Asset 14

Over coolness en walging

Waar vind je tegenwoordig nog hedendaagse kunst die je het gevoel geeft dat je oogleden zijn weggesneden? Floris over sublieme ervaringen van kunstkritisch cynisme.

Als ob einem die Augenlider weggeschnitten wären. Zo omschreef romantisch dichter en toneelschrijver Heinrich von Kleist de indruk die het schilderij Mönch am Meer (1808-10) van Caspar David Friedrich op hem maakte. (Of liever gezegd, hij voegde dat als redactionele aanpassing toe in de recensie van Clemens von Brentano, waarop Brentano zich van de tekst distantieerde.) Het zeegezicht was zo rauw en leeg, dat je er van wilde wegkijken maar er tegelijkertijd in gezogen werd. Alsof je oogleden waren weggesneden.

Twee eeuwen later is het moeilijk je in Kleist in te leven. Het is gewoon een wat leeg bruinblauwig zeegezicht met een nietige figuur op de voorgrond. Net als Friedrichs Eismeer (1823-24), het hoofdaltaarstuk van de romantische cultus van het sublieme, dat gestrande schip tussen grillig krakend ijs: dat is nu gewoon een restaurantposter. We hebben het wel eens heftiger gezien.

Het Van Abbemuseum presenteert op dit moment een tentoonstelling van animaties en strips die “grenzen opzoeken”. In één van die strips, opgeblazen tot muurbreed formaat, is te zien hoe een naakte zwarte vrouw een blanke man vastbindt aan een paal, hem neemt, doorsteekt met een dolk, castreert, blind maakt en verminkt achterlaat. “Jakkie”, zei mijn gezelschap nadrukkelijk. Ikzelf werd er ook niet blij van, maar ik probeerde een professionele coolness aan te nemen, want wie van hedendaagse kunst houdt moet ruimdenkend zijn. Gelukkig was er twee zalen verder een liefdevolle gender-ambigue video waarop een verschrikkelijke sneeuwbaby het gezichtshaar van de verschrikkelijke sneeuwvrouw[/man?] wegknipt en door haar[/hem?] gezoogd wordt. Je kunt de seksegrenzen ook vreedzaam overschrijden.

Mönch am Meer, Caspar David Friedrich. (foto: wikipedia)

In hoeverre zijn die twee ervaringen nu vergelijkbaar? De sublieme ervaring van Kleist en mijn kunstkritische coolness vergen allebei het overwinnen van een fysieke afkeer: we willen wegkijken en toch heeft het beeld iets onaangenaam fascinerends. Maar bij Mönch am Meer is het de fascinatie voor een overweldigende desolate leegte en bij die nare strip gaat het om seks, geweld en een slecht postkoloniaal geweten. De ervaring van Kleist is verplichtend en die van mij optioneel. Voor Kleist werkt dat verheffend en voor mij niet. Ik wou gewoon snel door.

Die prikkeling is inherent aan de moderne kunstbeleving. Kunst moet schuren, anders wordt het alleen maar meer van hetzelfde. Een film waarin iedereen gelukkig is en niemand doodgaat is strontvervelend. Klassieke schoonheid is camp geworden (en juist daardoor weer schurend). De toneelstukken van Shakespeare bevatten al bruut geweld en Manet en Courbet maakten van het klassieke naakt rauw vrouwenvlees; in de twintigste eeuw zijn daar excrementen, banaliteiten, soepblikken, oorlogsfoto’s, elektrische stoelen en zelfs stripverhalen bijgekomen. Ergens rond 1960-70 heeft een omslag plaatsgevonden, die ongeveer samenvalt met het onderscheid tussen ‘moderne’ en ‘hedendaagse’ kunst. Voorheen dienden die prikkelende elementen nog om de esthetische ervaring op te rekken, om nieuwe schoonheid te vinden in het gruwelijke, het smerige en het alledaagse – in zekere zin nog een romantisch ideaal. Bij Andy Warhol en Mike Kelley krijg je de shit gewoon recht in je snuit. Niks sublieme ervaring. Wat dan resteert is een soort kunstbeleving waarin goede smaak en diepe emoties tussen aanhalingstekens staan, en die je nog het beste kunt omschrijven als cool.

