad Trouw begin dit jaar schreef in een artikel over een ‘nieuwe ziekte’: infobesitas. Nieuw?

Vroeger

Het was 1545 en de Zwitserse geleerde Conrad Gesner was eindelijk klaar met het opstellen van zijn Bibliotheca Universalis, een alfabetisch compendium van alle boeken die tot dan toe gepubliceerd waren in het Latijn, Grieks, of Hebreeuws. In zijn voorwoord noemde Gesner een verschijnsel waarover hij en zijn tijdgenoten, amper een eeuw na de uitvinding van de boekdrukkunst, zich ernstig zorgen maakten: informatieovervloed. Gesner riep alle koningen, prinsen en geleerden ter wereld op een oplossing te vinden voor dit probleem, de "verwarrende en schadelijke hoeveelheid aan boeken."

Vier eeuwen later was die hoeveelheid natuurlijk alleen maar toegenomen. Vannevar Bush had al een naam bedacht voor het gedroomde instrument dat wetenschappers nog moesten verwezenlijken: de Memex, een ‘apparaat waarin een individu al zijn boeken, archieven, en communicatie kan opslaan, en dat zo gemechaniseerd is dat het ongelofelijk snel en flexibel geraadpleegd kan worden.’ De Memex zou eruitzien als een bureau, en hoewel het ‘misschien ook op afstand bediend kan worden, is het eerst en vooral een meubelstuk waar de mens aan werkt. Bovenop staan schuine, doorzichtige schermen, waarop materiaal geprojecteerd kan worden. Er is een toetsenbord, en er zijn knoppen en hendels,’ schreef Bush. De informatie in de Memex zou op basis van associaties en codes oproepbaar zijn. Al met al is het niet vreemd dat mediawetenschappers van nu de Memex omarmen als de hypothetische voorloper van de computer-met-internet, hyperlinks en zoekmachines.

Beeld: The Atlantic Monthly (1945)

Je denkt dat je er bent, en dan blijk je verder van huis dan ooit. De hoeveelheid boeken was te groot voor Gesners papieren index, maar is dat niet voor de servers van Google Books. De Memex van Bush is gearriveerd: kleiner weliswaar, en op basis van nullen en enen in plaats van microfilm, maar evengoed een ‘uitgebreide en intieme toevoeging aan het geheugen.’ De informatiestroom is welbeschouwd nog nooit zo goed te kanaliseren geweest, en toch spreken we van een overvloed: nu we eindelijk alles kunnen onthouden, blijkt het verleden te alomtegenwoordig, heet de traditie een ‘last’, en verlangen we naar een wedergeboorte, een nieuw begin, een second life.

Wat we met z’n allen willen, is naar Amerika. Niet het Amerika van nu, maar dat van de 18e en 19e eeuw: een beloofd land, een bestemming voor pioniers en gelukszoekers die kwamen om zichzelf opnieuw uit te vinden. De architectuur, gebruiken en tradities van de Oude Wereld liet je ten Oosten van de Atlantische Oceaan liggen, en in Amerika wachtte een verse start. Dat Amerika, het Wilde Westen, bestaat niet meer, maar blijft een aantrekkelijk concept voor de Romantici onder ons. Het is het blanke canvas waar een creatief genie van kan maken wat het wil – en als Rousseau, die Romanticus van het eerste uur, geloven we in het bestaan van een creatief genie in ieder van ons. Wat zijn wij als niet Romantisch, wij met onze ideeën over individualiteit en originaliteit? Met ons verlangen naar authenticiteit, oprechtheid, natuurlijkheid? Met ons geloof in geniale kunstenaars en vriendschap en liefde – rauwe, gepassioneerde, échte liefde?

