Asset 14

De legende van een journalist

Miriam Rasch ontmoette ooit de legendarische journalist Ryszard Kapuściński. Maar in welke mate was hij zelf een literair personage? En als de details van een verhaal niet kloppen, doet dit de waarheid eigenlijk geweld aan?

Er is maar één mens van wie het me met trots vervult dat ik hem de hand mocht schudden en een glimlach van hem kreeg. Sinds de jaren ‘90 vullen de boeken van de Poolse journalist Ryszard Kapuściński mijn kast, mij cadeau gedaan door mijn vader, Kapuściński's vertaler in het Nederlands. Ik op mijn beurt deed Imperium over Kapuściński’s reis door de Sovjet-Unie, De voetbaloorlog over Zuid-Amerika, en vooral Ebbenhout, zijn weergaloze evocatie van het Afrikaanse continent, weer talloze malen cadeau. In de hoedanigheid van ‘dochter van’ mocht ik Kapuściński ooit de hand schudden en glimlachte hij naar mij. Een glimlach die in de lucht en je geheugen blijft hangen, zo innemend en hartelijk. Of was het een glimlach als van de Cheshire Cat, op het gezicht geplakt en er gauw weer af te halen als al die bewonderaars verdwenen zijn?

Vertaler van culturen

Kapuściński (1932-2007), de onvermoeibare schrijver reizend van revolutie naar revolutie, gefascineerd door de werking van macht, de zelfverklaard (en niet ten onrechte) 'vertaler van culturen', was altijd op zoek naar de rafelranden, de gewone man, de ellende van het dagelijks leven, niet zozeer in zijn bezette thuisland Polen, maar liever op het zuidelijk halfrond. Afrika werd zijn grote liefde, Zuid-Amerika zijn minnares. Zijn eerste ervaring aan die kant van de planeet was echter in India als twintiger, een beginnend journalist die geen Engels sprak: “Het leven is hier geen leven, het eten is geen eten, alleen de ellende is echt ellende.” Dat beviel hem uitermate.

Hoe verbaasd moeten we zijn dat Kapuściński overtuigd lid van de communistische partij blijkt te zijn geweest?

Iemand die zo bewonderd wordt en zich tegelijkertijd beweegt in brandhaarden en (politiek) controversiële kringen, moet wel een keer van zijn voetstuk vallen. In 2010 verscheen in Polen Artur Domosławski's biografie van 'legendarisch journalist' Ryszard Kapuściński, Non-fictie. De glimlach van de Cheshire Cat, die blijft hangen lang nadat de kat verdwenen is, duikt vanaf de eerste pagina op. Hoe de ontmaskering - want in die categorie valt deze biografie - precies in elkaar steekt is elders vaak genoeg verteld. Maar hoe verbaasd moeten we eigenlijk zijn dat Kapuściński overtuigd lid van de communistische partij blijkt te zijn geweest? Of liever, hoe verontwaardigd moeten we zijn? Derrick blijkt lid te zijn geweest van de SS en op de voorgevel van de gelijknamige Utrechtse discotheek krijgt hij een balkje voor de ogen. Klaar. De omlooptijd van de verontwaardiging is groot, wat blijft is het oeuvre (of de foute disco). Frankly, I don't care. Goed, nog een schepje erbovenop: Kapuściński speelde zelfs informatie door naar de inlichtingendienst. Hij schreef de afdeling censuur naar de mond om gepubliceerd te worden, maar deed dat eerder door bepaalde invalshoeken te kiezen (de strijd van de armen, de overheersing van Amerika en Europa in de koloniale gebieden die zich vrijvochten) dan letterlijk de communistische ideologie uit te dragen. Vooruit, ontmaskering geslaagd, alle tanden zijn de glimlach uit de mond geslagen. Maar waar is dan de kat gebleven?

Bij het cadeau doen van al die boeken vertel ik steevast hoe vreselijk de ironie is dat de man die vele malen aan de dood ontsnapte in het vuur van de frontlinie en het ijs van Siberië, in bed in Polen aan zijn einde kwam. Goed, ik zeg altijd “op de operatietafel voor een of andere routine-ingreep” - wat dus niet helemaal correct is. Zijn ziekbed was vrij gewoontjes en de niet-aflatende glimlach en levenslust waren verdwenen. Als een grumpy old man kwam hij aan zijn einde, niet in een vuurgevecht, niet in een sneeuw- of zandstorm, zelfs niet op de operatietafel. Hoe verontwaardigd mogen mijn vrienden zijn als ze erachter komen dat ik dat van die operatietafel heb verzonnen - in de volle overtuiging dat ik waarheid spreek?