Maar er zijn veel manieren om de shit recht in je snuit te krijgen. De gehalveerde boerderijdieren op sterk water van Damien Hirst en de manshoge foto’s van drollen van Gilbert&George hebben dezelfde coolness als abstract expressionistische schilderkunst, zij het dan met minder neutraal materiaal. Hirsts Black Sun(2004), een 3,65 meter brede cirkel vol dode vliegen, kun je van dichtbij ruiken, maar is even ongenaakbaar als een doek van Barnett Newman. De fysiek ongemakkelijke performances van Marina Abramovic en de lijkkleurige verwrongen beelden van Berlinde de Bruyckere zijn helemaal niet cool, maar juist intens teder en kwetsbaar. Het werk van Mike Kelley is uitzinnig puberaal, alsof Beavis en Butthead hun artistieke zelf hebben ontdekt; en dat maakt het juist een viering van uitzinnige scheppingskracht. Zelfs de porno en kitsch van Jeff Koons hebben op groot formaat nog iets subliems.

In de klassieke formulering van Kant en Schiller is het sublieme iets wat zo onvoorstelbaar groot, verpletterend sterk of tragisch en aangrijpend is dat het je weke sentimenten pijnigt maar daarom je hogere morele inborst des te sterker aanspreekt. Die hogere morele inborst wordt door Hirst, Koons en Kelley in zijn hogere morele aangezicht uitgelachen. Maar de coolness die ervoor in de plaats komt is nog op vele manieren doordrongen van het sublieme. Neem dat weg en er blijft niets anders over dan cynisme.

Waaruit bestaat die coolness? Het is een combinatie van uitzinnigheid en onverstoorbaarheid jenseits von Gut und Böse. Enerzijds vereist hedendaagse kunst een open mind, een bereidheid om je te laten raken door dingen die niet per se aangenaam zijn; anderzijds is die open-mindedness door en door blasé en doordrenkt van ironie. Ach ja, de kut van Tracey Emin. Die kenden we nog niet. Het zal wel kunst zijn.

Illustratie: Floris Solleveld

Die coolness is noodzakelijk, maar niemand houdt er echt van. Als je wit wegtrekt van elke wegrottende koeienkop kun je Tate Modern beter mijden. Maar wie gaat er nou voor zijn plezier kijken naar een wegrottende koeienkop? De wiebelende meisjeskonten in de video-installatie van Koen Theys daarentegen bezorgen de gemiddelde heteroman het gevoel: jottum, zien! – gecombineerd met een tik op de vingers: zeg gedraag je, dit is een museum, cool kijken. Er valt niet te ontkomen aan het gevoel dat we ons schaapachtig en met ons volle verstand in het ootje laten nemen, of je moet een wel erg naïeve kunstliefde aanhangen. Juist het excuus dat we heus niet zo naïef zijn – we zien heus wel dat het maar kunst is – maakt het des te schaapachtiger. Haha, ons heeft die Koons niet tuk! O ja, toch wel.

Die kutten en koeienkoppen zijn essentieel voor de coolness van de hedendaagse kunst. Zonder zou het in musea toch wel saai en smaakvol worden. Net zoals de hedendaagse kunst niet altijd cool hoeft te zijn. Het moet ook nog ergens over gaan. Maar de aantrekkingskracht van hedendaagse kunst zit in belangrijke mate juist in de combinatie van freak out en stay cool. Waarbij iedere kunstliefhebber – we zijn tenslotte sophisticated – niet anders kan dan zijn eigen gedrag bespotten. De nare ironie van kunstmensen onder elkaar is daarvan alleen maar de gestileerde uitingsvorm. Het blijft een geforceerde houding. Onderhuids voelt het pas echt ongemakkelijk.