Nu

Het was 2010 en zomer en rechtsgeleerde Jeffrey Rosen schreef in de New York Times over het grote probleem van het internet. ‘Het web betekent het einde van het vergeten,’ schreef hij: al je online acties blijven bewaard, en kunnen, of je nu wil of niet, worden opgeroepen door toekomstige werkgevers, geliefden, en zorgverzekeraars. Elke foto van jou dronken op een feestje, elk commentaar dat je in een radicale bui op een Marxistische website zette, niets wordt vergeten. Wat de Amerikaanse frontier zo aantrekkelijk maakte – de belofte dat je jezelf er opnieuw kon uitvinden – doet in de 21e eeuw geen opgeld meer: een beetje Googlaar zou in Mad Men Don Drapers ware identiteit zó achterhalen.

Hoe vergeet je in een wereld met virtueel onuitputtelijke opslagcapaciteit? Hoe laat je de architectuur van je heimat achter je als Google Streetview je uitnodigt door je oude straat te lopen, waar ter wereld je ook bent? Zelfs Facebook geeft me nu, ongevraagd en onverwacht, ‘photo memories’: op een winterse dag in Brooklyn zie ik plotseling mezelf – drie jaar jonger en in nazomerzonlicht wachtend op een concert van Arcade Fire – rechtsbovenaan mijn scherm verschijnen. Willekeurig, griezelig bijna – de moderne Memex bootst de werking van het menselijk geheugen bijna beter na dan het geheugen zelf ooit zou kunnen.

Het einde van het vergeten is een probleem, Rosen noemt het een ‘existentieel’ probleem, voor ons Romantici. Voor wie gelooft in oorspronkelijkheid is het lastig creëren op het moment dat je niet meer vergeten kan: volledig opgeslagen en gedigitaliseerd dringt het verleden zich op, maakt een lange neus en wijst ons op de banaliteit van onze preoccupaties. Onze problemen dateren van 1945, van 1545 zelfs. Het blijkt allemaal één grote grap te zijn: de mens is Tantalus, de wereld Groundhog Day, het leven een eeuwenlange herhaling van zetten.

Misschien is dit dan het nieuwe doel dat wetenschappers moeten nastreven, de uitdaging waar we onze koningen, prinsen en geleerden voor moeten stellen: een ‘instrument’ te vinden om ons te helpen vergeten. De Romanticus wil zichzelf verliezen in het moment: we leven nog steeds in de Romantiek, de techniek is ons vooruitgesneld. En als de wetenschappers het niet doen, laat de kunstenaars dan aan de slag gaan. We hebben lang genoeg onthouden, geordend, en opgeslagen. Laat de korte termijn nu maar regeren, laten we ons onderdompelen in informatieovervloed, de weg kwijt raken, en vergeten.

Aanstaande vrijdag 10 december vindt de derde editie van Late Night Café plaats in het Concertgebouw te Amsterdam. In relatie tot het thema van deze avond, "Second Life", wijst Lynn ons op de uitdaging om, in een tijdperk dat ons 'menselijk virtueel geheugen' eindeloos lijkt, opnieuw te kunnen vergeten.

Mail

Lynn

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
Hard//talk: het nieuwste EU-migratiepact houdt ongelijkheid in stand

Het EU-migratiepact versterkt ongelijkheid

Het nieuwe EU-migratiepact is geen ‘oplossing’ voor het ‘probleem’ van migratie. Lees meer

 Kerkgangers gaan viraal

Kerkgangers gaan viraal

Voor fervente kerkgangers is het te hopen dat het virus zich deze maand niet van zijn vrome kant laat zien. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Niet direct vangbaar

Niet direct vangbaar

Deze week worden onze redacteurs blij van de lokale Perzische supermarkt, een tentoonstellingsruimte die er nu nog is en unnanaaanikotoq. Lees meer

Het Waait

Het Waait

'Een groot gedeelte van ouder zijn is voor mij niet begrijpen waarom iedereen hetzelfde klinkt.' Daniëlle Zawadi onderzoekt in deze poëtische monoloog de eenzaamheid van in het midden staan, het begrip Sonder en hoe je moet praten met een zielenknijper. Lees meer

Alfa's en Omega's

Alfa's en Omega's

Marthe van Bronkhorst verkent de verhoudingen in het dierenrijk, waarin de mens als absolute alfa de wereld domineert. Lees meer