Illustratie: Floris Solleveld

Biograaf Domosławski noemt dat in het begin van Non-fictie 'literaire autocreatie', alsof het een volkomen ingeburgerde term is. Een verhaal over je leven fabriceren dat misschien niet helemaal overeenstemt met de werkelijkheid. (Als er iemand is die dat nooit heeft gedaan, eet ik een Imperium op.) Domosławski, een intelligent en belezen man, snijdt meteen in het begin van zijn kilozware boek het oerprobleem aan: “Schreef hij tijdens zijn vertellingen over zijn leven nog een ander boek? Is Ryszard Kapuściński, de hoofdpersoon in de boeken van Ryszard Kapuściński, een reëel personage? (Hij is immers de hoofdpersoon in bijna al zijn boeken.) En in welke mate ook een literair personage? Schiep Kapuściński zijn eigen legende? Hoe? Waarom?”

Held in een avonturenverhaal

Kapuściński had het zelf niet zo op een nauwkeurige weergave van de feiten en hoewel dat voor een ‘legendarisch journalist’ als een ontmaskering voelt, verrast het niet eens erg. Het lijkt alsof de boeken je daar al op voorbereiden, zo fantastisch als ze zijn. De Kapuściński die je leert kennen in al die spannende verhalen lijkt inderdaad een fictief personage, een held in een avonturenverhaal, en dat nodigt de lezer uit om nog eens verder te mythologiseren. Blijkbaar willen we dat graag. De uitgever van de Engelse vertalingen van Kapuściński's werk liet jarenlang 'vriend van Che' als blurb op de cover staan. Ook al strookt het niet met de feiten, na verloop van tijd wordt het vanzelf waar. Voor de lezer, en voor Kapuściński zelf misschien ook.

Is Kapuściński's werk journalistiek, non-fictie, en daarmee onderworpen aan bepaalde wetten, of hoort het thuis op de plank ‘fictie’? In dat laatste geval staat het los van de auteur en kunnen we het als autonoom werk beschouwen. Zodra je iets van Kapuściński leest, weet je dat dit laatste niet opgaat. Dit zijn bij uitstek boeken die niet los van de wereld en de schrijver ín die wereld functioneren. Als Afrika je niet bijster veel interesseert - deprimerend continent, al die problemen, etc. - lees dan Ebbenhout en je hele wereldbeeld kantelt. Kapuściński’s beschrijving van de Afrikaanse hitte vertelt je bijvoorbeeld meer over de problemen met armoede en honger, dan weer een foto van een uitgemergeld kindje. En wie wil weten hoe het dagelijks leven in de Sovjet-Unie was (met ijzige winters in Siberië), leze Imperium. We kunnen dat autonoom proberen te begrijpen en zeggen: het werk verandert je wereldbeeld (op een positieve manier!). Is dat niet voldoende om het geslaagde kunst te noemen? Wie maalt nog om details? Aan de andere kant is het maar wat gevaarlijk om de waarheid te laten sneuvelen voor 'de goede zaak'. Dat zou Kapuściński, als schrijver vanachter het IJzeren Gordijn, als geen ander moeten weten.

Details versus de waarheid

Het onderscheid ligt misschien niet tussen fictie en non-fictie, en daarmee tussen ‘literatuur’ en ‘journalistiek’, maar tussen details en de waarheid. De details kloppen niet, maar dat doet niet per se geweld aan de waarheid. Het gaat hier niet om de gedetailleerde waarheid maar om de gestileerde waarheid. Legt Kapuściński daarmee wel een claim op 'de waarheid'? Ik sta aan de kant van de literatuur. Kapuściński is simpelweg een heel goede schrijver. Laat mij emotioneel geraakt worden door verhalen die getuigen van algemeen menselijk inzicht, stilistisch overdonderend zijn, een intellectuele aardverschuiving teweegbrengen en ik ben verkocht. Wat interesseren mij de feiten? Frankly, I don't care. Ik zette als boekverkoopster zijn werk ook altijd al op de plank ‘fictie’, waarna mijn collega ze verplaatste naar 'reisverhalen' - bij ‘geschiedenis’ stonden ze sowieso nooit. Blijkbaar begrijpen lezers instinctief waar ze mee te maken hebben.

Verontwaardiging heeft een hoge omlooptijd en moet gevoed worden.