Is er een remedie tegen dit schaapachtige gevoel? Jawel hoor. Een liefdevolle gender-ambigue yetivideo bijvoorbeeld. Een tedere verwrongen sculptuur van Berlinde de Bruyckere. Of gewoon een abstract kinetisch kunstwerk dat voor zichzelf spreekt. En zo heel af en toe een werk dat zo fascinerend of uitzinnig is dat je mond er van open valt. Alleen komt dat onmogelijk nog over alsof je oogleden weggesneden zijn. Het ontlokt je eerder de reactie: “Cool!”

Mail

Floris Solleveld is Hard//hoofd-redactielid en overdag historicus en filosoof. Tussendoor tekent hij met inkt en penseel en schrijft over interdisciplinaire podiumkunsten. Of over politiek. Soms ook poëzie.

Hard//hoofd is gratis en
heeft geen advertenties

Steun Hard//hoofd

Ontvang persoonlijke brieven
van redacteuren

Inschrijven

Steun de makers van de toekomst

Hard//hoofd is een vrije ruimte voor nieuwe makers. Een niet-commercieel platform waar talent online en offline de ruimte krijgt om te experimenteren en zich te ontwikkelen. We zijn bewust gratis toegankelijk en advertentievrij. Wij geloven dat nieuwe makers vooral een scherpe en eigenzinnige stem kunnen ontwikkelen als zij niet worden verleid tot clickbait en sensatie: die vrijheid vormt de basis voor originele verbeelding en nieuwe verhalen.

Steun ons

  • Foto van Marte Hoogenboom
    Marte HoogenboomHoofdredacteur
  • Foto van Mark de Boorder
    Mark de BoorderUitgever
  • Foto van Kiki Bolwijn
    Kiki BolwijnAdjunct-hoofdredacteur, chef Literair
  • Foto van Sander Veldhuizen
    Sander VeldhuizenUitgeefassistent
het laatste
'Mijn familiegeschiedenis is een puzzel waarvan ik steeds meer stukjes vind’ 1

‘Mijn familiegeschiedenis is een puzzel waarvan ik steeds meer stukjes vind’

Na het overlijden van zijn grootouders vinden Stephan Splinter en zijn vader op zolder een schat aan informatie. Aan de hand van de documenten en de spaarzame verhalen van opa, beginnen ze hun veelbewogen familiegeschiedenis in Nederlands-Indië te reconstrueren. Lees meer

Nieuws in beeld: Donorhart uit een doos

Donorhart uit een doos

De heart-in-a-box kan (vlak) na het overlijden van een donor diens hart weer op gang laten komen. Illustrator Simcha van der Veen is diep onder de indruk. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 47

Ontspan, Vladimir is hier

Deze week worden onze redacteurs blij van de zooi van iemand anders, de PlayStation en een Putin-stickerpakket. Lees meer

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Verkrachting vindt niet plaats in een vacuüm

Linkse mensen hebben vaak het idee dat zij buiten en boven de 'verkrachtingscultuur' staan, meent Harriet Bergman. Maar iemands politieke overtuiging zegt weinig over hoe diegene daadwerkelijk met machtsverschillen omgaat. Lees meer

Tompouce 1

Tompouce

Eva vraagt zich af waarom de documentatie van haar jeugd ineens leuk moet zijn nu haar moeder alle oude videobanden heeft laten digitaliseren. Lees meer

Constant in verbinding en toch eenzaam

Constant in verbinding en toch eenzaam

Een plek waar je echt alleen bent en niet steeds naar je telefoon kunt grijpen. Waar vinden we die nog? Stefanie Gordin denkt met heimwee terug aan haar tijd in de Russische datsja's. Lees meer