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Het Vertrek (2) - Alles brokkelt

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de tweede aflevering. Lees meer

 Kolven tegen corona

Kolven tegen corona

Vanaf volgende week wordt de moedermelk van zo'n 7500 oud-coronapatiënten opgehaald. Die bevat antistoffen, en is dus een perfect ingrediënt in - bijvoorbeeld - ijsjes! Lees meer

 1

Eenzaamheid ontleden in 'A-Lonely Show'

Met de pop-uptentoonstelling ‘A-Lonely Show’ nodigen Ka-Tjun Hau en Nanine van Smoorenburg ons uit om van een afstand te reflecteren op onze eigen eenzaamheid. Roos Wolthers nam de uitnodiging aan en zag: ‘A-Lonely Show’ deed veel meer dan eenzaamheid in beeld brengen. Lees meer

Alles Vijf Sterren: Proeven en zien

Proeven en zien

Deze week worden onze redacteurs (en een spontane inzender) blij van pittige patat, een dansdocumentaire en het laatste nummer van een kunstmagazine. Lees meer

Vacature Chef Kunst 1

Hard//hoofd zoekt kunstcritici!

Krijgt jouw toetsenbord ervanlangs, elke keer dat je een expo of voorstelling hebt bezocht? Lees meer

Schrödingers Donnie

Schrödingers Donnie

De dood van Eva's kat Donnie beweegt haar tot filosofisch mijmeren over een natuurkundig experiment. Lees meer

 Inktviswijsheid

Inktviswijsheid

Gaat de inktvis ons een pijnstillend medicijn leveren, beter leren plannen of de oorzaken van autisme blootleggen? Lees meer

Trialoog: Antebellum

Antebellum

Onze redacteuren durfden het aan om de horrorfilm Antebellum te gaan zien. Ze hopen op een golf aan sociaalbewuste horror, maar twijfelen of deze film een van de klassiekers van die stroming wordt. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 34

Als het regent

Deze week geven onze redacteurs tips voor druilerig weer. Lees meer

Kind zonder uitknop

Kind zonder uitknop

Frederike Luijten schreef een experimentele reeks gedichten over ADHD, waarin mensen in bomen veranderen en lucky paper stars vouwen als oplossing voor hun angsten. Lees meer

Column: Boomstronk-achtig

Boomstronk-achtig

‘Is dit een gouden match of settelen we voor less omdat we te druk en niet wanhopig genoeg zijn om verder te zoeken?’, vraagt Iduna Paalman aan haar geliefde. Lees meer

Oproep: Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Hard//hoofd zoekt opiniemakers!

Voor de vaste rubriek Hard//talk zijn wij op zoek naar scherpe schrijvers met een mening die durven te verrassen en weten te overtuigen. Lees meer

Het Vertrek (1) - Het Raam 1

Het Vertrek (1) - Het Raam

Klankkunstenaar Marieke van de Ven wekt met audio bestaande en imaginaire plekken tot leven. Ze maakte een podcastserie over vertrekken: betekent vertrekken weggaan, of juist ruimtes om je in thuis te voelen? Vandaag de eerste aflevering. Lees meer

Tip: Bereken je deadline

Bereken je deadline

Else Boer kreeg een deadline opgelegd waar niet alleen een kersverse roman uit voortkwam, maar ook een ontnuchterend inzicht. Een tip over stilstaan bij je eigen sterfelijkheid. Lees meer

 Zij kozen níet voor deze mannen

Zij kozen níet voor deze mannen

Over iets meer dan vijf weken mogen de Amerikanen ja zeggen tegen een van deze mannen. Illustrator Veerle van der Veer toont ons de mensen die dat eerder níet deden. Lees meer

Steun de makers van de toekomst. Sluit je aan bij Hard//hoofd.

Jouw steun maakt mogelijk dat wij onze makers een vrije ruimte kunnen blijven bieden en hen optimaal kunnen ondersteunen. Sluit je nu aan en ontvang kunst van talentvolle kunstenaars.

Sluit je aan