De ontmaskering is geslaagd, hoewel die voor een groot deel is uitgevoerd in de receptie van de biografie. Het is makkelijk te zien waarom. Verontwaardiging heeft een hoge omlooptijd en moet gevoed worden. Domosławski geeft munitie. Zo schrijft hij vaak op een toon alsof hij uit is op ontmaskering: “Paradoxaal genoeg klonk een dergelijke bevestiging van Kapuściński's versie voor mij als een pertinente ontkenning ervan.” Hoe het verhaal precies in elkaar steekt blijft onduidelijk. Voor ontmythologisering geldt hetzelfde als voor mythologisering: je legt een paar kogels neer en na verloop van tijd weet iedereen zeker dat er schoten hebben geklonken. “De mythologiserende "methode" was gebaseerd op het suggereren en creëren van ervaringen in de geest van de ontvangers. Kapuściński trad niet in details, maakte zijn verhaal niet af, in het geval dat hij met zijn rug tegen de muur kwam te staan, kon hij zich nog terugtrekken: men kon hem niet van leugens beschuldigen. De anderen - wij - maakten het verhaal af.” Dat is hoe een ziekbed verandert in het strijdtoneel van de operatiekamer.

Het is een briljante zet: de mythische verhalen van Kapuściński ondergraven door even mythische tegenverhalen, waarin de chronologie onduidelijk is en die irritante details nog steeds niet met elkaar lijken kloppen. De ondertitel van Non-fictie luidt “Biografie van een legendarische journalist”. Een accurate omschrijving al met al: Kapuściński spon de legende bij leven om zichzelf en het lukte - dat is al zeldzaam knap. “Schiep hij zijn eigen legende?” vraagt Domosławski. Een retorische vraag, met zo'n ondertitel. Ja dus. Aan de glimlach die Kapuściński mij schonk kan ik niet meer terugdenken zonder die verdomde kat voor me te zien. Maar als de kat verdwenen is en de tanden uit de glimlach zijn geslagen, is het het verhaal dat blijft.

Een week na het uitlezen heb ik alweer een exemplaar van Ebbenhout cadeau gedaan aan een Afrikaganger. “Verleiden was zijn levensstrategie”, schrijft Domosławski. Ik ben levenslang verleid.

---

Dit is een gastbijdrage van Miriam Rasch. Miriam studeerde literatuurwetenschap en filosofie en werkt als redacteur en docent media/filosofie aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze schrijft voor verschillende media.

Mail

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven
test
het laatste
De man die geen vragen stelt

De man die geen vragen stelt

Aisha's single, hetero vriendinnen worden op dates overspoeld door dominante sales pitches. Stel een vraag, lieve man, stel een vraag! Lees meer

De schipperende kameleon: zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

De schipperende kameleon: Zomergast Van der Burg is sociaal voor de mensen, maar liberaal in het beleid

Eric van der Burg was op bezoek bij Zomergasten. Marthe van Bronkhorst geeft in dit artikel haar scherpe analyse op de aflevering. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - Brief 2

Wie wil nou een slachtoffer zijn?

Jochum ontving een brief van Ettie over zijn nooit-verstuurde brief aan zijn jeugdliefde. Ettie vindt dat Jochum de vrijheid van de queeridenteit niet goed beschrijft. Hij besluit Ettie een brief terug te sturen en op haar kritiek in te gaan. Lees meer

Briefwisseling Ettie en Jochum - brief 1

Het privilege van lesbisch-zijn

Een nooit verstuurde brief die door Jochum Veenstra op Hard//Hoofd gepubliceerd werd, begon een eigen leven te krijgen in het hoofd van Ettie, die niet zo goed wist wat ze ervan moest vinden en er toen maar over besloot te schrijven. Het resultaat is een niet-verstuurde brief die ze toch besloot op te sturen. Lees meer

Niet aan denken

Niet aan denken

Aan de feesttafel zoekt Aafke van Pelt tussen de koetjes en kalfjes naar het contrast, de diepere laag in het banale. Lees meer

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Illustreer jij de volgende cover van het Hard//hoofd Magazine?

Voor ‘Ssst’, het voorjaarsnummer van 2025 van Hard//hoofd, zijn we op zoek naar illustrator die de cover van ons magazine willen maken. Lees meer

Een kus van een beer

Een kus van een beer

Nick Sens ontmoet een beer in de dierentuin en raakt gefascineerd door deze dieren. Wie of wat ervaren we als we oog in oog met een beer staan? Aan alle wezens van de metamorfose, hier en daarginds (Nastassja Martin) De bruine beer zet twee zware stappen in mijn richting en ik bevries. Het gegil en... Lees meer

Levensweg

Levensweg

Als Aisha een trouwerij op een Limburgse boerderij bezoekt, mijmert ze ineens over haar eigen bruiloft. Ach, trouwen is niks voor haar. Toch? Lees meer

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Kunst maken in een wereld die naar de gallemiezen gaat

Martine Bontjes doet verslag van een zoektocht naar duurzaamheid tijdens kunstresidentie SOPRA SOTTO. Lees meer

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Schrijvers en beeldmakers gezocht voor ‘Ssst’, het zesde Hard//hoofd Magazine!