 Giftige goudkoorts

Giftige goudkoorts

Jaarlijks belandt meer dan 130.000 kilo kwik - gebruikt voor het vinden van goud - in de Surinaamse natuur. Lees meer

Het vervolg van een rouwwoordenboek

Het vervolg van een rouwwoordenboek

De persoonlijke worsteling van Babet te Winkel om woorden te vinden voor haar rouw, was helemaal niet zo persoonlijk. Ze ontving vele berichten van mensen die zich in haar rouwwoordenboek herkenden. Dit is het vervolg van haar rouwwoordenboek. Lees meer

Hard//talk: Wie Thierry volgt

Wie Thierry volgt

Thierry Baudet heeft er heel wat kiezers bij die simpelweg hun vrijheid terug willen. Julius Koetsier vreest dat zij verzeild zullen raken in een moeras van verzinselen over UFO's en dinosaurussen. Lees meer

Nooit meer hier

Nooit meer genocide (hier)

Nooit meer genocide, dat beloven we elkaar op 4 mei. Maar wat zijn de lessen van 4 mei waard als we ze niet kunnen toepassen om nú een groep in nood te redden? Lees meer

Nieuws in beeld: Volle terrassen, volle ic's

Volle terrassen, volle ic's

Het demissionaire kabinet gaf groen licht voor het openen van de terrassen - en dus ook voor volle ic's. Lees meer

(Bos)rebellen

(Bos)rebellen

Deze week worden onze redacteurs blij van die film over het naderende Eurovisie Songfestival, eetbare bloemen en een onterecht vergeten dichter. Lees meer

Winterslaap

Winterslaap

Madeleine grapte al jaren over het houden van een winterslaap. Tot een onderzoeker dit ook echt mogelijk maakt. Wat als mensen een winterslaap zouden houden zoals dassen of beren dat doen? Een kort verhaal door Else Boer. Lees meer

Ali B gaat je niet redden

Ali B gaat je niet redden

‘Self made men’ prediken in online succescursussen dat succes voor iedereen binnen handbereik ligt. Lees meer

Alleen samen krijgen we u eronder

Alleen samen krijgen we u eronder

Mark Rutte is het niet vergeten, vanaf vandaag wordt alles soepel! Geef vooral weer die drie zoenen en alsjeblieft: dicht op de mond graag. Waarom zou je denken aan de uitgeputte zorg en de oplopende IC-cijfers als je ook aan jezelf kan denken? Nou dan. Lees meer

Met (voor het eerst!) een illustratie van Melcher Oosterman. Lees meer

Nieuws in beeld: Vogelgriep grijpt om zich heen

Vogelgriep grijpt om zich heen

Langs de Groningse Waddenkust zijn honderden vogels aangespoeld, die waarschijnlijk zijn geveld door de vogelgriep. Illustrator Aida de Jong brengt het lugubere nieuws in beeld. Lees meer

Alles Vijf Sterren: 45

Goed advies

Deze week worden onze redacteurs blij van praktische zaken: goed advies, een nieuw rijbewijs en fijne muziek. Lees meer

Praat met mij, niet met de tekst

Praat met mij, niet met de tekst

Wout Waanders is niet alleen dichter en deel van een sexy boyband, maar ook schrijfcoach. Advies geven is natuurlijk leuk en aardig, maar wat gebeurt er als je zelf vastloopt tijdens het schrijven? Kan je jezelf terug de inspiratie in coachen? Alvast een tip: pak geen rode pen.  Lees meer

Column: Inferno onder de roltrap

Inferno onder de roltrap

Een defecte roltrap op het station herinnert Eva eraan hoe ze als kind soms verborgen werelden en niet per se bestaande systemen waarnam. Lees meer

Leven in een grijs gebied

Leven in een grijs gebied

Wat gebeurt er met je zelfbeeld als je chronisch ziek wordt? Accepteer je de ziekte als een deel van jezelf, of blijf je uitkijken naar de dag waarop je genezen bent? Lees meer