Op het moment dat je overweegt om iets te zeggen, hoor je: ‘Ssst!’ Wie fluistert dit naar je, en waarom? Fantaseer je met ons mee? Dien uiterlijk 24 augustus 2024 een pitch in voor het magazine ‘Ssst’! Lees meer

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Kijken in de spiegel van de Gendermonologen

Wie zie jij als je in de spiegel kijkt? Voldoe je aan het beeld van ‘de gemiddelde mens’, of niet? Tom Kniesmeijer vraagt zich af waarom afwijken van het gemiddelde zoveel weerzin oproept en of hét gemiddelde wel bestaat. ‘Precies op het gemiddelde past niemand’. Ik sluit mijn ogen en ben terug in de Leidsestraat.... Lees meer

Marktplaatsgekkies

Marktplaatsgekkies

Marthe van Bronkhorst besluit de relatiemarkt opnieuw te betreden en vraagt zich af: ben ik een koopje, of een langetermijn-investering? Lees meer

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Kunstverzamelaars opgelet! Interview met Hanane El Ouardani

Hanane El Ouardani (1994) is de fotograaf van het prachtige, nieuwe kunstwerk dat de kunstverzamelaars van Hard//hoofd thuis gaan ontvangen. De foto komt uit de serie The Skies are Blue, the Walls are Red (2018) en Jorne Vriens (onze Chef Kunst) heeft El Ouardani geïnterviewd over haar werk. Zij gaan met elkaar in gesprek over hoe zij als fotograaf te werk gaat, hoe deze foto tot stand is gekomen en praten over smaak, tegenstellingen en het hervinden van thuis. Lees meer

Galatea 1

Galatea

Een bezoek aan een Airbnb aan zee blijkt ook een bezoek aan asfalt, beton en een cementfabriek te betekenen. Andrea Koll plaatst dit beeld in dit door haar zelf geïllustreerde, tweestemmige gedicht tegenover het beeld van de door Pygmalion uit ivoor gemaakte Galatea. Lees meer

Nieuwe Barbaren 1

Nieuwe Barbaren

Met het essay 'Nieuwe barbaren' over de Kafkaëske, sci-fi serie Severance won Jacob Koolstra in 2024 de Drift Essaywedstrijd. Lees meer

Sluit je aan en verzamel kunst 7

Dit maakten onze 1.660 kunstverzamelaars mogelijk in 2023

Kunstverzamelaars dragen bij aan onze missie om nieuw talent te ondersteunen. We leggen graag uit hoe we de donaties in 2023 hebben besteed. Lees meer

:Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Dit is Europa: een half-ontspoorde trein

Marthe van Bronkhorst bekijkt Europa als een treinreis en stemmen voor de Europese Parlementsverkiezingen als het zijn van de conducteur op die rammelende trein. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 7

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 3)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

:Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2) 6

Poetry International X Willem de Kooning Academy: Gedicht zoekt beeld (deel 2)

Hoe kun je poëzie ook anders ervaren dan via de bundel of op het podium? Tachtig studenten illustratie van de Rotterdamse Willem de Kooning Academie lieten zich inspireren door het werk van de dichters van het 54ste Poetry International Festival (6, 7, 8 en 9 juni in Rotterdam). Dat levert een verrassende verzameling nieuwe beelden op. Een dialoog tussen woord en beeld waarbij iedere tekenaar zijn eigen afslag nam. Lees meer

Nooit Verzonden - wacht op titel

Afscheidsbrief aan een waardeloze dokter

Er zijn nog steeds dokters die de gezondheidsklachten van hun patiënten niet serieus nemen. Luuk Schokker schreef een openhartige brief aan één van hen. Lees meer

Hard//hoofd zoekt vóór 28 juli 2.000 trouwe lezers!

Hard//hoofd verschijnt weer op papier! In ‘Lief kutland’ klinken de begintonen van waaruit vrije utopieën werkelijkheid worden, of waarmee we ongelimiteerd verdriet en woede botvieren op alles wat er misgaat. Fantaseer je met ons mee? Schrijf je vóór 28 juli in voor slechts €2,50 per maand en ontvang ‘Lief kutland’ in september in de brievenbus, inclusief drie Lief kutland-stickers. Veel lees- en plakplezier!

Word trouwe lezer